Το μεγαλείο του Θείου Δράματος μέσα από έργα σπουδαίων συνθετών, εκκλησιαστικούς ύμνους, λαϊκούς θρήνους αλλά και παραδοσιακά και έντεχνα τραγούδια

Κορυφαίο όλων για τη λογοτεχνική, μουσική και αισθητική του επάρκεια είναι το ποιητικό κείμενο της βυζαντινής υμνογραφίας ο «Επιτάφιος θρήνος», τα λεγόμενα Εγκώμια της εκκλησιαστικής μας παράδοσης. Αποτελείται από μικρά τροπάρια πολύ αγαπητά στο λαό, αγνώστου ποιητή. Είναι ο θρήνος της μητέρας Παναγιάς. Τα εγκώμια ψέλνονται σε τρεις στάσεις, ενώ σε όλη την έκταση των ποιητικών κειμένων δεσπόζουν δύο εκ διαμέτρου αντίθετα στοιχεία: ο δραματικός λόγος και το θριαμβευτικό στοιχείο, η θνητότητα και η αθανασία, η λύπη και η χαρά, ο πόνος του Σταυρού, αλλά και ο θρίαμβος της Αναστάσεως. Ο Επιτάφιος θρήνος, αν και γράφτηκε για να υμνήσει το νεκρό Χριστό, δεν καταλήγει σε απόγνωση, γιατί προβάλλει περισσότερο το θρίαμβο της ζωής, που συμβολίζει το ανέσπερο Φως της Αναστάσεως. Περιέχει τον οραματισμό ενός θαύματος. Παντού διατυπώνεται μια έννοια προσωρινότητας στην ταφή του Χριστού και είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι, ενώ οι στίχοι των εγκωμίων είναι θρηνητικοί, προεορτάζεται η Ανάσταση. Κύρια θέματα του Επιταφίου είναι η ταφή του Χριστού και ο θρήνος της Υπεραγίας Θεοτόκου για την απώλεια του Έαρος της Ζωής, για τη δύση του άδυτου Ηλίου και Φωτός των οφθαλμών της. Οι άνθρωποι, οι άγγελοι, τα αστέρια, ο ουρανός και η γη, o έμψυχος και άψυχος κόσμος, θρηνούν σαν αντικρίζουν το φρικτό θέαμα της ταφής της Ζωής. Στη θρησκευτική μέθεξη του λαϊκού ποιητή των εγκωμίων κυριαρχεί ο πόνος της μάνας, αλλά μαζί της θρηνεί συμπάσχει όλη άψυχη και έμψυχη φύση, οι άγγελοι, οι άνθρωποι, οι προφήτες, τα πτηνά, τα ζώα, τα αστέρια και άλλα δημιουργήματα του Θεού.


Εκτός από τους ψάλτες βυζαντινής μουσικής, τα εγκώμια έχουν αποδοθεί και ηχογραφηθεί από πολλούς σύγχρονους Έλληνες καλλιτέχνες και καλλιτέχνιδες, όπως οι: Γλυκερία, Φλέρυ Νταντωνάκη, Ειρήνη Παππά κ.ά. Η Γιώτα Βέη στο δίσκο «Ύμνοι της Μεγάλης Εβδομάδας» από τη Λύρα ξεχωρίζει για την εκφραστική και αισθητική της επάρκεια. Μια εντυπωσιακή ελεύθερη απόδοση πραγματοποιεί η Μαρίζα Κώχ στο Τροπάριο της Κασσιανής ενώ στον ίδιο δίσκο ερμηνεύει με βιολί τα Εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής ο Νίκος Οικονομίδης. Επίσης η Μαρίζα Κωχ μελοποίησε το ποίημα του Κώστα Βάρναλη: «Η Μάνα του Χριστού» και το ερμηνεύει η ίδια συγκλονιστικά. Από τα Εγκώμια εμπνέεται και ο συνθέτης Βασίλης Τσαμπρόπουλος και τα ερμηνεύει στο πιάνο στο δίσκο «Akroasis» της ECM.
Στην ίδια ατμόσφαιρά και από τις ίδιες πηγές έμπνευσης είναι τα έργα Panagia και Athos του Γερμανού Στέφαν Μίκους που κυκλοφορούν επίσης από την ECM.

Ο θρήνος της Παναγιάς στο Μεσαίωνα

Ο πόνος και ο θρήνος της μητέρας Παναγιάς όρθιας κάτω από τον σταυρωμένο Χριστό συγκλονίζει και εμπνέει ποιητές και συνθέτες της Δύσης. Στο Μεσαίωνα ένας φραγκισκάνος μοναχός ο Γιακοπόνε ντα Τόντι (1230-1306) έγραψε ένα ποίημα το «Stabat Mater (Dolorosa)» [Η Μητέρα στεκόταν (πονεμένη)], που αποτελεί ύμνο της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και ψάλλεται ή απαγγέλλεται κατά την εορτή της Παναγίας των Πόνων (Notre Dame de douleurs).
Από τους πιο σπουδαίους κλασικούς συνθέτες που έχουν γράψει μουσική πάνω στους στίχους του είναι οι: Τζοβάνι ντα Παλεστρίνα (1525-1594), Αντόνιο Καλντάρα (1670-1736), Τζουζέπε Ταρτίνι (1692-1770), Τζοβάνι Περγκολέζι (1710-1726), Ντομένικο Σκαρλάτι (1685-1757), Αλεσάντρο Σκαρλάτι (1660-1725), Αντόνιο Βιβάλντι (1678-1741), Γιόζεφ Χάιντν (1732-1809), Τζουζέπε Βέρντι (1813-1901), Φραντς Σούμπερτ (1797-1828), Τζοακίνο Ροσίνι (1792-1868), Αντονίν Ντβόρζακ (1841-1904), Σαρλ Γκουνό (1818-1893), Φραντς Λιστ (1811-1886), Ζόλταν Κοντάγι (1882-1967), Κάρολ Σιμανόφσκι (1882-1937), Φρανσίς Πουλένκ (1899-1963), Κζίστοφ Πεντερέτσκι (1933-), Χένρικ Γκόρετσκι (1933-2010), Άρβο Περτ (1935-). Τόσες διαφορετικές ιδιοσυγκρασίες και τόσες διαφορετικές εκφράσεις της θλίψης που προκαλεί ο θάνατος.

Τα ρέκβιεμ

Στο κατανυκτικό αυτό μουσικό οδοιπορικό στη θρησκευτική μουσική των ημερών του Πάσχα επιβάλλεται η αναφορά στα «ρέκβιεμ». Το ρέκβιεμ είναι ένα θρησκευτικό έμμετρο κείμενο και αυτό με καταγωγή από το Μεσαίωνα. Με τη λέξη «ρέκβιεμ» ονομάζεται η νεκρώσιμη ακολουθία της Καθολικής Εκκλησίας, η οποία αρχίζει με την παρακλητική φράση «Requiem aeternam dona eis Domine» (Ανάπαυσιν αιώνιον δος αυτοίς Κύριε). Πολλοί από τους κορυφαίους συνθέτες είχαν ασχοληθεί με τη δημιουργία ενός ρέκβιεμ. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στον τρόπο που ο κάθε συνθέτης προσεγγίζει την ιδέα του θανάτου. Πιο γνωστό από όλα ίσως είναι το κύκνειο άσμα του Μότσαρτ, «Ρέκβιεμ», όχι μόνο για το μύθο που το περιβάλλει, αλλά και γιατί πρόκειται για ένα αθάνατο αριστούργημα. Ο μυστηριώδης άνθρωπος με τα μαύρα που του κτυπάει την πόρτα και του παραγγέλνει ένα έργο θανάτου και ύστερα ο πρόωρος θάνατος του συνθέτη στα 35 του, που δυστυχώς δεν πρόλαβε να το ολοκληρώσει προκαλούν ανατριχίλα και έμπνευση είτε για τη λογοτεχνία (Πούσκιν) είτε για τον κινηματογράφο (Μίλος Φόρμαν) είτε για έναν ταλαντούχο νέο μαέστρο – και εννοώ τον δικό μας κορυφαίο μαέστρο Θόδωρο Κουρεντζή. Ο Κουρεντζής διευθύνοντας τους Νέους Μουσικούς της Σιβηρίας και την Ορχήστρα MusicAeterna ερμηνεύει το Ρέκβιεμ του Μότσαρτ και κατορθώνει να ξεχωρίσει μέσα από το μέγεθος της παγκόσμιας δισκογραφίας με διθυραμβικές κριτικές (Alpha-Classics).
Στα πιο μελωδικά με υπέροχες άριες και φορτισμένα συγκίνηση χορωδιακά είναι το «Ρέκβιεμ» του Βέρντι που το έγραψε στη μνήμη του σπουδαίου συναδέλφου του Τζοακίνο Ροσίνι. Στον αντίποδα, το «Ρέκβιεμ» του Γκαμπριέλ Φορέ χωρίς το τραγικό κομμάτι «Dies Irae» και με τις αγγελικές φωνές της παιδικής χορωδίας, είναι σαν να αποδέχεται και να απαλύνει τον πόνο του θανάτου. Επίσης πολύ γνωστό είναι το μεγαλοπρεπές «Ρέκβιεμ» του Μπερλιόζ, αρκετά εκρηκτικό με τεράστια ορχήστρα και χορωδία. Τέλος, με το «Ενα Γερμανικό Ρέκβιεμ» ­- «Ein Deutsches Requiem», (Op. 45) του Γιοχάνες Μπραμς, ο συνθέτης χωρίς να έχει κάποια σχετική παραγγελία αισθάνθηκε την ανάγκη να δημιουργήσει μια Νεκρική Ακολουθία στη μητρική του γλώσσα, τα γερμανικά. Ο θάνατος λίγα χρόνια νωρίτερα του φίλου του Ρόμπερτ Σούμαν ήταν ίσως ο λόγος που παρακίνησαν τον νεαρό Μπραμς να ασχοληθεί από νωρίς με το φαινόμενο του θανάτου.

Σύγχρονες συνθέσεις

Στη λαϊκή παράδοση της παγκόσμιας μουσικής φιλολογίας συναντάμε τραγούδια με σημείο αναφοράς το Θείο Πάθος και την Παναγιά, όπως ο δίσκος «Παναγιές του κόσμου» με τη Σαβίνα Γιαννάτου και τους Primavera en Salonico. Η πλούσια γκάμα σε έκταση και ηχοχρώματα της φωνής της Σαβίνας είναι πολύτιμος οδηγός στο γοητευτικό ταξίδι από τις Μαύρες Παναγιές της Αφρικής και τις Ινδιάνες Παναγιές της Καραϊβικής και της Λατινικής Αμερικής, στα ελληνικά και κυπριακά μοιρολόγια της Θεοτόκου, στους λαϊκούς θρήνους της Κορσικής, της Σαρδηνίας και της Αρμενίας, στις ιταλικές ταραντέλες για την Παναγία και τους ισπανικούς μεσαιωνικούς ύμνους για την Παρθένο Μαρία.
Από το Περιβόλι της Παναγιάς εμπνέεται ο συνθέτης Χρίστος Τσιαμούλης και στη συλλογή του «Αθως ο εμός» μας κάνει κοινωνούς της χριστιανοσύνης, της ζωής, της ποίησης και της γαλήνης του Αγίου Όρους.
Ενας δίσκος που έγραψε τη δική του ξεχωριστή ιστορία είναι το «Ηλιοσκόπιο», από τους καλύτερους δίσκους του αείμνηστου Σταύρου Κουγιουμτζή, με στίχους από την ομώνυμη ποιητική συλλογή του φιλόλογου και ποιητή Γιώργου Θεμελή. Με μελωδίες προερχόμενες από το δημοτικό τραγούδι αλλά και το λαϊκό, καθώς και μπαλάντες. Ξεχωρίζουν «Το πρώτο περιστέρι» και το «Πάσχα των Ελλήνων» με ερμηνευτές τον Γιώργο Νταλάρα και την Αιμιλία Κουγιουμτζή.
Κλείνουμε το αφιέρωμα με μουσικές για τις Άγιες μέρες του Πάσχα με δύο εμβληματικά έργα, το ποιητικό ρέκβιεμ «Επιτάφιος» του Γιάννη Ρίτσου σε μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Άπειρες και όλες αξιόλογες οι ερμηνείες του από τις τραγουδίστριες μας, όμως αγγίζει τα μύχια της ψυχής η απλή και απέριττη ερμηνεία της Νένας Βενετσάνου με τη συνοδεία του Σαράντη Κασσάρα στο πιάνο (Musurgia Graeca). Και το «Άξιον εστί» σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη και μουσική Μίκη Θεοδωράκη με ερμηνευτές τους Γρηγόρη Μπιθικώτση, Θεόδωρο Δημητρίεφ και αφηγητή τον Μάνο Κατράκη.
Καλό Πάσχα και καλή Ανάσταση σε όλους.

Λιάνα Μαλανδρενιώτη
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ
Γ΄ Σεπτεμβρίου 56,
5ος όροφος,
Αθήνα Τ.Κ. 104 33

epohigr@gmail.com
Τηλέφωνα: 210 3619513-14
Φαξ: 210 3619610

Facebook
Twitter

Copyright © 2020 - Allrights reserved.