Η υγειονομική κρίση, η οικολογική-κλιματική μεταβολή και η προοπτική μιας νέας κοινωνίας

Μέσα σ’ αυτές τις δύσκολες συνθήκες της πρωτοφανούς υγειονομικής κρίσης δεν είναι πρόωρο αλλά ίσως απολύτως αναγκαίο να στοχαστούμε πάνω στην έξοδο από αυτή και στη νέα πραγματικότητα που θα προκύψει. Πολλώ δε μάλλον που η εν λόγω κρίση μάς προετοιμάζει να αντιμετωπίσουμε την οικολογική-κλιματική μεταβολή που είναι, προ πολλού, σε εξέλιξη. Ξεκινώντας, λοιπόν, είναι σκόπιμο να δούμε τι κοινό και τι διαφορετικό υπάρχει μεταξύ τους.



Κατ’αρχάς, αυτό που τις συνδέει είναι το γεγονός ότι και για τις δύο, ο κλασικός ορισμός της κοινωνίας –οι άνθρωποι μεταξύ τους– δεν έχει κανένα νόημα. Και τούτο γιατί αυτό που ονομάζουμε κοινωνικό εξαρτάται από διάφορους παράγοντες, οι περισσότεροι από τους οποίους δεν έχουν ανθρώπινη μορφή (π.χ. τα μικρόβια, το διαδίκτυο, το δίκαιο, το υγειονομικό σύστημα, τα αέρια θερμοκηπίου, το κλίμα κ.ο.κ.). Περαιτέρω, ενώ η μεν οικολογική-κλιματική κρίση είναι διαρκής η δε κάθε υγειονομική κρίση είναι παροδική, εν τούτοις, αυτό που τις συνδέει είναι ότι όποιες και όσες υγειονομικές κρίσεις εμφανιστούν στο μέλλον θα έχουν πρωτόγνωρες διαστάσεις γιατί θα αναπτύσσονται σε πρωτόγνωρες συνθήκες, αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής (κυκλώνες, ξηρασίες, άνοδος της στάθμης της θάλασσας, σιτοδείες, κλιματική προσφυγιά κ.λπ.).
Το βασικό τους κοινό στοιχείο και ο παραλληλισμός σταματάει εδώ. Οι υγειονομικές κρίσεις είναι επαναλαμβανόμενες στην ιστορία του ανθρώπου ενώ η οικολογική-κλιματική κρίση κάνει για πρώτη φορά την εμφάνισή της, μάλιστα δε τόσο έντονα σήμερα. Για το λόγο αυτό η παρέμβαση του κράτους, στην πρώτη περίπτωση, είναι η ίδια περίπου όπως και σε άλλες ανάλογες περιπτώσεις στο παρελθόν (π.χ. κατά την ισπανική γρίπη το 1918). Με άλλες λέξεις, το κράτος που μάχεται σήμερα να προστατεύσει τη ζωή μας από το μολυσματικό ιό το κάνει με τα αναγκαία μεν, πλην όμως γνωστά παραδοσιακά εργαλεία που χρησιμοποιούσαν τα κράτη κατά το 19ο και τον 20ό αιώνα (κοινωνική αποστασιοποίηση, τεστ, εμβόλια κ.λπ.).
Αντίθετα, η αντιμετώπιση της οικολογικής-κλιματικής κρίσης, λόγω του μόνιμου χαρακτήρα της και των καθολικών συνεπειών της στον άνθρωπο και στη φύση, χρειάζεται νέα εργαλεία. Τέτοια είναι αυτά που διατηρούν τις συνθήκες βιωσιμότητας όλων των εμβίων όντων από τα οποία εξαρτάται η ζωή του ανθρώπου, υλοποιούνται από την κοινωνία και το κράτος και στοχεύουν στην αναγκαστικά κοινή προστασία του ανθρώπου και της φύσης. Αυτά, λοιπόν, τα εργαλεία πρέπει να προσδιορίζουν τη δράση του κράτους του 21ου αιώνα.
Επιπλέον, στην υγειονομική κρίση ο πόλεμος είναι αποκλειστικά προσανατολισμένος εναντίον ενός και μοναδικού εχθρού, που μάς έρχεται απ’ έξω, δηλαδή του ιού. Αντίθετα, στην οικολογική-κλιματική κρίση ο πόλεμος είναι μεταξύ των ανθρώπων και συγκεκριμένα εκείνων που τροποποιούν τις συνθήκες ζωής στον πλανήτη (και κερδίζουν από αυτό) και εκείνων που τις υφίστανται. Έτσι, είναι σχετικά εύκολο να αναλάβει ένας πολιτικός ηγέτης την αντιμετώπιση της υγειονομικής κρίσης καθώς αυτή δεν έχει να κάνει με πολιτικο-οικονομικές σχέσεις. Αντίθετα, είναι εξαιρετικά δύσκολο να αναλάβει την αντιμετώπιση της οικολογικής-κλιματικής κρίσης καθόσον η τελευταία είναι άμεσα συνυφασμένη με τις παραπάνω σχέσεις και τα συμφέροντα που υποκρύπτουν.
Θα ήταν, λοιπόν, απίθανο να φανταστεί κάποιος τον Κ. Μητσοτάκη να λέει, σε ένα από τα διαγγέλματά του, ότι το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο θα πρέπει να παραμείνουν στο υπέδαφος της γης, ότι απαγορεύονται τα ζιζανιοκτόνα ή ότι είναι άμεση και πρωταρχική ανάγκη, για την προστασία της άγριας ζωής (που συνδέεται, μεταξύ άλλων, και με την εμφάνιση των ιών), να τεθούν όρια στην οικονομική ανάπτυξη.

Να, που το τρένο κόβει ταχύτητα…

Περαιτέρω, όλοι συμφωνούν στο αυτονόητο ότι δηλαδή η έξοδος από την υγειονομική κρίση ταυτίζεται με την επανεκκίνηση της οικονομίας. Δεν συμφωνούν, όμως, όλοι στο χαρακτήρα της επανεκκίνησης. Η τελευταία θα στηρίζεται στο παλαιό (με μερικά φτιασιδώματα) κλιματικό καθεστώς ή χρειάζεται μια δραστική αλλαγή; Μέχρι τώρα, η προοπτική αυτής της αλλαγής φάνταζε απομακρυσμένη. Ήρθε, όμως, ο κορονοϊός και την έφερε πιο κοντά διότι κατόρθωσε μέσα σε λίγες εβδομάδες το ακατόρθωτο: σταμάτησε το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα.
Για να κατανοήσουμε το μέγεθος του πλήγματος που επέφερε ο κορονοϊός, να θυμίσουμε ότι, μέχρι τώρα, σε όλα τα επιχειρήματα εναντίον του κυρίαρχου μοντέλου παραγωγής, η μόνιμη επωδός ήταν πάντοτε ότι το τρένο της οικονομικής ανάπτυξης δεν μπορεί ούτε να κόψει ταχύτητα ούτε να αλλάξει πορεία γιατί κάτι τέτοιο είναι ασύμβατο με τον αδήριτο ανταγωνισμό σε συνθήκες παγκοσμιοποίησης. Η τελευταία, όμως, δεν περιλαμβάνει μόνο τις πολυεθνικές εταιρείες και τους θεσμούς του διεθνούς εμπορίου. Περιλαμβάνει, επίσης, τα αέρια θερμοκηπίου που υπερθερμαίνουν ολόκληρο τον πλανήτη, τα αποδημητικά πουλιά που μεταφέρουν νέες μορφές γρίπης ή τα σταγονίδια που διασπείρουν τον κορονοϊό από στόμα σε στόμα ανά την υφήλιο.

Επανατοπικοποίηση της παραγωγής

Αυτή, λοιπόν, η με τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά παγκοσμιοποίηση απαιτεί νέες προσεγγίσεις. Έτσι, π.χ. απαιτείται μια δυναμική ανάπτυξη της ισότιμης και διαφανούς πολυμερούς συνεργασίας των κρατών σε όσο το δυνατόν περισσότερους τομείς (από την επιστημονική έρευνα για την αντιμετώπιση των υγειονομικών κρίσεων μέχρι την υλοποίηση των στόχων για την κλιματική ουδετερότητα και για την ανάσχεση της μείωσης της βιοποικιλότητας). Επίσης, θέτει με έμφαση το ζήτημα της επανατοπικοποίησης της παραγωγής, ως ενός βασικού τρόπου αντιμετώπισης των μεγάλων περιβαλλοντικών, οικονομικών και κοινωνικών προκλήσεων που συνδέονται με την παγκοσμιοποίηση.
Είναι σίγουρο ότι η παύση ή η επιβράδυνση της οικονομίας θα επιφέρει ύφεση και ως εκ τούτου θα αποτελέσει την ευκαιρία, για την ιθύνουσα πολιτική και οικονομική ελίτ, να τελειώνει οριστικά με τα τελευταία εμπόδια που έχει μπροστά της, π.χ. να απομειώσει το κράτος πρόνοιας και το δίχτυ προστασίας, να αποδυναμώσει ακόμη περισσότερο τις περιβαλλοντικές ρυθμίσεις ή να δημιουργήσει μια νέα στενή σχέση ανάμεσα στο κράτος και στο μεγάλο κεφάλαιο εις βάρος των υποτελών τάξεων. Έχουμε ήδη τα πρώτα μικρά δείγματα (το πακέτο των οικονομικών μέτρων, η απουσία συγκεκριμένων μέτρων για την ενίσχυση του δημόσιου εθνικού συστήματος υγείας σε μόνιμη βάση, το ν/σ για το περιβάλλον κ.λπ.).

Νέο πεδίο ιδεών για την Αριστερά

Από την άλλη πλευρά, ανοίγει για την Αριστερά η προοπτική για την επεξεργασία και προβολή νέων ιδεών. Το γεγονός ότι το σύστημα παραγωγής σταμάτησε να λειτουργεί εξ αιτίας της υγειονομικής κρίσης έστω και προσωρινά, αυτό μάς επιτρέπει να σκεφθούμε ότι μπορούμε να το αμφισβητήσουμε και να το αλλάξουμε. Όπως λέει και ο Π. Σαρμπονιέ στο τελευταίο του βιβλίο («Abondance et liberté», 2020) μετά από εκατό χρόνια σοσιαλισμού της αναδιανομής του παραγόμενου πλούτου, θα πρέπει να εφεύρουμε ένα σοσιαλισμό που θα αμφισβητεί την ίδια την παραγωγή. Διότι η αδικία δεν περιορίζεται μόνο στην αναδιανομή των αγαθών της προόδου (κοινωνική αδικία) αλλά εκτείνεται και στον τρόπο παραγωγής τους (περιβαλλοντική αδικία).
Αυτό δεν σημαίνει αποανάπτυξη, δεν σημαίνει ότι αρκούμαστε να ζούμε με αλληλεγγύη και καθαρό νερό. Όπως σημειώνει σε πολλές παρεμβάσεις του τελευταία ο Μπρούνο Λατούρ, αυτό σημαίνει ότι μαθαίνουμε να κάνουμε επιλογές κομματιών αυτού του συστήματος αλλά και να ξεχωρίζουμε το επιθυμητό από αυτό που έπαψε να είναι. Σημαίνει, επίσης, αλλαγή προσανατολισμού σε πολλούς τομείς, όπως π.χ. η ενίσχυση της πολιτικής των επενδύσεων για την οικολογική μετάβαση και όχι για τα ορυκτά καύσιμα.
Όπως έγινε μετά το τέλος του 2ου παγκόσμιου πολέμου, έτσι και σήμερα θα πρέπει να ξαναβρούμε την ενέργεια της ανοικοδόμησης της κοινωνίας και της οικονομίας. Αυτή τη φορά, όμως, δεν θα στηρίζεται στην ιδεολογία της άνευ ορίων ανάπτυξης και της πρωτοκαθεδρίας της οικονομίας έναντι της πολιτικής. Αντίθετα, θα βασίζεται στην ολιστική πολιτική πρόταση του σεβασμού των ορίων και του μέτρου της παρέμβασης του ανθρώπου στη φύση και της κοινωνικής και περιβαλλοντικής δικαιοσύνης. Άλλωστε, για να το πούμε με τα λόγια του Χανς Γιόνας («Η αρχή της ευθύνης», 1979) η ακεραιότητα της φύσης είναι ακεραιότητα ημών των ίδιων. Καταστρέφοντας τη φύση καταστρέφουμε τους εαυτούς μας.

Γιώργος Μπάλιας,
αναπληρωτής καθηγητής Περιβαλλοντικής Πολιτικής, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο
Πρόσφατα άρθρα ( Περιβάλλον )
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ
Γ΄ Σεπτεμβρίου 56,
5ος όροφος,
Αθήνα Τ.Κ. 104 33

epohigr@gmail.com
Τηλέφωνα: 210 3619513-14
Φαξ: 210 3619610

Facebook
Twitter

Copyright © 2020 - Allrights reserved.