Από τον Οικουμενικό Οικολογικό Επαναευαγγελισμού1 του 1989 στην εγκύκλιο Laudato Si’ του 2015

 

Μετά από περίπου 30 αιώνες βιβλικής παράδοσης, και περίπου άλλους τόσους «δυτικού πολιτισμού», οι εκκλησίες προσεγγίζοντας το οικολογικό πρόβλημα, αναρωτιώνται και αναστοχάζονται την ανθρωποκεντρική προφητική προτροπή: «Αυξάνεστε και πληθύνεστε και γεμίστε τη γη και ο φόβος σας, και ο τρόμος σας, θα είναι επάνω σε όλα τα ζώα τής γης, κι επάνω σε όλα τα πουλιά τού ουρανού, επάνω σε κάθε τι που σέρνεται επάνω στη γη, κι επάνω σε όλα τα ψάρια τής θάλασσας· στα χέρια σας δόθηκαν» (Γεν 1,28). Η θεολογική φόρτιση της βιβλικής αναφοράς αναμετριέται με τη φυσική εξέλιξη του κόσμου και επιχειρεί να τον προσεγγίσει και να τον ερμηνεύσει.

Με δεδομένη την αναγνώριση της καταστροφικής υποβάθμισης του φυσικού περιβάλλοντος, η κάθε εκκλησία αρθρώνει παρεμφερείς προσεγγίσεις σχετικά με τα αίτια και την αναγκαιότητα αντιμετώπισης του προβλήματος. Ταυτίζονται, επίσης, στην αντίληψη ότι η αντιμετώπιση της καταστροφής δεν μπορεί να περιορίζεται στην ατομική ευθύνη και συμπεριφορά, αλλά στην εστίαση της αιτίας στο σύγχρονο μοντέλο παραγωγής και κατανάλωσης: «…η υπερκαταναλωτική, αντιοικολογική νοοτροπία στο όνομα του καπιταλιστικού κέρδους»2.

Η υποβάθμιση του περιβάλλοντος και η κλιματική καταστροφή θεωρούνται ομόφωνα ανεπίτρεπτες παρεμβάσεις στην «κτιστή δημιουργία» και ανάγονται σε «ύβρι» και «οικολογική αμαρτία», που οδηγεί στην «οικοκτονία».

Η περιβαλλοντική κρίση, πέρα από τη φυσική της διάσταση, θεωρείται ζήτημα που ενέχει πνευματικές ρίζες και διαστάσεις και καταδικάζεται σαν οικοκτονία, για την άρση της οποίας απαιτείται δήλωση «οικολογικής μετάνοιας» και νέο «οικολογικό ήθος»3.

Είναι ενδιαφέρουσα η προσπάθεια των εκκλησιών να «ερμηνεύσουν» την κοσμική αντίφαση μεταξύ της βιβλικής προτροπής στον άνθρωπο για απόλυτη επικυριαρχία πάνω στη γη, με την πρόδηλη ανάγκη συντήρησης και διαρκούς αναπαραγωγής των συνθηκών του φυσικού περιβάλλοντος, που είναι χώρος φιλοξενίας για το ανθρώπινο και τα άλλα είδη και όχι χώρος κυριαρχίας.

Η ορθόδοξη εκκλησία αναθέτει στον άνθρωπο την «ευθύνη» συντήρησης/διαχείρισης του φυσικού περιβάλλοντος (ιερέας της δημιουργίας), σύμφωνα με τον Περγάμου Ιωάννη, παράλληλα και συμπτωματικά με την καθολική, που τον θεωρεί «υπεύθυνο διαχειριστή». Και οι δυο εκκλησίες κινούνται στο όνομα της «θεολογικής φροντίδας» για ένα αγαθό που εκτιμάται σαν «θείο δώρο». Παραμένει για τις εκκλησίες η βιβλική τοποθέτηση περί αποκλειστικής υπεροχής (ιερότητας) της ανθρώπινης ζωής, πράγμα που δεν αναγνωρίζεται στα άλλα φυσικά και ζωικά όντα.

Η εξελικτική πορεία της φύσης επηρεάζεται από την επικρατούσα παραγωγική οργάνωση και τα κοινωνικά πρότυπα κατανάλωσης. Οι ανισότητες, η φτώχεια και η κλιματική καταδίκη μεγάλων πληθυσμών ανατρέπουν την «αρμονία», ενώ η κατασπατάληση των πόρων και απομείωση της βιοποικιλότητας βάζουν σε κίνδυνο την «κτίση».

Η αντιμετώπιση των «δυσαρμονιών», που προηγούνται χρονικά της επικαιρότητας του περιβαλλοντικού προβλήματος, βλέπει τις εκκλησίες άλλοτε να υιοθετούν πρακτικές «ασκητικού οικολογισμού» και άλλοτε κοινωνικής λιτότητας (εθελοντικός καταναλωτικός περιορισμός), σαν ενδεδειγμένες χριστιανικές αρμόζουσες συμπεριφορές (Άγιος Φραγκίσκος της Ασίζης).

 

Η εγκύκλιος Laudato Si’ του πάπα Φραγκίσκου

 

Η δημοσίευση στις 16 Ιουνίου του 2015 από τον πάπα Φραγκίσκο της οικολογικής εγκυκλίου Laudato Si’, επιχειρεί να συνθέσει και επεξεργαστεί τη νέα παρουσία της εκκλησίας στον κόσμο (νέος διαφωτισμός)4. Η εγκύκλιος συνιστά ένα αναλυτικό κείμενο που συμβάλει στην ανάπτυξη μιας κριτικής οικολογικής σκέψης, επιχειρώντας μια νέα ερμηνεία της ιουδαϊκής-χριστιανικής προσέγγισης του κόσμου, υπερβαίνοντας την αντίληψη ανθρωποκεντρικής κυριαρχίας και προτάσσοντας ριζοσπαστικές αναθεωρήσεις στα αίτια της οικολογικής κρίσης και των επιπτώσεων στη ζωή των ανθρώπων. Η συμβολή του οικο-θεολόγου Leonardo Boff, εκφραστή της «θεολογίας της απελευθέρωσης»5 είναι εμφανής και αναγνωρίζεται στις συχνές αναφορές και συνδέσεις της «κραυγής της γης» με την «κραυγή των φτωχών και των αδυνάτων».

Τα δραματικά περιβαλλοντικά προβλήματα θεωρούνται προϊόν των «γραναζιών της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας», που γεννούν ένα «διεστραμμένο» σύστημα παραγωγικών και εμπορικών σχέσεων6. Ενδιαφέρουσα είναι η ερμηνεία, με οικονομικούς όρους, της «διαστροφής»: το αξίωμα της μεγιστοποίησης του κέρδους συνιστά μια στρέβλωση της οικονομίας, εφ’ όσον η αύξηση της παραγωγής δεν λαμβάνει υπ’ όψη την διασφάλιση των πόρων για το μέλλον και την υγεία του περιβάλλοντος.

Αυτή η παγκοσμιοποιημένη διαστροφή συνεχίζει να «στηρίζει τον κόσμο», σαν μοναδική επικρατούσα πρακτική, επιβεβλημένη από ισχυρά παγκόσμια κέντρα εξουσίας, που είναι σε θέση, τόσο να αντικρούουν και να απαξιώνουν τις περιβαλλοντικές κινηματικές διεκδικήσεις, σαν ρομαντικές, όσο να κτίζουν παραπλανητικές ιδέες περί «αειφόρου ανάπτυξης» και οικολογικές ευαισθησίες της αγοράς (πράσινος καπιταλισμός).

Οι κεντρικές κατευθύνσεις της εγκυκλίου απευθύνονται σε όλους, πιστεύοντες και μη, εμπλουτίζοντας και διευρύνοντας το διάλογο για το μέλλον της ανθρωπότητας: την «ολιστική οικολογία» (την άρρηκτη, δηλαδή, σχέση προστασίας του περιβάλλοντος με την κοινωνική δικαιοσύνη), τα «κοινά αγαθά» της ανθρωπότητας, την αντίληψη του «ορίου» στην ανάπτυξη, την «κυκλική οικονομία», τα καταναλωτικά πρότυπα κτλ.

Ο πάπας Φραγκίσκος στον πυρήνα της εγκυκλίου εντάσσει τη σχέση της οικολογίας με τα προβλήματα της κοινωνίας. Προτάσσει την αναγκαιότητα άμεσων και δραστικών επεμβάσεων για την αντιμετώπιση της διπλής αυτής πρόκλησης. Ανασταλτικός παράγοντας παραμένει η «διεστραμμένη» φυσιολογικότητα του συστήματος: η ίδια λογική που καθιστά δύσκολη την ανάληψη δραστικών πρωτοβουλιών για την αντιστροφή της τάσης της υπερθέρμανσης του πλανήτη, είναι η ίδια που εμποδίζει την εφαρμογή μέτρων για τον περιορισμό και την εξάλειψη της φτώχειας.

 

Η διεύρυνση των κοινών χώρων διαλόγου

 

Πέντε χρόνια μετά τη δημοσίευση της εγκυκλίου, οι εκκλησίες γιορτάζουν από κοινού την Παγκόσμια Ημέρα Προσευχής για την φροντίδα της Κτίσης, ενώ έχουν συσσωρευτεί νέα προβλήματα (πανδημία) και προκλήσεις. Η ανάγκη κοινής δράσης μεταξύ φορέων και υποκειμένων, που ιστορικά δεν επεξεργάστηκαν κουλτούρα συνεργασίας σε θέματα βασικά, όπως οι όροι και οι συνθήκες της «κοινής ζωής», καθίσταται ένας στόχος που θα μπορούσε να ονομαστεί «οικουμενική οικολογία».

Η κριτική στον καπιταλισμό δεν αναφέρεται ευθέως στο αρχικό κείμενο, ενώ την τελευταία περίοδο αυτή αναπτύσσεται επανειλημμένα και προβάλλεται με τολμηρό και σαφή τρόπο6 στην τελευταία (3 Oκτωβρίου), εμπνευσμένη και αυτή από τον Αγ. Φραγκίσκο της Ασσίζης, εγκύκλιο του πάπα Φραγκίσκου, “Fratelli Tutti” (Αδέλφια όλοι), όπου η καταδίκη του εθνικισμού, του ρατσισμού και της ξενοφοβίας συνοδεύει την απόρριψη του δημαγωγικού λαϊκισμού, παράλληλα με την κριτική που ασκείται στο δόγμα της «νεοφιλελεύθερης πίστης».

Το φυσικό περιβάλλον και η διασφάλιση των δυνατοτήτων αναπαραγωγής του, σαν απαραίτητης συνθήκης συνέχισης της ζωής στον πλανήτη, είναι ο νέος χώρος συνάντησης διαφορετικών εμπειριών και πολιτισμών, που αναγνωρίζονται στη σύνδεση της οικολογικής μετάβασης με την κοινωνική δικαιοσύνη.

Η απάντηση σε ένα παγκόσμιο πρόβλημα δεν μπορεί παρά να είναι και αυτή παγκόσμια, ένα νέο πολιτικό παγκόσμιο υποκείμενο, ικανό να επεξεργαστεί ένα νέο «μέσο», ένα «Σύνταγμα της Γης» (Ranieri della Valle)7 , πεδίο πάλης μεταξύ ιδεών που θα διεκδικούν να μετατραπούν από χίμαιρα, ουτοπία, όραμα σε στόχο.

 

Σημειώσεις

1. Οικουμενικό Πατριαρχείο ορίζει την 1η Σεπτεμβρίου Ημέρα προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος, και της κτιστής δημιουργίας.

2. Ι. Σιδηράς, Οικολογικός Επαναευαγγελισμός (Ορθόδοξο Βήμα)

3. ως άνω

4. Στην παρουσίαση της, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος εκπροσωπείται από τον Μητρ. Περγάμου Ιωάννη.

5. Βραζιλιάνος θεολόγος. Ιδρυτής του κινήματος «θεολογία της απελευθέρωσης»

6. Τ. Παπάς : Αριστερός λόγος από κει που δεν το περιμένεις ! ΕΦΣΥΝ της 6/10/20

7. Ιταλός πολιτικός, δημοσιογράφος, διανοούμενος. Μέλος του Ιταλικού Κομουνιστικού Κόμματος ΙΚΚ.

 

ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ
Γ΄ Σεπτεμβρίου 56,
5ος όροφος,
Αθήνα Τ.Κ. 104 33

epohigr@gmail.com
Τηλέφωνα: 210 3619513-14
Φαξ: 210 3619610

Facebook
Twitter

Copyright © 2020 - Allrights reserved.