Ο ΕΙΣΑΓΓΕΛΕΑΣ ΣΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΕΛΑ ΕΙΡΩΝΕΥΤΗΚΕ ΤΗ ΔΡΑΣΗ ΤΟΥ "ΡΗΓΑ"
O αντιδικτατορικός αγώνας στις δαγκάνες του ιστορικού αναθεωρητισμού
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΓΙΩΡΓΟ ΜΑΡΓΑΡΙΤΗ

Τη συνέντευξη πήρε ο Παύλος Κλαυδιανός

Ο εισαγγελέας στη δίκη του ΕΛΑ, με συνοπτικές διαδικασίες, αναφέρθηκε στη δραστηριότητα μιας αντιστασιακής οργάνωσης κατά της Χούντας, του "Ρήγα Φεραίου", κατά προκλητικό, απαξιωτικό, τρόπο. Ήταν μια εισαγγελική κορώνα άραγε ή εντάσσεται κάπου αλλού;
Μιλώντας συνοπτικά, εντάσσεται σε ένα είδος ας το πούμε, ιστορικού αναλφαβητισμού που κυκλοφορεί στις μέρες μας. Σε αυτόν η ιστορία εμφανίζεται ως κάτι το τελείως άχρηστο, συχνά ενοχλητικό, ανεπιθύμητο και, εν πάση περιπτώσει, κάτι το οποίο μπορούμε να ειρωνευτούμε. Η αντιμετώπιση του παρελθόντος με τον τρόπο αυτό υποκρύπτει φυσικά τον αναθεωρητισμό, την στρέβλωση βασικών στοιχείων της πραγματικότητας.
Με σκοπό όμως τι;
Ο αναθεωρητισμός είναι πολύ της μόδας επειδή συνδέεται με τη συγκυρία. Πραγματικά, φαίνεται να τελειώνει η εποχή της μεταπολίτευσης. Αυτή η περίοδος, που ξεκίνησε το 1974 με την πτώση της χούντας εγκαθίδρυσε ένα είδος δημοκρατίας, όχι τέλειας αλλά οπωσδήποτε καλύτερης ανάλογων περιόδων που είχε διανύσει η χώρα στο κοντινό ή το απώτερο παρελθόν. Υπήρχε κάποια ευαισθησία για τα κοινωνικά ζητήματα, για τις ελευθερίες, για τον κόσμο τον πολύ και ειδικότερα τον κόσμο της εργασίας. Μετρούσαν αυτές οι αξίες......
Ως αποτέλεσμα αυτό της εμπειρίας από τη δικτατορία και της κινητικότητας του λαϊκού παράγοντα;
Ναι, όχι όμως μόνο της δικτατορίας αλλά και του εμφύλιου και των όσων επακολούθησαν. Ήταν μία μακρά θλιβερή εποχή. Σαν αντίδραση ήλθε περίοδος σχετικής δημοκρατικότητας και ηπιότητας. Αυτό τώρα, νομίζω, τελειώνει. Πρώτα απ' όλα διότι οι κοινωνικές ομάδες που το στήριξαν, τα μεσαία στρώματα, συρρικνώνονται, διαλύονται. Άλλοι εκεί έγιναν πλουσιότερα, άλλοι φτωχότερα, άλλοι απειλούνται καθώς η ανεργία πλήττει, τα παιδιά αυτών των μεσοστρωμάτων. Χάνεται, δηλαδή, το κλίμα της μεταπολίτευσης και προετοιμάζεται κάτι διάδοχο. Χωρίς να έχουν ακόμη μορφοποιηθεί καταστάσεις και πράγματα, σε αυτά τα πλαίσια, αναπτύσσονται οι αναθεωρητικές για το παρελθόν απόψεις που εχθρεύονται τις ιστορικές ρίζες της κατάστασης που φεύγει, τις αιτίες δηλαδή που δημιούργησαν τη μεταπολίτευση. Δεν θέλουν, π.χ., να μιλήσουν για εμφύλιο και μετεμφυλιακές καταστάσεις. Δεν θέλουν να πουν για δικτατορία και τις ζημιές που προκάλεσε στη χώρα και, επομένως, για την αντίσταση σε αυτή μέσα από την οποία προέκυψε, σε μεγάλο βαθμό, το καθεστώς της μεταπολίτευσης το οποίο ζήσαμε. Δένονται όλα αυτά.
Υπάρχει, ίσως, και ένα ανάλογο διεθνές πλαίσιο. Πού επηρεάζει;
Ας μην πάμε τόσο πολύ μακρυά. Στο διεθνές πλαίσιο είχαμε την κατάσταση ισορροπίας και αμοιβαίων παραδοχών και παραχωρήσεων που εγκαινιάστηκε με το τέλος του Β? Παγκοσμίου Πολέμου, μηχανισμούς όπως ο ΟΗΕ, με τις όποιες αξίες του, κτλ. Όλα αυτά αναθεωρούνται τώρα καθώς οι συσχετισμοί δυνάμεων έχουν αλλάξει πάρα πολύ και καθώς τα στρατόπεδα των ισχυρών δεν είναι δύο ή τρία αλλά ένα. Συνδέονται, λοιπόν, αυτά κάπως και με τα δικά μας αλλά έχουν οπωσδήποτε τη δική τους ιδιαιτερότητα.
Ο εισαγγελέας ίσως να είχε και ως στόχο, διαβάλλοντας την αντίσταση, να υπονομεύσει και τις μαρτυρίες υπέρ ενός κατηγορουμένου που ήταν στέλεχος της αντίστασης άρα αγωνίστηκε έμπρακτα υπέρ της δημοκρατίας κτλ, κτλ.
Θα μπορούσε να ισχύει κι αυτό, αλλά οι τακτικές που επιλέγουν οι διάφοροι εισαγγελείς δεν είναι άσχετες με την περιρρέουσα ατμόσφαιρα στην περίοδο που εκφέρεται ο συγκεκριμένος λόγος. Προφανέστατα, σε οποιαδήποτε άλλη εποχή και φάση της μεταπολίτευσης, θα έκανε κακό στην υπόθεσή του αυτή η μετά βδελυγμίας αναφορά στην αντίσταση κατά της χούντας,. Το γεγονός ότι τα εκφέρει αυτά σήμερα είναι ένδειξη ότι οι εποχές έχουν αλλάξει.
Σίγουρα. Όταν συνελήφθη ο Κ. Αγαπίου και σε εκπομπή του MEGA αναφέρθηκε κάποιος θετικά στη συμμετοχή του στην αντίσταση και ειδικά σε μια ανοιχτή διαδήλωση στην Ερμού τον Αύγουστο του 1967, ο ίδιος ο συντονιστής, ο Νίκος Χατζηνικολάου, με απρέπεια σχολίασε την αντιστασιακή πράξη με το γνωστό "σιγά, χέστηκα η φοράδα στ' αλώνι"! Δεν ήταν μόνο, προφανώς, η γνωστή τηλεδημοσιογραφική αλαζονεία, αλλά και η περιρρέουσα ατμόσφαιρα που του έδινε το περιθώριο.
Μα είναι γενικότερο το ζήτημα. Στο πεδίο της σύγχρονης ιστορίας συζητούμε "ακαδημαϊκά" για το εάν το εθνικό ή το δημοκρατικό πρότυπο, είναι τα Τάγματα Ασφαλείας ή όχι - εκεί έχουμε φτάσει! Σε σημαντικούς κύκλους της ακαδημαϊκής κοινότητας σέρνεται η άποψη ότι το μεγάλο έγκλημα του 20ού αιώνα είναι το κοινωνικό κίνημα, ο κομμουνισμός, ο σοσιαλισμός. Κατ' επέκταση όσοι τα πολέμησαν αυτά με οποιουσδήποτε όρους και συνθήκες, ακόμα και κάτω από τη Σβάστικα, σε τελευταία ανάλυση προάσπισαν την "ελεύθερη Ευρώπη". Αν ανατρέξουμε στα παλαιότερα θα αναγνωρίσουμε σ' αυτούς τους συλλογισμούς τη βάση της πολιτικής παρέμβασης του Χίτλερ ότι, δηλαδή, προάσπιζε την Ευρώπη απέναντι στο απόλυτο έγκλημα, στην ασιατική απειλή που αντιπροσώπευε ο μπολσεβικισμός. Το βλέπουμε αυτό και από Πανεπιστημιακούς στη χώρα μας. Οι απόψεις τους για τη Γαλλική Επανάσταση ή για τους Μπολσεβίκους, θα αιφνιδίαζαν ευχάριστα τον Χίτλερ.
Είναι όλα αυτά αναγκαία προετοιμασία για τον 21ο αιώνα, άραγε σε όσους σήμερα ασκούν την εξουσία;
Πλανάται η άποψη ότι ο 21ος αιώνας πορεύεται σε κατάσταση ευημερίας, ησυχίας, όπου όλα πάνε καλά και στο μέλλον θα πάνε καλύτερα. Γιατί υπάρχει ελεύθερη αγορά, ο καπιταλισμός είναι χωρίς αντίπαλο πια και χωρίς εμπόδια μπορεί να δώσει ό, τι καλύτερο έχει. Φυσικά, όλα αυτά δεν έχουν καμία σχέση με την πραγματικότητα. Αντίθετα, αυτό που ισχύει στον κόσμο που ζούμε είναι ότι τα χάσματα, οι αποστάσεις είναι μεγαλύτερες από ποτέ άλλοτε στην ιστορία. Όταν ένα μέρος του κόσμου ζει με εισοδήματα των 20.000 ή των 30.000 δολαρίων το χρόνο και ένα άλλο προσπαθεί να πορευθεί με 80 ή 100 δολάρια οι διαφορές είναι γιγαντιαίες. Στην Κρήτη όπου ζω, συχνά εκβράζονται πτώματα δυστυχισμένων που με σαπιόβαρκες και εννέα μποφόρ προσπάθησαν να φθάσουν στη "γη της επαγγελίας". Προέρχονται από έναν κόσμο απόλυτης απελπισίας, όχι τόσο μακρινό. Αυτές οι ανισότητες, βεβαίως, διατρέχουν και το εσωτερικό του δυτικού κόσμου, με μικρότερη έστω ένταση. Δεν αληθεύει καθόλου ότι ο κόσμος είναι ήρεμος. Υπάρχει μια εκρηκτική κατάσταση. Σήμερα εκφράζεται με καμικάζι. Αύριο πώς; Υπάρχει, λοιπόν, μία γενική φοβία για το μέλλον η οποία κατά κάποιο τρόπο εξορκίζεται ιδεολογικά. Μέρος του εξορκισμού είναι η δαιμονοποίηση των ιδεολογιών που μιλούν για την ανισότητα και τις αιτίες της: ο κομμουνισμός, το αριστερό, το λαϊκό κίνημα. Εν δυνάμει θεωρούνται επικίνδυνα παρά τη δεινή πολιτική τους θέση..
Μήπως δεν έγινε μεγάλη προσπάθεια, με αφορμή την υπόθεση της 17ης Νοέμβρη, να συνδεθεί άμεσα η Αριστερά με την τρομοκρατία;
Φυσικά. Σε μερικά σοβαρά έντυπα το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ περιλαμβάνονται στον κατάλογο των τρομοκρατικών οργανώσεων της ιστορίας ενώ η εγκληματική φύση του λενινισμού αποτελεί αντικείμενο ακαδημαϊκών μελετών.
Ας επανέλθουμε στην αντίσταση κατά της χούντας. Μήπως η πτώση της δεν αποδόθηκε σχεδόν αποκλειστικά στον Κ. Καραμανλή για να παρακαμφθεί η σημασία του λαϊκού παράγοντα;
Ο Κ. Καραμανλής κλήθηκε να διαχειρισθεί την υπόθεση όταν η χούντα, φάνηκε τελείως ξεκρέμαστη μπροστά σε μια καθολική αντίδραση του κόσμου. Η τελευταία όμως αναπτύχθηκε χάρη στην αντίσταση κατά της Χούντας, όχι γενικά και αφηρημένα. Ο Καραμανλής και η αποκατάσταση των βασικών ελευθεριών ακολούθησαν ένα δρόμο που χάραξαν - με πόνο και προσωπικές θυσίες - οι αγωνιστές της αντίστασης. Αυτά τα πολύ απλά θα μπορούσαν να τα σκεφτούν μερικοί δικαστικοί λειτουργοί. Για να μην εκτίθενται οι ίδιοι και να μην εκθέτουν το αξίωμά τους.