Η εξουσία και η μάσκα

Του Νίκου Παρασκευόπουλου

"Οι πλειοψηφίες στο στόχαστρο - τρομοκρατία και κράτος δικαίου" είναι ο τίτλος του νέου βιβλίου του καθηγητή της Νομικής του ΑΠΘ Νίκου Παρασκευόπουλου, που εκδόθηκε από τις εκδόσεις ΠΑΤΑΚΗ. Το βιβλίο διερευνά τις πτυχές ενός σκοτεινού μανδύα. Οι περισσότερες από τις αναλύσεις γράφτηκαν σε μια πρώτη μορφή ως άρθρα, ακολουθώντας την επικαιρότητα, την περίοδο 2000 - 2002. Στο βιβλίο όμως έχουν ενταχθεί στην πορεία μιας ενιαίας ανίχνευσης. Ο συγγραφέας επιχειρεί να προσεγγίσει τα ζητήματα της τρομοκρατίας και των ατομικών και συλλογικών δικαιωμάτων, τη στάση του κράτους, της παγκοσμιοποίησης, τα μοντέλα της ποινικής καταστολής κ.α. Ο Νίκος Παρασκευόπουλος, όπως προαναφέραμε, είναι καθηγητής της σχολής Νομικών και Οικονομικών Επιστημών και έχει γράψει βιβλία για το ποινικό δίκαιο, την ιστορία του, την αντεγκληματική πολιτική, ενώ ορθογραφεί τακτικά στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία. Συμμετείχε σε νομοπαρασκευαστικές εργασίες, ορισμένες από τις οποίες συνδέθηκαν με φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις, όπως είναι η κατάργηση της θανατικής ποινής και του "αντιτρομοκρατικού" νόμου 1916/ 1990 και η αποποινικοποίηση της περιύβρισης αρχής. Από το 1999 είναι ο πρόεδρος του ΚΕΘΕΑ.
Το κείμενο που δημοσιεύουμε είναι από το νέο του βιβλίο, από το κεφάλαιο "Παρακολουθήσεις, ύποπτοι και προβλήματα αστυνόμευσης".

Επίκαιρες αφορμές και εξελίξεις στρέφουν την προσοχή στη σχέση της εξουσίας με τις μάσκες: ταυτόχρονα, σχεδόν, συζητιούνται νομοθετικές μεταρρυθμίσεις με σχετικό περιεχόμενο. Από τη μια πλευρά, απαγορεύεται στους πολίτες να διαδηλώνουν με μάσκες ή κράνη, αποφεύγοντας έτσι ενδεχόμενες διώξεις. Από την άλλη, κατοχυρώνεται νομοθετικά η διείσδυση αστυνομικών -με κρυμμένη την ιδιότητά τους και προφανώς με παραλλαγμένο στιλ- σε εγκληματικές οργανώσεις με στόχο την εξάρθρωσή τους. Επίσης, με το νομοσχέδιο για το οργανωμένο έγκλημα καθιερώνονται οι μαρτυρίες προσώπων με συγκαλυμμένη ταυτότητα. Είναι ήδη γνωστές εξάλλου στη χώρα μας και στο εξωτερικό οι φιγούρες αστυνομικών, ειδικών σωμάτων, που έχουν καλυμμένο το πρόσωπό τους με κουκούλες.
Η χρονική σύμπτωση αυτών των φαινομενικά αντίρροπων ρυθμίσεων δεν είναι καθόλου τυχαία. Στη εποχή μας, όσο πιο κοντά βρίσκεται κανείς στις σχέσεις εξουσίας (όχι μόνο κρατικής, αλλά κατεξοχήν και ιδιωτικής), τόσο ανετότερα μπορεί να κρύβει την ταυτότητά του. Ανώνυμοι μέτοχοι εταιρειών καθορίζουν παραμέτρους κρίσιμες για την πορεία των εθνικών οικονομιών. Όσοι έχουν πρόσβαση σε δίκτυα, μπορούν να αυτοπροσδιορίζονται επαρκώς με μια ηλεκτρονική ταυτότητα. Οι βαρόνοι του οργανωμένου εγκλήματος διαθέτουν ευυπόληπτα προσωπεία έναντι των τραπεζών και του Τύπου.
Την ίδια στιγμή, ο απλός πολίτης οφείλει να είναι γνωστός, διαφανής, πολλαπλά καταγραμμένος και με το πρόσωπο ακάλυπτο. Μια μάσκα θα ματαίωνε ή θα δυσκόλευε ουσιαστικά σε πολλές περιπτώσεις την αποτελεσματικότητα μιας ηλεκτρονικής παρακολούθησης.
Η ιστορία της μάσκας χάνεται βέβαια στα βάθη των αιώνων και στις άκρες των ηπείρων. Ιδίως για την κοινωνική ανθρωπολογία, τη λαογραφία και τη θρησκειολογία αποτελεί ένα παμπάλαιο αντικείμενο μελέτης. Υπήρξαν πολιτισμοί που χρησιμοποίησαν μάσκες ανθρωπόμορφες ή ζωόμορφες (βρέθηκαν, άλλωστε, και αντίστροφα σύμβολα, ανθρωπόμορφων ζώων). Μπορεί κανείς να αναφερθεί σε παραδόσεις που χαρακτηρίζουν ολόκληρες ηπείρους (μάσκες αφρικάνικες ή ινδιάνικες κτλ.) ή έστω πολιτείες (οι βενετσιάνικες). Το προσωπείο χρησιμοποιήθηκε στο αρχαίο ελληνικό δράμα, όπου οι άνδρες ενσάρκωναν τις γυναίκες. Σήμερα οι αποκριάτικες μάσκες είναι ευρύτατα διαδεδομένες.
Η μάσκα έχει συνδεθεί με το ψεύδος ("έπεσαν οι μάσκες"). Δεν είναι όμως -ούτε υπήρξε στο παρελθόν- σταθερή και αναπόφευκτη αυτή η σύνδεση. Το προσωπείο μπορεί να μη συγκαλύπτει, αλλά, αντιθέτως, να εκφράζει. Να υποδηλώνει -ακόμη και υποσυνείδητα- την ένταξη σε μια συλλογικότητα, σε μια αρχέτυπη κατηγορία, ακόμη και σε μια (ας θυμηθούμε τον Cl. Levi-Strauss) τοτεμική ταξινόμηση. Ο Ινδιάνος δε βάφεται πριν από τη μάχη για να κρυφτεί. Για το χούλιγκαν, επίσης, αυτό που έχει σημασία είναι να ταυτιστεί, γι' αυτό χρησιμοποιεί τα χρώματα της ομάδας-φυλής.
Υπάρχουν, λοιπόν, μάσκες ειλικρινείς και μάσκες παραπλανητικές (όπως υπάρχουν, αντίστοιχα, καθρέφτες που δείχνουν την αλήθεια και καθρέφτες παραμορφωτικοί). Η μάσκα εκείνη, που κυρίως ενδιαφέρει τον ασκούντα εξουσία, είναι η ψευδόμενη: αυτή που συγκαλύπτει, είτε με μια πλαστή μορφή είτε με ένα άμορφο μαύρο πανί, ένα πρόσωπο που αλλιώς θα ήταν αναγνωρίσιμο. Ίσως στο σημείο αυτό μια πολύ μικρή ανάλυση βοηθήσει να αποκτήσουμε μια πρόσθετη οπτική γωνία για το θέμα.
Η μάσκα, λοιπόν, μπορεί να είναι πραγματική, όπως η συνηθισμένη που στερεώνεται στο πρόσωπο, ή και συμβολική. Στο "Φάνι και Αλέξανδρος" του μοναδικού Μπέργκμαν, η γυναίκα του αυταρχικού ιερέα εξωτερικεύει κάποια στιγμή την αποστροφή της: "Οι άλλοι άνθρωποι φορούν μάσκες" του λέει. "Εσένα η μάσκα είναι ενσωματωμένη στο πρόσωπό σου". Φράση, που κερδίζει αμέσως τη συγκατάνευση καθενός ψυχολόγου.
Κάπως αυθαίρετα και προσωπικά, νομίζω πως διακρίνω έναν ελληνικό-δυτικό και έναν ανατολικό τύπο μάσκας. Στην αρχαία Ελλάδα η μάσκα υπόκειται σε μια δυναμική, σε μιαν αποδόμηση. Είναι σαν να φοριέται ακριβώς για να αφαιρεθεί, και η αποκάλυψη του προσώπου είναι στιγμή ταυτόχρονης γνώσης του άλλου και αυτογνωσίας. Σιγά σιγά, η ταυτότητα του θλιβερού κουρελή ζητιάνου αποκαλύπτεται στα μάτια και στην ψυχή της Πηνελόπης: είναι ο Οδυσσέας. Η πεπλοφόρα Άλκηστη στο τέλος αποκαλύπτεται στον Άδμητο, σε μια από τις πιο ρεαλιστικές (κατά τον Jan Kott) τραγωδίες του Ευριπίδη. Σταθερά καλύπτεται η Καλυψώ, η φέρουσα το όνομα της κάλυψης, θεά. Με οξυδέρκεια όμως παρατηρεί ο J. P. Vernant ότι και αυτή δυσφορεί που είναι αναγκασμένη να κρύβεται. Ακόμη και ο Νάρκισσος έχει ένα τραγικό στοιχείο: κάποια στιγμή το είδωλο θα χαθεί, η παράσταση θα τελειώσει, το προσωπείο θα πέσει.
Αντίθετα ο ανατολικός τύπος μάσκας φοριέται μόνο από γυναίκες και είναι στατικός. Ο φερετζές, το τσαντόρ, έχουν πλαστεί για να φοριούνται μόνιμα. Εξαφανίζουν τη προσωπικότητα της γυναίκας (η πλήρης καλύπτρα των γυναικών του Αφγανιστάν είναι το πιο αποκρουστικό παράδειγμα) και η αφαίρεσή τους είναι μια ρήξη με την ουσία τους. Η καλύπτρα, στην παραδοσιακή εκδοχή, βγαίνει αποκλειστικά στο εσωτερικό της οικογενειακής εστίας και μόνον εφόσον ο σύζυγος το επιτρέπει ή το ζητεί. Ίσως οι γονείς να είναι οι μόνοι που έχουν χαρεί το πρόσωπο της κοπέλας, στα πρώτα χρόνια της ζωής της.
Τέλος, πλησιάζοντας στο αρχικό μας θέμα, διακρίνουμε τη μάσκα του κατόχου εξουσίας από την άλλη, τη λαϊκή-επαναστατική. Ήδη μνημονεύθηκαν οι καλύπτρες των ειδικών αστυνομικών δυνάμεων και οι ηλεκτρονικές ταυτότητες, που ελάχιστα αποκαλύπτουν τα ενεργά υποκείμενα των διαδικτύων. Ο προαιώνιος δήμιος, εξάλλου, κρύβει το πρόσωπό του, επειδή είναι σε όλους αποκρουστικό. Η λαϊκή-επαναστατική μάσκα έχει και αυτή το ιστορικό ίχνος και την εξέλιξή της. Η εποχή μας ακόμη θαυμάζει και δραματοποιεί τον Ζορό με τη μαύρη μάσκα του, καθώς και τον επίσης μασκοφόρο Commandate Marcos του Μεξικού (υπάρχει άραγε σε κάποιον τόπο μασκοφόρα γυναίκα επαναστάτρια-σύμβολο;).
Βέβαια, τα πράγματα εδώ δεν είναι άσπρο-μαύρο. Λίγες μόνο δεκαετίες πριν, στο λαϊκό περιοδικό Μάσκα, καλός ήταν συνήθως ο αστυνομικός. Όμως, η μάσκα του ληστή είχε και αυτή τη γοητεία της. Ο μαντιλοφόρος διαδηλωτής που κρατά μια μολότοφ θεωρεί μάλλον εαυτόν αντιεξουσιαστή, ακόμη και τη στιγμή που προκαλεί με τη δράση του ανθρώπινα θύματα. Μπορεί όμως ούτε καν αυτό να συμβαίνει, το μαντίλι να κρύβει ένα σκοτεινό προβοκάτορα. Ενώπιον πάντως των νομοθετικών εξελίξεων, ας μην ξεχνούμε ότι στη δημοκρατία δεν ταιριάζει η μάσκα. Ο Δημοσθένης παρατήρησε πρώτος ότι η διαφάνεια αποτελεί ταυτόχρονα αδυναμία, αλλά και αρετή της δημοκρατικής πολιτείας. Ο κρατικός λειτουργός οφείλει να μη συγκαλύπτει το πρόσωπό του, ακριβώς επειδή είναι υπόλογος απέναντι στο λαό.
Δεδομένη είναι στο μεταξύ η διεθνής τάση κατοχύρωση της δράσης πληροφοριοδοτών, προβοκατόρων και άλλων μυστικών πρακτόρων. Τα οφέλη επισήμως έχουν κριθεί σημαντικότερα από το οποιοδήποτε κόστος. Ωστόσο, ό,τι εκάστοτε επικρατεί διεθνώς δεν είναι αναγκαία σύμφωνο με τη δημοκρατική παράδοση και το κράτος δικαίου. Η εκ των υστέρων δικαίωση της ελληνικής παραφωνίας στο βομβαρδισμό του Κοσόβου παραμένει εδώ ένα ακλόνητο επιχείρημα. Η νέα εγχώρια δυσφορία απέναντι στη μυστικότητα και στη συγκάλυψη έχει αρχαίες ρίζες και δημοκρατικό υπόβαθρο. Θα δικαιωθεί ιστορικά. Η ψευδοπροσωπία μπορεί βέβαια να γίνει κάποτε εργαλείο αντίστασης, απέναντι στο βαρόνο της βίας, στο δυνάστη, στον ολοκληρωτισμό. Υπάρχουν και για την περίπτωση αυτή κάποια εντυπωσιακά παραδείγματα. Ίσως τα αναφέρουμε με άλλη ευκαιρία.