Κινήματα ελευθερίας και ψηφιακοί δεσμοφύλακες

Ο Αστέρης Μασούρας είναι επιστήμονας πληροφορικής, ιδρυτικό μέλος της πρωτοβουλίας digitalrights.gr για τα δικαιώματα του πολίτη στον ψηφιακό κόσμο, μέλος της νομαρχιακής κίνησης Θεσσαλονίκης «Νομαρχία των Κινημάτων και της Οικολογίας» και ένας απ΄ τους πρώτους έλληνες μπλόγκερς. Ζώντας σε μέρες κατά τις οποίες εθνικές κυβερνήσεις και εταιρείες ανά τον κόσμο πιέζουν και επιτυγχάνουν συνεργασία με τους μεγάλους ISP προκειμένου να παρακολουθήσουν πολίτες, ή να διώξουν όσους κατεβάζουν πειρατικά αρχεία μουσικής, σκεφτήκαμε ότι μια συνομιλία μαζί του θα ήταν χρήσιμη. Με ποιους τρόπους δίνονται οι μάχες των πολιτικών και ατομικών δικαιωμάτων στο διαδίκτυο αλλά και πώς προάγεται η ενδυνάμωση του δημόσιου χώρου λειτουργίας σε βάρος των ιδιωτικών συμφερόντων, ήταν δύο από τα ερωτήματα που απασχόλησαν τη συνομιλία μας.

Τη συνέντευξη πήρε
ο Δημήτρης Γκιβίσης

Σε μια εποχή που από πολλές πλευρές καλλιεργείται η ιντερνετοφοβία, οι ειδήσεις που ακούμε τελευταία μοιάζουν εφιαλτικές. Τούρκικο δικαστήριο απαγόρευσε την πρόσβαση στο YouTube, o Σαρκοζί, μέσω λειτουργίας ειδικής υπηρεσίας, επιχειρεί να συλλάβει τους χρήστες που κατεβάζουν «πειρατικά» αρχεία, ενώ στις ΗΠΑ με δικαστική απόφαση η Google υποχρεώνεται να παραδώσει δεδομένα χρηστών του YouTube. Τι γίνεται με αυτό το παγκόσμιο πλέγμα απαγορεύσεων;

Οι επιβουλές στα ψηφιακά δικαιώματα έχουν πολύ απτές επιπτώσεις και στα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα εν γένει, κι έρχονται συγχρονισμένα από πολλές κατευθύνσεις, με τέτοιο τρόπο που είναι δύσκολο για οποιονδήποτε πολίτη από μόνο του, οσοδήποτε ενεργό, να επαγρυπνεί για όλες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η τρέχουσα προσπάθεια αναθεώρησης του Ευρωπαϊκού τηλεπικοινωνιακού πλαισίου. Εκατοντάδες τροπολογίες κατατέθηκαν συνολικά σε ένα πακέτο οδηγιών που ρυθμίζει κάθε παράμετρο των επικοινωνιών μας, με σαφείς προσπάθειες έντονου περιορισμού της ιδιωτικότητας, της ελεύθερης έκφρασης και άλλων ατομικών δικαιωμάτων. Ευτυχώς, το συγκεκριμένο κύμα απαγορεύσεων σταμάτησε προς στιγμήν στο Ευρωκοινοβούλιο, που απασφάλισε τις πιο επικίνδυνες τροπολογίες, αλλά αναμένεται παρατεταμένος αγώνας για να αποτραπούν οι προθέσεις των λόμπι που επιθυμούν να δουν την Ευρώπη να μετατρέπεται σε αστυνομικό υπερκράτος. Διακυβεύματα σ΄ αυτό τον αγώνα έχει ο κάθε πολίτης, και μόνο η διαρκής συλλογική επαγρύπνηση μπορεί να αποτρέψει την κατάργηση των δημοκρατικών κατακτήσεων. Ευτυχώς, η τεχνολογία και η γνώση είναι όπλα εξίσου ισχυρά στα χέρια των ενεργών πολιτών όσο τουλάχιστον και σ΄ εκείνα των επιβουλέων.

Την ίδια όμως στιγμή που στήνεται αυτό το σκηνικό ελέγχου, με φυλακίσεις χρηστών, αστυνόμευση των chat και φιλτράρισμα των μηχανών αναζήτησης, δεν υπάρχει ένας διεθνής δεσμευτικός νόμος που να προσδιορίζει την ευθύνη των πολυεθνικών εταιρειών σε σχέση με τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Σωστά, και αυτό καταδεικνύει μια ανεπάρκεια του ρυθμιστικού πλαισίου για την εταιρική ηθική στο διαδίκτυο γενικότερα. Με πρόφαση τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας, τα κράτη πιέζουν διεθνώς τους ISPs να λειτουργούν, στον ένα ή άλλο βαθμό, ως «ψηφιακοί δεσμοφύλακες», όπως συμβαίνει για παράδειγμα με την ευρωπαϊκή οδηγία διατήρησης δεδομένων που ψηφίστηκε βιαστικά στον απόηχο των τρομοκρατικών επιθέσεων στο Λονδίνο και θα ενσωματωθεί στο εθνικό δίκαιο σύντομα, αλλά και στις χώρες που οι Ρεπόρτερς χωρίς Σύνορα χαρακτηρίζουν εχθρούς του διαδικτύου. Όμως, βλέπουμε και παραδείγματα όπου εταιρείες συνεργάζονται οικειοθελώς με τα κράτη, προσφέροντάς τους εξελιγμένες τεχνολογικές δυνατότητες παρακολούθησης των πολιτών, όπως έκαναν η Google και η Yahoo στην Κίνα, και η AT&T στις ΗΠΑ, η οποία συνεργάστηκε με την NSA στο μαζικό πρόγραμμα παρακολούθησης των αμερικανών πολιτών. Μάλιστα, το παράδειγμα της ψήφισης του νόμου FISA για παροχή αναδρομικής αμνηστίας στις εταιρείες που συνεργάστηκαν με την κυβέρνηση Μπους δείχνει την τροπή που μπορεί να πάρουν τα πράγματα στο μέλλον, αν δεν αντιδράσει η παγκόσμια κοινωνία των πολιτών για να περιχαρακώσει η ίδια τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Με αφορμή την ACTA, επικείμενη παγκόσμια συμφωνία μεταξύ ΗΠΑ, Ευρώπης, Καναδά και Ιαπωνίας με στόχο τον περιορισμό της διακίνησης υλικού που εμπίπτει στο νόμο περί πνευματικών δικαιωμάτων, θεωρείς ότι θα πρέπει να υπάρχουν πνευματικά δικαιώματα στο διαδίκτυο;

Οι υπέρμαχοι της ελεύθερης διακίνησης ιδεών δεν υποστηρίζουν την πλήρη κατάργηση του κοπυράιτ, αλλά την προσαρμογή των πνευματικών δικαιωμάτων σε ορθολογικά πλαίσια υπέρ της ενδυνάμωσης του δημόσιου χώρου δημιουργίας. Για παράδειγμα, οι άδειες του ελεύθερου λογισμικού βασίζονται στο κοπυράιτ για να εξασφαλίσουν την αειφορία του, και οι άδειες Creative Commons αποτελούν εναλλακτικές λύσεις ως προς την αδειοδότηση πνευματικής δημιουργίας με επιφύλαξη όλων των δικαιωμάτων.
Όμως η ACTA και άλλες παρόμοιες εξελίξεις τα τελευταία χρόνια, σηματοδοτούν την κλιμάκωση ενός πολέμου των μεσαζόντων διαχείρισης πνευματικών δικαιωμάτων με την κοινωνία, η οποία αντιδρά με διάφορους τρόπους, μεταξύ των οποίων και το άπληστο filesharing. Πιστεύω ότι αυτός ο πόλεμος προσφέρει μια καλή ευκαιρία να αναθεωρήσουμε το ανορθολογικό σύστημα εκμετάλλευσης της πνευματικής δημιουργίας που χτίστηκε με γνώμονα τις ανάγκες των μεσαζόντων, προς όφελος της κοινωνίας αλλά και των ίδιων των δημιουργών.

Παίρνοντας αφορμή από τη δημόσια συζήτηση σχετικά με την κατάργηση της ανωνυμίας στο διαδίκτυο, θεωρείς ότι η ελευθερία της έκφρασης είναι επαρκώς κατοχυρωμένη στην Ελλάδα;

Θεωρητικά, η ελευθερία της συμμετοχής του πολίτη όχι μόνο στη ελεύθερη έκφραση αλλά και στην ελευθεροτυπία, προστατεύεται από το Σύνταγμα, αλλά και από διεθνείς συνθήκες που ενσωματώνονται στην εθνική νομοθεσία, όπως η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και το Διεθνές Σύμφωνο για τα ατομικά και πολιτικά δικαιώματα. Αν επιπλέον λάβουμε υπ΄ όψη ότι το νομικό πλαίσιο προβλέπει την προστασία της πληροφοριακής αυτοδιάθεσης (άρθρο 9α του Συντάγματος), του απορρήτου των επικοινωνιών (ΠΔ 47/2005) και της ανώνυμης πλοήγησης στο διαδίκτυο (Ν 3471/2006), θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε ότι η προστασία του πολίτη είναι επαρκής. Παρ΄ όλα αυτά, στην πράξη βλέπουμε περιπτώσεις άρσης του απορρήτου μέσω επίκλησης βαρύτερων αδικημάτων προκειμένου να διωχθούν αδικήματα προσβολής προσωπικότητας (περίπτωση press-gr), αλλά και διώξεις για απλή αυτόματη αναδημοσίευση (περίπτωση Τσιπρόπουλου). Σε συνδυασμό με την δικομανία που πλήττει τον ευρύτερο χώρο της ενημέρωσης (περίπτωση Λιοναράκη - Βασιλάκη), την πραγματικότητα των αργοδικιών, που φέρνουν τη χώρα 6η σε καταδίκες από το ΕΔΔΑ, αλλά και τις φημολογίες για νομοθετική ρύθμιση της έκφρασης μέσω μπλογκς, προκύπτει ότι στην πραγματικότητα η ουσιαστική ελευθερία της έκφρασης συνεχίζει να αποτελεί χίμαιρα και στόχος προς κατάκτηση στη χώρα μας.

ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Κυβέρνηση εναντίον μπλόγκερς

Πώς κρίνεις τα σχέδια της κυβέρνησης για νομοθετική ρύθμιση της έκφρασης στο διαδίκτυο;

Κατ΄ αρχάς, η νομοθετική ρύθμιση της έκφρασης ειδικά μέσω των μπλογκς προσβάλλει την αρχή της ισονομίας. Η κυβέρνηση άφησε πολλές φορές να εννοηθεί ότι θα προχωρούσε σε ειδικές για τα μπλογκς ρυθμίσεις στα πλαίσια της ενσωμάτωσης στο εθνικό δίκαιο της Συνθήκης για το κυβερνοέγκλημα, που ρυθμίζει ιδιαζόντως βαριές περιπτώσεις έκνομης συμπεριφοράς στο διαδίκτυο. Οι σχετικές διαρροές στον τύπο μιλούσαν για ρυθμίσεις που ήταν κατάφωρα αντισυνταγματικές (υποχρεωτική αναγραφή στοιχείων αστυνομικής ταυτότητας), ανεφάρμοστες (ταχεία άρση του απορρήτου) και φαιδρές (υπαγωγή των μπλογκς που χρησιμοποιούν πολυμέσα στο ΕΣΡ). Η πρόσφατη συντριβή της πρότασης που κατέθεσε η Εσθονή Ευρωβουλευτής Marianne Mikko για παρόμοιας εμπνεύσεως ευρωμπλογκονόμο στο Ευρωκοινοβούλιο, πιστεύω πως δίνει την απάντηση στην κυβέρνηση όσον αφορά την υιοθέτηση τέτοιων πρακτικών. Καλύτερα να μην το επιχειρήσει, γιατί θα βρει τους ενεργούς πολίτες απέναντί της, αλλά πιστεύω και τους επαγγελματίες δημοσιογράφους, που πλήττονται άμεσα από κάθε περιορισμό της ελευθερίας έκφρασης.

Συχνά στην Ελλάδα η εξουσία προσπαθεί να τρομοκρατήσει. Χαρακτηριστική, ήταν πριν λίγα χρόνια η προσπάθεια του επικεφαλής του τμήματος δίωξης ηλεκτρονικού εγκλήματος να διεισδύσει στο Indymedia.

Δεν είναι ίδιον της ελληνικής πραγματικότητας τέτοιες πρακτικές, αλλά μόνο στη χώρα μας ίσως γίνονται τόσο άγαρμπα. Στην Ιταλία, για παράδειγμα, δικαστής πρόσφατα επέβαλλε το κλείσιμο ενός μπλογκ με τη δικαιολογία ότι αποτελεί μέσο ενημέρωσης αφού διαθέτει τίτλο. Ο υπουργός επικρατείας είχε δηλώσει το 2005 στη σύνοδο διακυβέρνησης του διαδικτύου ότι τα μπλογκς αποτελούν πρόβλημα για την κυβέρνηση και είχε προαναγγείλει ρυθμίσεις. Η επίθεση της κρατικής εξουσίας στα μπλογκς αποτελεί σαφές δείγμα ότι η δημοκρατία μιας χώρας παραπαίει προς τον ολοκληρωτισμό. Έχουμε πάρει ήδη την κάτω βόλτα, το ερώτημα είναι πότε θα καταλήξουμε στη λίστα των χωρών - εχθρών του διαδικτύου, μαζί με την Αίγυπτο και τη Λευκορωσία. Κάτι τέτοιο θα είναι ιδιαίτερα θλιβερό για τη χώρα που «γέννησε τη δημοκρατία», το απεύχομαι και θα προσπαθήσω με όλες μου τις δυνάμεις να το αποτρέψω.

Οι μπλόγκερς, ως μια νέα μορφή δημοσιογραφίας, ως μια δημοσιογραφία των «από κάτω», συχνά αντιμετωπίζονται με καχυποψία όσον αφορά την αποτελεσματικότητα της παρέμβασής τους, και «κατηγορούνται» για έλλειψη πολιτικής στόχευσης. Πώς θα απαντούσες σε αυτό;

Για πολλά πράγματα «κατηγορούνται» οι μπλόγκερς και ειδικά οι πολίτες δημοσιογράφοι, όπως για υποκειμενικότητα, άγνοια της δημοσιογραφικής δεοντολογίας, υπαγωγή της ενημέρωσης στον ακτιβισμό. Οι μπλόγκερς όμως έτσι κι αλλιώς διεκδικούν την υποκειμενικότητα πρωτίστως, και ψάχνουν για την αντικειμενικότητα, παραδοχή που δεν κάνουν ειλικρινά οι επαγγελματίες δημοσιογράφοι εν γένει. Σαφώς και δε μπορούν οι πρώτοι να υπαχθούν στην αυτορύθμιση των δεύτερων, γιατί τότε θα μιλάμε για ετερορύθμιση, αλλά ένας κώδικας ηθικής έτσι κι αλλιώς ισχύει στα μπλογκς όπως και σε κάθε διαδικτυακή κοινωνία, βασισμένος στην ατομική υπόληψη. Όσο για την έλλειψη πολιτικής στόχευσης, αυτή διακρίνει το σύνολο της ελληνικής κοινωνίας, και πρακτικά ισχύει λιγότερο στη μπλογκόσφαιρα λόγω της διάδρασης, της έκθεσης σκέψεων και της διαρκούς τριβής με την ενημέρωση. Ας μην ξεχνάμε, ότι δεν έχουν όλα τα μπλογκς θεματολογία κοινωνικοπολιτικού προβληματισμού. Το σίγουρο είναι ότι προσφέρουν ένα βήμα ακόμα και στον πιο ανενεργό πολίτη για να εκφραστεί πολιτικά απέναντι σε γεγονότα που τον αγγίζουν.

Να μιλήσουμε και για την πρωτοβουλία digitalrights.gr

Είναι μια πρωτοβουλία πολιτών που αποσκοπεί στο να πληροφορήσει και να ευαισθητοποιήσει για τα δικαιώματα του πολίτη στον ψηφιακό κόσμο. Ιδρύθηκε το καλοκαίρι του 2005 στον απόηχο της μεγάλης νίκης των ευρωπαίων πολιτών απέναντι στα οργανωμένα συμφέροντα των πολυεθνικών του λογισμικού, όταν καταρρίφθηκε η οδηγία για τις πατέντες λογισμικού στο Ευρωκοινοβούλιο. Μετά από τρία χρόνια δράσης, συνεχίζουμε να χαρτογραφούμε το περίπλοκο τοπίο μετεξέλιξης των ατομικών δικαιωμάτων στο διαδίκτυο και είμαστε πάντα ανοικτοί στη συμμετοχή ενεργών πολιτών στην προσπάθειά μας.

---

Ο Καβγάς των Bloggers

Δυο γνωστοί μου ήλθαν πρόσφατα μεταξύ τους σε δριμεία σύγκρουση. Όλα έγιναν μέσω προσωπικών ιστοσελίδων που διαθέτουν, οι οποίες έχουν αξιοπρόσεκτη αναγνωσιμότητα και αμφίδρομη επικοινωνία με πολλούς επισκέπτες, όπως έχω διαπιστώσει.
Αν κατάλαβα καλά, η αντιπαράθεσή τους, θα πρέπει να ξεκίνησε από τη διαφορετική τους αξιολόγηση σε ό,τι αφορά στους στόχους και τις προτεραιότητες κοινωνικών θεμάτων της περιοχής. Αλλά μπορεί και από τη διαφορετική τους αντίληψη στο ζήτημα των σχέσεων τους με τη δημοσιογραφική εργοδοσία. Ανεξήγητα όμως και ξαφνικά, εξελίχθηκε σε ένα άλλο επίπεδο, με όλα τα γνωστά στοιχεία για να χαρακτηριστεί η διαπάλη αυτή, ένας κοινότατος καβγάς.
Έτσι, ο ένας σε έντονη προσωπική αντιπαράθεση ευρισκόμενος, αποκαλούσε τον άλλον «αριστερό του κώλου» και του απηύθυνε διάφορους απρεπείς και αήθεις χαρακτηρισμούς. Έβαζε δε φωτογραφίες με οπίσθια γυναικών, προκειμένου παραστατικά να τονίσει τις κατηγορίες που εξακόντιζε. Και ο άλλος αποκαλούσε τον αντίπαλό του «βλάκα» και έδινε τις αναγκαίες συστάσεις, μέσω παραβολών και άλλων συμβολικών διατυπώσεων, για την αποφυγή  συναφειών μ΄ αυτόν και έφτασε στο σημείο να σβήσει, από τη στήλη των συγγενών ιστολογιών, του αλλουνού το blog. Τράβηξε μέρες ο καβγάς αυτός και σίγουρα όποιος άντεξε να τον παρακολουθήσει  ξέχασε τα αίτια της προκληθείσης αρχικά ανάφλεξης.
Άλλωστε και οι δυο εμπλεκόμενοι θα είχαν ξεχάσει τα οποιαδήποτε σοβαροφανή αίτια της φιλονικίας τους. Ένας δε κοινός φίλος, που παρακολουθούσε από κοντά τα τεκταινόμενα, εκφράζοντας αγανάκτηση και λύπη, ανάρτησε μήνυμα σε οικολογικό μπλογκ της περιοχής, μια υπέροχη φωτογραφία δύοντος ηλίου με συμβολικό περιεχόμενο: « Ο ήλιος δύει στο Κοτύχι. Η Ηλεία δύει γενικώς, εν μέσω μελανών νεφώσεων…».
Δεν κρύβω ότι στην αρχή ασχολήθηκα με την ελαφρότερη εκδοχή των αιτιών αυτής της υπόθεσης, που σχετίζονταν με το προβαλλόμενο στα Blogs πλήρες προφίλ των δυο αντιπάλων. Γιατί και οι δυο ήσαν στο ζώδιο λέοντες που μάχονταν μέχρι θανάτου, μέσα στην άγρια ζούγκλα της ανταγωνιστικότητας. Όμως, η κοινωνική παρουσία και των δυο και η διακηρυγμένη ιδεολογία τους, απέκλειαν κάθε επιφανειακή εξήγηση του φαινομένου. Οι ακραίοι λεκτικοί διαπληκτισμοί και οι αγοραίες ύβρεις, μου ανακάλεσαν στη μνήμη την ομορφιά και τη ζωντάνια των παλιών καβγάδων. Ακόμη και τη διαφορά στην ιδιότυπη ευγένεια των απλών νταήδων.
Αναπολούσα τους τσακωμούς τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης, στην κεντρική πλατεία της πρωτεύουσας, τις πολιτικές συζητήσεις για τα απελευθερωτικά κινήματα, τις προβοκάτσιες κάποιων φανατικών της αριστεράς ή άλλων και το ακροατήριο να παρακολουθεί αυθόρμητα ή στημένα και να ενθαρρύνει έναν εκ των δυο αγκιτατόρων. Τα σπρωξίματα και κάποια γρονθοκοπήματα, κάποτε, ανεγκέφαλων κλακαδόρων.
Αλλά και τα θερμά επεισόδια της καθημερινότητας με την άμεση επαφή των καβγατζήδων και το απαραίτητο κοινό που παρακολουθούσε από κοντά τη σύγκρουση, παρά την αρνητικότητα και τον αδιέξοδο χαρακτήρα τους, εξέπεμπαν τη δική τους χάρη.
Τώρα όμως, πώς να καταλάβουμε την ένταση των προσώπων, τα νεύρα να φουσκώνουν, τα αφρίσματα των στομάτων, και τα κοκκινίσματα των ματιών, όταν η μάχη δίνεται πίσω από τα παραπετάσματα της ψυχρής οθόνης ενός μπλογκ.  
Ο ηλεκτρονικός καβγάς μπορεί να είναι η απόλυτη άρνηση της ανθρώπινης επικοινωνίας. Το φανταχτερό κενό του τίποτα στην ανθρώπινη ψυχική επαφή.  Ίσως ένα ακόμη βήμα για την επικράτηση του ψευδοεγώ και το οριστικό χάσιμο του φυσικού εαυτού μας. Χωρίς να το καταλαβαίνεις, ο υποβιβασμός του είναι σου σε μη- είναι, καθώς βυθίζεσαι μες στους άπειρους καθρέπτες της μπλογκόσφαιρας. Στο πρόσωπο του άλλου, κάθε αντίπαλος μπορεί να προβάλλει τις φοβικές όψεις του ασυνείδητου και τις σκοτεινές και ανεξήγητες καταστάσεις της εσωτερικής σελήνης του, που αλλοιώνουν και παραποιούν τις προθέσεις και τα βαθύτερα συναισθήματα, προκαλώντας την ανεξέλεγκτα αυξημένη εριστικότητα.
Φαίνεται ότι, υποστηρίζοντας με πάθος κάποιες απόψεις, φτιάχνουμε ανάλογη χημεία στον εγκέφαλο μας και εκλαμβάνουμε εσφαλμένα, τη διαμορφούμενη από το εγώ μας, παραποιημένη πραγματικότητα, ως τη μόνη αντικειμενικότητα. Και το δικό μας εσωτερικά απειλούμενο κόσμο ως τη μόνη αιώνια και διαρκή αλήθεια.   
Έτσι, καταλήγοντας σήμερα, έστειλα το δικό μου μήνυμα με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο. Ήταν η αιώνια σοφή ρήση του Βουδισμού: «Το Εγώ είναι μια απ΄ τις μείζονες πλάνες», που νομίζω ταιριάζει και στην περίπτωση αυτών των αντιμαχόμενων  δυο μπλόγκερς.    

< Προηγούμενο		Επόμενο >