Ένας κόσμος που αλλάζει…
Μια συνάντηση συγγραφέων από τη Μέση Ανατολή
Μεταξύ 5 και 8 Μαΐου, στο πλαίσιο της 8ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου της Θεσσαλονίκης, διοργανώθηκε το Φεστιβάλ για τη Μέση Ανατολή, με τίτλο «Όταν οι ιδέες εξεγείρονται». Οι πρόσφατες λαϊκές εξεγέρσεις σε αυτή τη φλεγόμενη περιοχή βρέθηκαν στην καρδιά του φεστιβάλ, καθώς πολλές από τις συζητήσεις περιστράφηκαν κυρίως σε αυτά τα γεγονότα και δεν περιορίστηκαν απλώς στη λογοτεχνία.
Η Αίγυπτος στο επίκεντρο
«Η επίσημη δημοσιογραφία ήταν πιο επικίνδυνη από τα τουφέκια της αστυνομίας. Παραπλανούσε, μιλούσε για τον «κίνδυνο της αναρχίας». Ο κόσμος μίσησε αυτή την επίσημη δημοσιογραφία, πιο πολύ από τους αστυνομικούς που τον σκότωναν». Το σχόλιο ανήκει στον πολυβραβευμένο Αιγύπτιο συγγραφέα Μπαχάα Ταχέρ που, επί προεδρίας Σαντάτ, απολύθηκε για πολιτικούς λόγους, απαγορεύτηκε η έκδοση των έργων του, απαγορεύτηκε ακόμα και η αναφορά του ονόματός του. Το 1975 έφυγε στο εξωτερικό αλλά τώρα ζει στην Αίγυπτο. «Πολλοί νόμιζαν πως οι Αιγύπτιοι είχαν αποδεχτεί μοιρολατρικά την κατάσταση», είπε, αναφερόμενος στην πρόσφατη εξέγερση. «Ωστόσο, συσσωρευόταν αντίδραση, υπόγεια, αόρατα».
Ως προς το ρόλο της λογοτεχνίας στην εξέγερση, ο Ταχέρ έχει τη γνώμη ότι «η λογοτεχνία δεν έπαιξε βασικό ρόλο. Θα λέγαμε ότι ο ρόλος της ήταν συσσωρευτικός, στην προετοιμασία του εδάφους». Για να προσθέσει: «Όταν έγιναν τα γεγονότα, έγραφα ένα μυθιστόρημα. Το παράτησα. Οι νέες συνθήκες, οι νέοι καιροί, απαιτούν άλλα πράγματα. Το ύφος της συγγραφής πρέπει να αλλάξει. Η νέα εποχή απαιτεί νέο τρόπο έκφρασης. Αυτό που τώρα έχει ενδιαφέρον είναι περισσότερο τα «απομνημονεύματα» των νεολαίων, τα «απομνημονεύματα» της πλατείας Ταχρίρ, καθώς έχουν ήδη κυκλοφορήσει τέτοια βιβλία».
Παρόμοια γνώμη έχει και ο Γκαμάλ Γιτάνι, ο έτερος Αιγύπτιος συγγραφέας, που επίσης έφερε στην αίθουσα τον αέρα της ευφορίας και της αισιοδοξίας της αιγυπτιακής Επανάστασης. Ο Γιτάνι φυλακίστηκε και βασανίστηκε ως κομμουνιστής επί Νάσερ, το 1966, όταν ήταν 21 χρόνων. «Τώρα έχουμε μια δημοκρατία που έχει υπερβεί τα όρια της δημοκρατίας. Δεν υπάρχουν κόκκινες γραμμές και λογοκρισίες, παρά τα απομεινάρια του προηγούμενου καθεστώτος. Είμαι πάρα πολύ αισιόδοξος. Μια νέα Αίγυπτος γεννιέται. Την Επανάσταση την έκαναν οι νέοι. Εμείς προετοιμάσαμε το έδαφος. Οι άνθρωποι ξέρουν πλέον να διεκδικούν. Είναι αδιανόητη πια μια κατάσταση μη-δημοκρατίας», είπε, για να προσθέσει την άποψή του ότι «οι εκλογές πρέπει να γίνουν μετά από δύο χρόνια και να είναι υποψήφιοι κάποιοι από τους νέους που έκαναν την Επανάσταση». Για τον Γιτάνι, «γεννιέται μια νέα λογοτεχνία, από αυτούς που έζησαν την Επανάσταση. Υπάρχει τεράστια ενέργεια στην Επανάσταση. Ελπίζω πως κάποια στιγμή θα γίνει λογοτεχνία».
Οι γυναίκες και η ελευθερία
Η συζήτηση με θέμα «Οι γυναίκες της Μέσης Ανατολής και η ελευθερία» νομίζω πως ήταν κάπως φτωχή σε σχέση με το αναμενόμενο. Η Τυνήσια Σοφί Μπεσί, ιστορικός, δημοσιογράφος και συγγραφέας, αφού τόνισε ότι ο αραβικός κόσμος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως κάτι ομοιογενές, είπε ότι οι γυναίκες ήταν ήδη ορατές στην Τυνησία από τη δεκαετία του ’30. Το Σύνταγμα του 1956, κατάργησε την πολυγαμία και τον υποχρεωτικό γάμο, ενώ επέτρεψε το διαζύγιο. Ο γάμος στην Τυνησία είναι πλέον πολιτικός, ο θρησκευτικός είναι προαιρετικός. Κατά την Μπεσί, η επανάσταση στην Τυνησία ήταν μικτή: οι γυναίκες ήταν ιδιαίτερα παρούσες, και όχι μόνο «στο βάθος».
Σύμφωνα με τον Σύριο κριτικό λογοτεχνίας, μεταφραστή και πολιτικό αναλυτή Σούμπχι Χαντίτι, το γυναικείο κίνημα στις αραβικές χώρες, που έχει πίσω του αγώνες ενός αιώνα, έχει πάρει δύο μορφές: (α) το κοσμικό ρεύμα, που βρίσκεται στην πρωτοπορία από το 1900 περίπου και (β) το ισλαμικό ρεύμα, που έχει ζωή γύρω στις δύο με τρεις δεκαετίες. Το ρεύμα αυτό δεν έχει ως σημείο αναφοράς τη σαρία, καθώς παραπέμπει μόνο στο κοράνι, και τα τελευταία χρόνια έχει επεκταθεί πολύ. Στις εξεγέρσεις στις αραβικές χώρες, τα δύο ρεύματα πλησίασαν μεταξύ τους και συμπορεύτηκαν. Στις πορείες υπήρχαν δίπλα δίπλα γυναίκες με μαντίλες και χωρίς. Το ισλαμικό ρεύμα άρχισε να κατεβάζει τον πήχη των «ισλαμικών» αιτημάτων του, ενώ το κοσμικό, αντίστοιχα, άρχισε να αποδέχεται το ισλαμικό, την ελευθερία των γυναικών να φοράνε μαντίλα, χωρίς να το θεωρεί ένδειξη εξτρεμισμού.
Φανατική υποστηρίκτρια του κοσμικού κράτους («έχω αλλεργία σε οτιδήποτε θυμίζει θρησκεία»), η Λιβανέζα συγγραφέας και δημοσιογράφος Χόντα Μπαρακάτ, τόνισε ότι στις διαδηλώσεις συμμετείχαν και γυναίκες με μαντίλα και παραδέχτηκε πως έκτοτε την ενοχλούν λιγότερο τα ισλαμικά συνθήματα, δίνοντας έμφαση, πέρα από τις όποιες θρησκευτικές επιλογές, στον αγώνα για την ελευθερία. «Ας ξεχάσουμε ότι μας ενοχλεί το τσαντόρ κι αυτές θα ξεχάσουν ότι «πρέπει» να μας ενοχλούν με την αμφίεσή τους», κατέληξε.
Πέρα από την κοινή διαπίστωση ότι στον αραβικό κόσμο κάτι αλλάζει για τις γυναίκες, ενδιαφέρον είχε η αντίδραση σε ερωτήσεις που επαναλάμβαναν άκριτα κάποια στερεότυπα περί ισλάμ. «Μη μας αντιμετωπίζετε σαν τσίρκο. Εμείς πριν έρθουμε μπήκαμε στον κόπο να μάθουμε κάτι για σας. Τι είναι αυτά που μας ρωτάτε», είπε η (δικαίως) εκνευρισμένη Χ. Μπαρακάτ.
Ο Ταρίκ Αλί
Ο Ταρίκ Αλί, άνετος και εξοικειωμένος ομιλητής μπροστά στην ξέχειλη αίθουσα, δήλωσε ευθύς εξαρχής πως θα μιλήσει για ένα θέμα πιο ενδιαφέρον από τα βιβλία του, κι αυτό είναι ο κόσμος που αρχίζει να αλλάζει. Ο ομιλητής έδωσε έμφαση στο ότι «το μωσαϊκό του αραβικού κόσμου είναι προϊόν του ιμπεριαλισμού. Πριν, με την εξαίρεση της Αιγύπτου, ήταν ένας ενιαίος κόσμος, ενιαίος χώρος. Ο ευρωπαϊκός ιμπεριαλισμός, η αποικιοκρατία, διαίρεσαν την περιοχή σε κράτη, έβαλαν σύνορα, δημιουργώντας έτσι και νέες ταυτότητες». Η γνώμη του είναι ότι, με τις πρόσφατες εξεγέρσεις, στην Τυνησία έχουν γίνει τεράστιες αλλαγές, ενώ, σε αντίθεση με τους Ταχέρ και Γιτάνι, θεωρεί ότι στην Αίγυπτο οι μέχρι τώρα αλλαγές είναι μικρές, διακοσμητικές. Ωστόσο, το καινούργιο στοιχείο είναι ότι οι άνθρωποι έχουν πια την αίσθηση ότι άμα θέλουν, μπορούν να αλλάξουν τα πράγματα.
Ο Νταβίντ Γκρόσμαν
και «οι συγγραφείς της ειρήνης»
Ο ισραηλινός συγγραφέας Νταβίντ Γκρόσμαν, τόσο στην ομιλία του στην Αθήνα όσο και σε εκείνη στη Θεσσαλονίκη, περιστράφηκε κυρίως στη λογοτεχνία του. Ωστόσο, το κοινό της Αθήνας έστρεψε πολύ σύντομα τη συζήτηση στην πολιτική. Ο Γκρόσμαν (που μαζί με τον Άμος Οζ και τον Αβράαμ Γιεοσούα συνθέτουν αυτό που συνήθως αποκαλείται «η τριάδα των συγγραφέων της ειρήνης») έκανε κριτική στην πολιτική του Ισραήλ, αλλά και στους «φονταμενταλιστές και των δύο πλευρών» που υποσκάπτουν κάθε ειρηνευτική προσπάθεια, και τόνισε πάλι την ανάγκη διαλόγου για να οδηγηθεί η περιοχή στην ειρήνη. Βέβαια, τα όρια της ουμανιστικής ματιάς του Γκρόσμαν φαίνονται όταν έρχεται η ώρα κάποιων «συγκεκριμένων» πολιτικών επιδίκων: μιλώντας π.χ. για τα κατεχόμενα, ερμήνευσε την κατάσταση λέγοντας ότι «μετά το 1967 μαγευτήκαμε [infatuated] από την κατοχή», αρνούμενος την κατηγορία για ρατσισμό του Ισραήλ προς τους Παλαιστίνιους.
Ενδιαφέρον, σχετικά, έχει η έκδοση του βιβλίου του Γιτζάκ Λαόρ «Ο μύθος του φιλελεύθερου σιωνισμού. Οι «συγγραφείς της ειρήνης» στο Ισραήλ» (πρόλογος Ζ. Σαραμάγκου, μετάφραση Σ. Μιχαήλ, εκδ. Άγρα). Ο συγγραφέας, Ισραηλινός διακεκριμένος ποιητής, μυθιστοριογράφος, εκδότης περιοδικού λογοτεχνίας και πολιτικής σκέψης και ακτιβιστής, για χρόνια αρθρογράφος στη «Haaretz», πραγματεύεται το πώς κάποιοι ισραηλινοί συγγραφείς, κάνοντας μια «λελογισμένη» κριτική στο Ισραήλ, κατάφεραν να είναι πολλαπλώς πιο πειστικοί (ειδικά στο εξωτερικό) όταν σε κρίσιμες στιγμές υποστήριξαν την κυρίαρχη πολιτική του Ισραήλ. Εξετάζει το «νέο φιλοσημιτισμό» που έχει αναπτυχθεί στην κυρίαρχη πολιτική της Ευρώπης ως μέρος του κύματος ισλαμοφοβίας που σαρώνει την ήπειρο. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσει και την κατάχρηση του όρου «αντισημιτισμός» (για οποιαδήποτε κριτική στο Ισραήλ), καθώς και την κατάχρηση του Ολοκαυτώματος («το Ολοκαύτωμα παρήλαυνε στους δρόμους του Παρισιού, όταν στη Ναμπλούς και στη Γάζα ο αριθμός των Παλαιστινίων θυμάτων αυξανόταν κάθε μέρα», μας λέει). (Ο Ταρίκ Αλί τόνισε πως «όταν ταυτίζεται κάθε κριτική προς το Ισραήλ με τον αντισημιτισμό, τότε απλώς αποενοχοποιείται ο αντισημιτισμός») Σχετικά ήπιος στην κριτική του προς τον Γκρόσμαν, ο Λαόρ είναι πραγματικά κατεδαφιστικός, συντριπτικός για τον Οζ και τον Γιεοσούα, υποστηρίζοντας με εκτεταμένα επιχειρήματα την ουσιαστική υποστήριξη που έχουν προσφέρει σε κάθε κρίσιμη στιγμή στην επίσημη πολιτική του Ισραήλ, περιβεβλημένη πάντα από τις δάφνες των «συγγραφέων της ειρήνης», όταν οι ίδιοι έχουν στο ενεργητικό τους διατυπώσεις όπως «Επιτέλους πέσαμε σε έναν δίκαιο πόλεμο» και «Το δικαίωμα επιστροφής των Παλαιστινίων [προσφύγων] εκφράζει τη βούληση για διάλυση του Ισραήλ». Θα επανέλθουμε.
Κώστας Αθανασίου
| < Προηγούμενο | Επόμενο > |
|---|
