«Ο ΟΚΤΩΒΡΗΣ ΚΑΙ Η ΕΠΟΧΗ ΜΑΣ», ΜΙΑ ΕΚΔΟΣΗ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ
Από το θρίαμβο στην κατάρρευση
«Ο Οκτώβρης και η Εποχή μας»
πρόλογος-εισαγωγή-επιμέλεια: Χρήστος Κεφαλής
εκδόσεις Τόπος, Αθήνα 2010, σελ. 599
Το «Ο Οκτώβρης και η Εποχή μας» είναι αφιερωμένο στην Οκτωβριανή Επανάσταση, αλλά και την περίοδο μετά την επικράτηση του Στάλιν, ως τη διάλυση της ΕΣΣΔ. Πρόκειται για μια συλλογή κειμένων, χωρισμένη σε τρία μέρη: κείμενα των Μπολσεβίκων ηγετών της περιόδου 1917-24, μεταγενέστερες προοδευτικές μαρτυρίες και αναλύσεις και πρόσφατες μελέτες μαρξιστών ερευνητών.
Το έργο τοποθετείται στα πλαίσια της μαρξιστικής, προοδευτικής παράδοσης, επιχειρώντας να φωτίσει τα αίτια αποτυχίας του πρώτου σοσιαλιστικού εγχειρήματος και να συμβάλει στην καλύτερη γνωριμία του κοινού με τα ιστορικά γεγονότα. Η κριτική του σταλινικού εκφυλισμού συνδυάζεται με την ανάδειξη εναλλακτικών ιστορικών δυνατοτήτων, αλλά και της συνεισφοράς του Οκτώβρη.
Η Οκτωβριανή Επανάσταση υπήρξε ένα ορόσημο του 20ού αιώνα. Οι συζητήσεις και οι διαμάχες που υποκίνησε ήταν οξείες και καθολικές, μη αφήνοντας ανεπηρέαστη καμιά σφαίρα. Όχι λιγότερο σημαντικές ήταν οι μετέπειτα εξελίξεις, από την άνοδο του Στάλιν στη δεκαετία του 1920 ως τη διάλυση της ΕΣΣΔ.
Αυτά τα γεγονότα, αλλά και τα εμφανή αδιέξοδα και οι κίνδυνοι στην εποχή της νεοφιλελεύθερης βαρβαρότητας, θέτουν επί τάπητος ερωτήματα όπως: Ποιοι παράγοντες επέτρεψαν στους Μπολσεβίκους να καθοδηγήσουν με επάρκεια την επανάσταση; Ήταν αναπόφευκτος ο μετέπειτα εκφυλισμός και αποτελεί αποτέλεσμα του μπολσεβικισμού και διάψευση της μαρξιστικής θεωρίας; Τι από τις θετικές δυνατότητες του Οκτώβρη υλοποιήθηκε και ποιες εναλλακτικές δυνατότητες υπήρχαν ώστε να αποφευχθεί η αρνητική έκβαση;
Η συλλογή «Ο Οκτώβρης και η Εποχή μας» φιλοδοξεί να συνεισφέρει ορισμένες πρώτες απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα και να δώσει αφορμές για παραπέρα έρευνα, κάνοντας προσιτές στο κοινό άγνωστες πηγές. Τοποθετούμενο στα πλαίσια της μαρξιστικής, προοδευτικής παράδοσης, το έργο χωρίζεται σε τρία μέρη:
- Κείμενα μπολσεβίκων ηγετών της περιόδου 1917-24: Ν. Μπουχάριν, Λ. Τρότσκι, Λ. Κάμενεφ, Γκ. Ζινόβιεφ, Κ. Ράντεκ, Α. Λουνατσάρσκι.
- Μεταγενέστερες προοδευτικές μαρτυρίες και αναλύσεις: Χ. Λάσκι, Ε.Χ. Καρ, Α. Αϊνστάιν, Α. Τερζάκης, Μπ. Μπίτι, Μπ. Ράιχενμπαχ, Ρ. Φίσερ, Ε. Φίσερ, Ν. Χρουστσόφ, Μ. Νόιμαν, Ε. Μαντέλ, Τζ. Χάνσεν & Ρ. Μονρό, Μπ. Μπρεχτ, Φ. Κλαουντίν, Γ. Ιωαννίδης, Δ. Σωτηρίου.
- Πρόσφατες συνεισφορές μαρξιστών ερευνητών: Τ. Μαστρογιαννόπουλος, Α. Κλόκε, Ε. Σίχαν, Α. Μπλούντεν, Ά. Τσεν, Έ. Παππά, Ο. Πασχαλινάς, Χ. Κεφαλής, Γ. Τόλιος, Σ. Σέγιερς.
Οι συνεισφέροντες στον τόμο συμφωνούν γενικά στην υπεράσπιση του έργου του Οκτώβρη, την κριτική του σταλινικού εκφυλισμού και τη γόνιμη μαρξιστική αναζήτηση της σοσιαλιστικής προοπτικής στο μέλλον. Κίνητρό τους ήταν η συνειδητοποίηση της ανάγκης να καταπολεμηθεί η σύγχυση των ημερών και να εκτεθούν οι προσπάθειες να εξαχθεί από τα γεγονότα του τέλους του 20ού αιώνα μια δικαίωση του καπιταλισμού ή του σταλινισμού, ώστε να συνειδητοποιηθούν τα πραγματικά διλήμματα της εποχής μας.
Ακολουθεί ένα απόσπασμα του Χάρολντ Λάσκι (ένα δεύτερο απόσπασμα του Ερνστ Φίσερ, με τίτλο «Αναμνήσεις – Οι δίκες της Μόσχας» που αφορά την περίοδο της σταλινικής τρομοκρατίας και συγκεκριμένα τις δίκες είναι αναρτημένο στον ιστότοπο της «Εποχής». Ο διανοούμενος Ερνστ Φίσερ ήταν ελβετός κομουνιστής και στην Ελλάδα έχουν μεταφραστεί δύο σημαντικά βιβλία του, «Η αναγκαιότητα της τέχνης», εκδόσεις Θεμέλιο, και «Το σοσιαλιστικό όνειρο», εκδόσεις Ηριδανός) περιλαμβανόμενο στη συλλογή.
Χάρολντ Λάσκι: Η Ρωσική Επανάσταση *
Η Ρωσική Επανάσταση στέκει προς τον 20ό αιώνα στην ίδια ιστορική σχέση όπως η Γαλλική Επανάσταση προς το 19o. Κάθε μια προετοιμάστηκε από μακρόχρονη ιδεολογική ανάλυση, στην οποία οι υποστηρικτές εκείνων που κρατούσαν τα ηνία της εξουσίας στάθηκαν ανίκανοι να απαντήσουν στην πρόκληση εκείνων που αρνούνταν το κύρος της λειτουργίας της. Κάθε μια ήταν αποτέλεσμα μιας μακράς εποχής κακής διακυβέρνησης όπου η ανεπάρκεια των κυβερνώντων ήταν σχεδόν πιο εμφανής από την καταπίεση που ασκούσαν.
Σήμερα βρισκόμαστε σε μια περίοδο αντίδρασης στην ιδεολογία της Ρωσικής Επανάστασης, έτσι που η ικανότητά μας να την κρίνουμε από οποιαδήποτε απόσταση υποφέρει από τις έντονες συγκινήσεις που προκάλεσε. Ότι οι ανοησίες και τα λάθη της, ακόμη και εγκλήματα, ήταν τεράστια, κανείς άλλος δεν το αναγνώρισε πιο ελεύθερα από τον κορυφαίο αρχιτέκτονά της, τον Λένιν. Ότι πολλά από αυτά ήταν το αποτέλεσμα της πολιτικής που υιοθετήθηκε από τους εχθρούς της, τους εξωτερικούς όχι λιγότερο από τους εσωτερικούς, είναι, με βάση τις ιστορικές μαρτυρίες, οδυνηρά ξεκάθαρο.
Μπορούμε μόνο να καταλάβουμε τη Ρωσική Επανάσταση στο βαθμό που θα την αναγνωρίσουμε ως το πρώτο στάδιο σε ένα θεμελιώδη μετασχηματισμό των κοινωνικών αρχών του Δυτικού πολιτισμού. Αν τη θεωρήσουμε ως λιγότερο από αυτό θα λαθέψουμε ολοκληρωτικά τη φύση της.
Δεν είναι ασφαλώς, ακόμη και ως πρώτο στάδιο, ένας μετασχηματισμός που επήλθε απότομα, ή που επήλθε μόνο από τους Ρώσους. Με μια έννοια, όλη η κίνηση των ιδεών που αποκαλούμε σύγχρονη ιστορία συνεισέφερε στην εκπλήρωσή της. Δεν θα μπορούσε να είναι αυτό που είναι χωρίς την επιστημονική επανάσταση του 16ου και 17ου αιώνα και δεν θα μπορούσε να είναι αυτό που είναι χωρίς την αποκαλούμενη βιομηχανική επανάσταση του 18ου. Ο Χομπς και ο Λοκ, ο Ρουσσώ και ο Χέγκελ, εκείνη η σοσιαλιστική παράδοση στην οποία ο Μαρξ είναι το πιο επιφανές όνομα, διαμόρφωσαν την αργή επιβεβαίωση των ιδεών και των μεθόδων με τις οποίες πραγματώθηκε. Αλλά ας θυμόμαστε επίσης ότι οι Μπολσεβίκοι ήταν οι κατευθείαν απόγονοι των αποστόλων του γιακοβινισμού και ότι αυτοί δίνουν τα χέρια τους, μέσω των Επιτροπών της Αμερικάνικης Επανάστασης, με τους Προπαγανδιστές του στρατού του Κρόμγουελ.
Η Ρωσική Επανάσταση, παρά την εμφάνισή της σε ένα έθνος πλατιά διασκορπισμένο σε Ασία και Ευρώπη, είναι πάνω από όλα μια ευρωπαϊκή επανάσταση. Συνέβηκε πρώτα στη Ρωσία επειδή η αντίθεση στις κεντρικές αρχές της εκεί ήταν πολύ αδύνατη, μέσα στο φόντο της στρατιωτικής ήττας, ώστε να οργανωθεί μια αντίσταση στις διεκδικήσεις της. Αλλά οι αιτίες από τις οποίες γεννήθηκε επηρεάζουν, έστω και με διαφορετικούς τρόπους, όλο το Δυτικό πολιτισμό, και η ορμή της δεν θα εξαλειφτεί ούτε θα τελειώσει έως ότου αυτές οι αιτίες δεν έχουν αντιμετωπιστεί με θεραπείες ανάλογες προς τη βαθύτητά τους.
Μια μακρά περίοδος κακής διακυβέρνησης? μια ανικανότητα, λόγω αυτής της παράδοσης, να αναγνωριστεί η βασιμότητα της γενικής αγανάκτησης? μια αποφασιστικότητα, συνεπώς, από τη μεριά των κρατούντων να αντιμετωπίζουν την αγανάκτηση με την καταπίεση και όχι με διορθώσεις? μια επιμονή, όταν αποτύχαινε η καταπίεση, να την κάνουν πιο επώδυνη αντί να αναζητούν μια προσαρμογή? η διάλυση της πίστης του κόσμου στην ικανότητα και την καλοπιστία των κυβερνώντων από τη χρεοκοπία και τη διεφθαρμένη βαρβαρότητά τους στην ίδια τη χώρα και τη στρατιωτική ήττα στο εξωτερικό: αυτοί ήταν οι παράγοντες που έστησαν τη σκηνή για τη ρωσική περιπέτεια.
Γιατί οι κυβερνήτες της τσαρικής Ρωσίας ήταν για τόσο καιρό αποξενωμένοι από τους υπηκόους τους, ώστε δεν γνώριζαν τις ανάγκες τους ακόμη και όταν συναντούσαν την έκφρασή τους. Διόλου παράδοξα υπέκυψαν σε ανθρώπους που, όπως ο Λένιν, είχαν τη σοφία να σχεδιάζουν και την επινοητικότητα να ενεργούν, οι οποίοι, επιπρόσθετα, είχαν οικοδομήσει το σχεδιασμό τους πάνω σε μια φιλοσοφική ενόραση της δομής και της λειτουργίας του πολιτισμού του οποίου επρόκειτο να γίνουν οι αφέντες. Το Μπολσεβίκικο Κόμμα θριάμβευσε στην Επανάσταση επειδή, στην περίοδο μιας πρακτικά πλήρους αναρχίας, ήταν το μόνο που ήξερε πώς να αποσπάσει από αυτή την κατεύθυνση και τη σταθερότητα ελέγχου που χρειάζεται μια κυβέρνηση για να είναι κυβέρνηση.
Οι Μπολσεβίκοι ήταν ένα κόμμα σιδερένιας πειθαρχίας, εκπαιδευμένοι από τη μεγαλοφυΐα του Λένιν να παρακολουθούν με προσοχή τις παραμικρές διακυμάνσεις της κοινής γνώμης. Μόνο αυτοί γνώριζαν τι ήθελαν πράγματι οι μάζες. Μόνο αυτοί είχαν τη διορατικότητα να πάνε στις μάζες και να τους προσφέρουν αυτό που ήθελαν. Κέρδισαν την υποστήριξή τους επειδή εννοούσαν πραγματικά, όπως κανένα άλλο κόμμα δεν εννοούσε, την προοπτική για ειρήνη και ψωμί. Αντιμετώπιζαν αντιπάλους διαιρεμένους σε συμφέροντα και χωρίς κατεύθυνση. Ενώ εκείνοι συζητούσαν, αυτοί ήταν ικανοί να δρουν. Κατέλαβαν την εξουσία επειδή μόνο αυτοί, ανάμεσα σε όσους πάλευαν γι’ αυτήν, είχαν μια συνεπή άποψη τόσο για τον τρόπο να την κατακτήσουν όσο και για τους σκοπούς για τους οποίους μπορούσε να χρησιμοποιηθεί.
* Ο Χ. Λάσκι (1893-1950) ήταν πολιτικός και συγγραφέας. Το παρόν αποτελεί αποσπάσματα από το έργο του «Σκέψεις πάνω στην Επανάσταση της Εποχής μας» (Λονδίνο και Νέα Υόρκη, 1943).
Ερνστ Φίσερ: Αναμνήσεις – Οι δίκες της Μόσχας
Στην μπροσούρα μου κατέληγα στο συμπέρασμα:
«Το ότι ο μεγάλος γερμανικός λαός κυβερνιέται από τον Χίτλερ και τον Γκέρινγκ, ότι οι δημοκρατικές κυβερνήσεις βλέπουν με ψυχραιμία πώς ο φασισμός μακελεύει τον ισπανικό λαό, την ισπανική δημοκρατία, όλα αυτά είναι το ίδιο απίστευτα όπως και το ότι ο Τρότσκι, ο Ράντεκ, ο Ζινόβιεφ πρόδωσαν την προλεταριακή επανάσταση και συμμάχησαν με τους θανάσιμους εχθρούς της εργατικής τάξης. Όμως το απίστευτο είναι η πραγματικότητα, που βρίσκεται μπροστά μας, που είναι ιστορικό μας καθήκον να την αλλάξουμε σύρριζα…»
– Κι όταν το διαβάζεις αυτό σήμερα, λέει η Λου, δεν νιώθεις πόσο πολύ ζήτησες την ευκολία σου; Αυτός ο απλουστευτικός χυδαίος μαρξισμός, αυτή η στομφώδης επιφανειακότητα: διαδικασία σαπίσματος του καπιταλιστικού κόσμου, που μολύνει χαρακτήρες σαν του Τρότσκι και του Πιατάκοφ! Η απίστευτη πραγματικότητα ναι, αυτό είναι αλήθεια. Όμως τι ήταν πιο απίστευτο: ότι ο Τρότσκι, μαζί με τον Λένιν, εμπνευστής της Οκτωβριανής Επανάστασης, ότι οι παλιοί Μπολσεβίκοι έγιναν δεύτερης κατηγορίας βοηθοί της Γκεστάπο, δολοφόνοι και σαμποτέρ – ή ότι ο Στάλιν και ο γραφειοκρατικός μηχανισμός του χρειάζονταν ενόχους, για να δικαιολογήσουν τη δυστυχία του λαού, την οικονομική ανωμαλία; Δεν ήταν πιο πιστευτό ότι ο Στάλιν δυσφημούσε μέχρις εσχάτων τον καθένα που θα μπορούσε ν’ αποτελέσει κίνδυνο γι’ αυτόν, για να στραγγαλίσει και το τελευταίο απομεινάρι της εσωκομματικής συζήτησης, για να εξασφαλίσει μια ολοκληρωτική δικτατορία του κομματικού μηχανισμού μ’ ένα μοναδικό, αλάθητο ηγέτη επικεφαλής; Δεν διαφαινόταν αυτό; Δεν θα καταλάβω ποτέ μου γιατί πίστεψες το πιο απίθανο.
– Ήταν το πιο απίθανο;
– Ναι!
Ξέρουμε σήμερα πώς αποσπούσαν τις ομολογίες, ότι έμπαιναν σ’ εφαρμογή από τα βασανιστήρια ως την επίκληση στην πίστη στο κόμμα, από την απειλή ότι αν ο κρατούμενος δεν υπέγραφε την ομολογία θα σκοτωνόταν η γυναίκα και τα παιδιά του, μέχρι την υπόσχεση ότι οι ομολογίες δεν ήταν παρά σωτήριες διατυπώσεις, όλες οι μέθοδοι της βίας, της απάτης, της ψυχολογικής παραπλάνησης, όλα τα μέσα χρησιμοποιήθηκαν για να εκπληρωθεί το ακατάσχετα διογκούμενο πλάνο της γραφειοκρατικής τρομοκρατίας.
Έτσι γινόταν και τότε κι αργότερα. Ο παλιός μου φίλος Ι. Β. είχε συλληφθεί στην Ουγγαρία μετά το 1948. Έπρεπε να υπογράψει τη συνηθισμένη ομολογία: πράκτορας της Γκεστάπο, ύστερα πέρασμα στην αμερικάνικη μυστική υπηρεσία, από γεννησιμιού του εχθρός του λαού, κακοποιός, διασπαστής, εντεταλμένος να οργανώνει πράξεις σαμποτάζ και απόπειρες δολοφονίας, κ.λπ.
– Και θέλετε να υπογράψω εγώ τέτοιο πράγμα;
– Αρνείστε;
– Μα κι ο ίδιος ξέρετε τι ανοησίες είναι όλα αυτά!
– Αρνείστε λοιπόν;
– Φυσικά!
Φέρνουν μέσα τη γυναίκα του, τη συνοδεύουν δυο μπράβοι. Είναι οπλισμένοι με ατσάλινες βέργες.
– Ξεσκίστε τα ρούχα του παλιοθήλυκου! Πρώτα την μπλούζα!
Το πρόσωπό της είναι σα μάσκα. Αποστρέφει τα ικετευτικά της μάτια, τη δένουν, τη φιμώνουν. Το πανωκόρμι της είναι γυμνό.
– Πριν την τσακίσουν στο ξύλο και τη βιάσουν μπροστά στα μάτια σας θα υπογράψετε;
– Υπογράφω ό,τι θέλετε, δώστε μου, τι θέλετε; Ότι είμαι ο διάβολος, ότι έχω εντολή να οδηγήσω όλους τους ηγέτες του κόμματος στην κόλαση, να ρίξω ατομικές βόμβες πάνω στη Βουδαπέστη, τι άλλο…;!
Έτσι υπέγραψε την ομολογία του.
Η παλιά μου φίλη Μαρία Σβέρμοβα, καταδικάστηκε στη δίκη του Σλάνσκι. Ώρες ολόκληρες μου διηγιόταν, με σιγανή φωνή, αντικειμενικά, χωρίς πάθος, σχεδόν μονότονα, πώς τελικά κατέληξε να υπογράψει.
– Τον Ν. Ν. εσείς τον φέρατε στο κόμμα, τον τοποθετήσατε στο μηχανισμό;
– Ασφαλώς.
– Ομολόγησε ότι είναι κατάσκοπος, εχθρός του κόμματος και του λαού. Διαβάστε την ομολογία του.
– Αυτό είναι αδύνατο.
– Διαβάστε!
– Δεν το πιστεύω.
– Τότε διαβάστε αυτή την ομολογία! Άλλος ένας που τον ανεβάσατε εσείς.
– Ντουζίνες τέτοιες ομολογίες. Αναπαραστάσεις. Επιβεβαιώσεις. Όλο σύντροφοι που τους είχα τυφλή εμπιστοσύνη. Ένας κύκλος από κατασκόπους, εχθρούς του κόμματος. Για μένα το κόμμα ήταν η ζωή. Και πώς το υπηρέτησα; Δεν επαγρύπνησα αρκετά, ήμουν αφελής. Αφελής; Κάτι μέσα μου έσπασε, μια ρωγμή καταμεσής μου: κατήγορος και κατηγορούμενη. Σχιζοφρένεια το λένε αυτό, έτσι δεν είναι; Αφού το έλεγαν όλοι, μπορούσε εγώ να έχω δίκιο ενάντια σε όλους; Κάτι δεν είναι σωστό σε μένα, δεν μπορεί να είναι σωστό.
*Αποσπάσματα κεφαλαίων από τις αναμνήσεις του Ερνστ Φίσερ Το Σοσιαλιστικό Όνειρο, εκδ. Ηριδανός. Ο Ερνστ Φίσερ (1899-1972) ήταν αυστριακός κομμουνιστής συγγραφέας και λογοτεχνικός κριτικός.
| < Προηγούμενο | Επόμενο > |
|---|
