Συμβάν και τύποι πολιτικού υποκειμένου
[Στο Είναι και το Συμβάν, κάθε συμβαντική ρήξη δημιουργεί όρους ανάδυσης νέων μορφών υποκειμενικότητας και συλλογικών υποκειμένων. Στις Λογικές των κόσμων ο Μπαντιού εμβαθύνει την προβληματική του συνάπτοντάς τες με τη στοιχείωση ενός «σώματος», αποκαλούμενου «σώμα αληθείας». Σε συνάρτηση με αυτή τη στρατηγική έννοια διακρίνει τρία υποκείμενα. Συνιστούν μοναδικά εργαλεία για την ανάλυση της πολιτικής επικαιρότητας, ειδικά του ρατσισμού. ΔΒ]
Eνα συμβάν είναι μια διαταραχή της τάξης του κόσμου (επειδή απορυθμίζει τοπικά τη λογική οργάνωση –το υπερβατολογικό– αυτού του κόσμου). Η στάση που υιοθετεί κανείς απέναντι στο νέο σώμα ισοδυναμεί, λοιπόν, με τη στάση απέναντι στην τάξη του κόσμου και απέναντι σ’ αυτό που πρέπει να υπάρξει ή όχι εντός αυτού.
Είναι σαφές, σε ένα αφηρημένο επίπεδο, ότι θα έχουμε τρεις τύπους θέσεων. Περιγράψαμε την πρώτη: ενσωμάτωση στο σώμα, ενθουσιασμός για την καινοτομία, ενεργή πιστότητα προς αυτό που ήρθε να ανατρέψει τοπικά τους νόμους του κόσμου. Η δεύτερη είναι η αδιαφορία: το να συμπεριφέρεται κανείς ως εάν τίποτα να μην είχε συμβεί και, ακριβέστερα, να είναι πεπεισμένος πως αν το συμβάν δεν είχε λάβει χώρα τα πράγματα θα ήταν κατ’ ουσίαν τα ίδια. Πρόκειται για την κλασική αντενεργό στάση, η οποία καταργεί την καινοτομία μέσα στην ήρεμη δύναμη της συντήρησης. Η τρίτη είναι η εχθρότητα: το να θεωρεί κανείς το νέο σώμα σαν μια βίαιη, ξένη, βλαβερή εισβολή που πρέπει να καταστραφεί. Σ’ αυτό το μίσος για το νέο, για ό,τι είναι «μοντέρνο» και διαφορετικό από την παράδοση, αναγνωρίζουμε τον σκοταδισμό.
Η υποκειμενοποίηση
του σώματος
Θα αποκαλέσουμε αυτές τις στάσεις υποκειμενοποιήσεις του σώματος. Και θα πούμε πως υπάρχουν τρεις τύποι υποκειμενοποιήσεων, οι οποίοι υπαγορεύουν, ως προς το υποκειμενοποιήσιμο σώμα, τρεις τύπους υποκειμένου: πιστό, αντενεργό και σκοτεινό.
Αυτό που πρέπει να κατανοήσουμε, είναι ότι τα τρία υποκείμενα είναι σύγχρονα του συμβάντος και του σώματος, ακόμη κι αν αυτή η συγχρονία είναι αρνητική. Κατά συνέπεια πρόκειται για νέες μορφές. Πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι το αντενεργό υποκείμενο είναι μια επινόηση του συντηρητισμού, όσο παράδοξη κι αν είναι αυτή η έκφραση, και ότι το σκοτεινό υποκείμενο είναι μια δημιουργία εσωτερική στην πιο στενόμυαλη παράδοση. Στο βαθμό που ορίζουν προσανατολισμούς αναφορικά με το σώμα, οι τρεις υποκειμενικοί τύποι μετέχουν της καινοτομίας. Και οι τρεις αποτελούν μορφές του ενεργού παρόντος, όπου υφαίνεται μια αλήθεια που προηγουμένως ήταν άγνωστη. Συνθέτουν μια ιστορία μέσα στην οποία, με τρόπο επώδυνο, μια αλήθεια ακολουθεί το δρόμο της και αποσπάται μέσω της καθολικότητάς της από τις περιστάσεις της εμφάνισής της.
Το παράδειγμα
της επανάστασης
του Οκτώβρη
Ας θεωρήσουμε, για παράδειγμα, την τυπική συμβαντική ανάδυση που αποτελεί η επανάσταση του Οκτώβρη του ’17 στη Ρωσία. Το νέο σώμα συγκροτείται προφανώς τόσο από το σοβιετικό κράτος (που είναι πράγματι το γίγνεσθαι-κράτος του Κόμματος) όσο και από τα κομουνιστικά κόμματα που από το 1920 και μετά δημιουργούνται σε όλο τον κόσμο και διαμορφώνουν την Τρίτη Διεθνή.
Το πιστό υποκείμενο είναι ενσωμάτωση, δηλαδή σύστημα, ατομικών εντάξεων σ’ αυτό το πλέγμα εθνικών κρατών, κομμάτων και διεθνών οργανώσεων που προσδιορίζει το παγκόσμιο κομμουνιστικό κίνημα. Ως αγωνιστικός προσανατολισμός τού γίγνεσθαί του το πιστό υποκείμενο εξυφαίνει το παρόν του σώματος ως νέο χρόνο μιας αλήθειας.
Το αντενεργό υποκείμενο είναι αυτό που προσανατολίζει τη διατήρηση των προγενέστερων οικονομικών και πολιτικών μορφών (ο καπιταλισμός και η κοινοβουλευτική δημοκρατία) στις συνθήκες ύπαρξης του νέου σώματος. Πρόκειται για το αστικό δημοκρατικό υποκείμενο που διασφαλίζει τη διάρκειά του. Κατά μια έννοια, το αντενεργό υποκείμενο αρνείται την πραγματικότητα του συμβάντος, αφού υποστηρίζει ότι ο προγενέστερος κόσμος μπορεί και οφείλει να συνεχίσει να υπάρχει ως έχει. Διατηρεί μια ανυπέρβλητη απόσταση ανάμεσα σ’ αυτό και στο νέο πολιτικό παρόν. Μετασχηματίζει σε ψευδές παρόν τη μη παρουσία του στο νέο παρόν. Κατά μια άλλη έννοια, όμως, λαμβάνει υπόψη του στον μέγιστο βαθμό την ύπαρξη του νέου σώματος. Ειδικότερα, με διάφορες μορφές (το Εργατικό κόμμα στην Αγγλία, το Νιου Ντιλ στις Ηνωμένες Πολιτείες…) θα πολλαπλασιάσει τις παραχωρήσεις προς τους εργάτες, θα καθορίσει μια κοινωνική πολιτική, θα περιορίσει την αχαλίνωτη όρεξη των βιομηχανικών και οικονομικών δυνάμεων, αρκεί όλα αυτά να παραμείνουν στο πλαίσιο της προγενέστερης τάξης . Αυτές οι «μεταρρυθμίσεις» είναι προφανώς αναγκαίες, ώστε η ενσωμάτωση στη διαδικασία της αλήθειας, η επέκταση του πιστού υποκειμένου, η δρώσα κομμουνιστική πεποίθηση να παραμένουν αρκούντως περιορισμένες. Συνολικά, το φαίνεσθαι του προγενέστερου κόσμου πρέπει να παραμείνει υπό το ίδιο υπερβατολογικό, ώστε το νέο σώμα να μην μπορεί να ξεδιπλώσει τη μέγιστη ύπαρξή του παρά μόνο τοπικά. Αυτό τον προσανατολισμό επιφυλάσσει το αντενεργό υποκείμενο σε τούτο το σώμα: να παραμείνει στη γωνιά του όσο περισσότερο γίνεται. Υπό αυτή την έννοια το αντενεργό υποκείμενο είναι ένα νέο υποκείμενο, παραγόμενο από το νέο σώμα: υλοποιεί την επινόηση νέων συντηρητικών πρακτικών. Μέσω της κατασκευής μιας νέας απόστασης από το παρόν τού Αληθούς διατηρεί την επίφαση της συνέχειας. Είναι το παρόν της απόκρυψης του παρόντος.
Το σκοτεινό υποκείμενο
Το σκοτεινό υποκείμενο επιθυμεί τον θάνατο του νέου σώματος. Η παραμονή του υπερβατολογικού, με τίμημα εμμενείς μεταρρυθμίσεις, δεν του αρκεί. Αυτό είναι που καθόρισε στην Ευρώπη το πρώτο μισό του 20ού αιώνα τη γραμμή του φασισμού. Η γραμμή αυτή είναι επαναστατική με την εξής έννοια: για να τελειώσει οριστικά με την παρουσία του νέου παρόντος, πρέπει να εγγράψει στο παρόν την ολοκληρωτική καταστροφή του σώματος αληθείας, και άρα να εξαλείψει το πιστό υποκείμενο σε όλες τις μορφές του, αφού το πιστό υποκείμενο είναι ο προσανατολισμός τούτου του σώματος. Το πρόβλημα του σκοτεινού υποκειμένου είναι ότι η αμιγώς αντεπαναστατική διάσταση της επανάστασής του δε διαθέτει επαρκή δύναμη προκειμένου να συνενώσει τις καταστροφικές δυνάμεις που έχει ανάγκη. Οφείλει επιπλέον να επινοήσει εξ ολοκλήρου ένα πλασματικό σώμα που να είναι ο αντίπαλος του σώματος αληθείας, το οποίο όμως να μην επικυρώνει, αλλά να απορρίπτει και να αρνείται το συμβάν από το οποίο προέρχεται ο αντίπαλός του. Γι’ αυτό πρέπει το σώμα το οποίο επικαλείται ο φασισμός να μην είναι συμβαντικό αλλά υποστασιακό: μια Φυλή, μια Κουλτούρα, ένα Έθνος ή ένας θεός. Το σκοτεινό υποκείμενο θα επιβάλλει λοιπόν, κατ’ αρχάς, την εγκληματική κυριαρχία ενός πλασματικού σώματος δανεισμένου από την παράδοση και, δεύτερον, θα καταστρέψει το νέο παρόν μέσω ενός παράδοξου παρόντος, που είναι εκείνο της αιώνιας υπόστασης. Αυτή είναι η πραγματική σημασία του «Ράιχ των χιλίων ετών» που υποσχόταν ο Χίτλερ… Επειδή, αντίθετα από το σώμα αληθείας που ξετυλίγει τις συνέπειες του πραγματικού τού συμβάντος, το σώμα του σκοτεινού υποκειμένου είναι πλασματικό, αντλεί το φαινομενικό παρόν του μόνο από την καταστροφή του αντιπάλου του. Η άρεια αιωνιότητα υπάρχει μόνο κατά τη διάρκεια εξόντωσης των Εβραίων (πράγμα που εξηγεί το γεγονός ότι οι ναζί επιδίδονταν σ’ αυτό μέχρι το τελευταίο δευτερόλεπτο της ύπαρξής τους).
( Α. Μπαντιού, «Δεύτερο Μανιφέστο για τη φιλοσοφία», εκδόσεις Πατάκη, σειρά αληthεια).
Ο πυρήνας της πολιτικής σκέψης του Μπαντιού
Του
Δ. Βεργέτη*
Ο Μπαντιού είναι ο στοχαστής που εισήγαγε στην πολιτική τη διάσταση του υποκειμένου, συναρθρώνοντας αυτές τις δύο έννοιες τις οποίες ο εμπειρισμός, ο οικονομισμός, η ιδεολογία του εργατισμού και ο φιλοσοφίες της συνείδησης είχαν αποσυνδέσει. Διόλου τυχαία η κατηγορία για υποκειμενισμό αποτελούσε αιτία προγραφής σε όλα τα ΚΚ. Η λέξη δεν ήταν τελείως άγνωστη στο κλασικό λεξιλόγιο. Στον Μπαντιού, όμως, δεν παραπέμπει σε κάποιο κοινωνιολογικό δεδομένο ή μια οργανωμένη συλλογικότητα, που θα προϋπήρχαν της πολιτικής, αλλά σε ένα ετερογενές και εύθραυστο μετασυμβαντικό μόρφωμα με μεταβλητή γεωμετρία. Το υποκείμενο συγκροτείται μέσα από πολιτικές χειραφέτησης, που έχουν ως γενέθλιο λίκνο όχι την τοπική της παραγωγής και τις συστημικές αντιθέσεις της, αλλά μια συμβαντική ρήξη, της οποίας η εστία δεν είναι δομικά προδιαγεγραμμένη. Το υποκείμενο δεν έχει ως υπόστρωμα μια ομοιογενή κοινωνική κατηγορία ή μια λειτουργική συνιστώσα των τρόπων παραγωγής, που θα τελούσε σε κατάσταση ιδεολογικής ύπνωσης και θα ενεργοποιείτο πολιτικά με έγχυση ταξικής συνείδησης αναλαμβάνοντας τον τελεολογικά καθορισμένη ιστορική αποστολή της.
Το πολιτικό υποκείμενο δεν προκύπτει από την αφύπνιση της συνείδησής του και την ταύτισή του με τα δεδομένα της. Δεν είναι μια μορφή συνείδησης, αλλά μια διαδικασία που υλοποιεί και επεκτείνει μέσα στον κόσμο τις δυνητικές και ανατρεπτικές συνέπειες ενός συμβάντος. Επ’ αυτού οι θέσεις του Μπαντιού συνιστούν τη σημαντικότερη αναγεννητική τομή στην ιστορία της μαρξιστικής σκέψης. Ο Μπαντιού οδηγήθηκε σ’αυτές διαπιστώνοντας ότι ο απολογισμός των επαναστάσεων και των πρωτοποριών, εντός και εκτός της Ευρώπης, δεν αφήνει περιθώρια επιστροφής στις σωτηριολογικές προσδοκίες της αφυπνισμένης ταξικής συνείδησης. Από μια άποψη, το συμβάν αποτελεί απάντηση στη μελαγχολία αυτού του απολογισμού αλλά και στα νεοφιλελεύθερα ιδεολογήματα για το τέλος της ιστορίας και της πάλης των τάξεων μετά το κλείσιμο της ιστορικής περιόδου των κλασικών επαναστάσεων υπό την καθοδήγηση των ΚΚ.
Πολιτική, κράτος, κοινοβουλευτισμός
Η συμβαντική σύζευξη της πολιτικής και του υποκειμένου στον Μπαντιού αναδεικνύει την ανεξάλειπτη αντινομία ανάμεσα στην πολιτική και το κράτος όσο και ανάμεσα στην πολιτική και την κοινοβουλευτική δημοκρατία δυτικού τύπου, «τον καπιταλο-κοινοβουλευτισμό». Η αμφισβήτησή της έχει πυροδοτήσει διεθνώς περιπαθείς συζητήσεις, αλλά και μαινόμενες καταγγελίες συχνά βασισμένες σε παραχαραγμένα στοιχεία, που θυμίζουν σταλινικές δίκες-όπως διαπιστώσαμε και στην εγχώρια αρθρογραφία. Επιβάλλεται να αντιληφθούμε το στρατηγικό διακύβευμα της διαφοράς. Ελλείψει χώρου ο διπλός αντίλογος θα είναι συνεπτυγμένος.
1. Στον Μπαντιού έχουμε μια φιλοσοφική επανάσταση που η επίπτωσή της δεν εξαντλείται στην αποδέσμευση της πολιτικής από την υπερβατική εγγύηση της Ιστορίας και την κοινωνιολογική ουσιοποίηση των τάξεων. Προεκτείνεται σε μια ρηξικέλευθη σύλληψη της πολιτικής ως «γενολογικής διαδικασίας σε ρήξη με τις προγραμματικές εμμονές του κόμματος – κράτους. Συναντάμε εδώ τον αξιωματικό πυρήνα της πολιτικής σκέψης του Μπαντιού, όπου διακυβεύεται η ιστορική επανενσωμάτωση της πρωταρχικής, αυθεντικής έμπνευσης του Μαρξ: η ετεροτοπία της πολιτικής σε σχέση με το κράτος ως Γη της επαναστατικής Επαγγελίας. Ως γενολογική διαδικασία η πολιτική στοιχειοθετείται σε ατέρμονη υφαίρεση από τις συντεταγμένες του κράτους. Αντίθετα αποσυντίθεται και απονεκρώνεται μέσα στην υπονομευτική αλληλεγγύη, που της προσφέρουν οι μηχανισμοί του κράτους, αντί να απονεκρώνεται αυτό από την ανατρεπτική εμβέλειά της. Ανάμεσα στη γενολογικότητα (gιnιricitι) της πολιτική και τη δομικότητα του κράτους η ασυμβατότητα αποδείχτηκε ιστορικά διαλυτική για το πολιτικό υποκείμενο. Όπως σημειώνει αλλού ο Μπαντιού, «το φιάσκο όλων των παραλλαγών του κόμματος-κράτους που προήλθαν από την τρίτη Διεθνή, ανοίγει έναν ορίζοντα επανεξέτασης σ’ ό,τι αφορά την ουσία του πολιτικού υποκειμένου».
2. Για τον Μπαντιού η δημοκρατία, και στις πλέον εξιδανικευμένες και ριζοσπαστικές εκδοχές της, με μόνη εξαίρεση την άμεση δημοκρατία, δεν παύει να αντιστοιχεί σε μια μορφή κράτους. Παραμένει μη αποσυνδέσιμη από μορφές θεσμικής κωδικοποίησης της άσκησής της. Το ζητούμενο για τον Μπαντιού είναι η πρόταξη μιας αξίωσης ισότητας. Η ισότητα, αντιτείνουν οι θεματοφύλακες του νεοφιλελευθερισμού , είναι ανεύρετη, ανέφικτη, ανεντόπιστη. Πράγματι, συνηγορεί ο Μπαντιού, και γι αυτό το λόγο δεν μπορεί να υπάρξει παρά ως διακύβευμα μιας συμβολικής και επιτελεστικής θέσμισης υπό μορφή «διακήρυξης». Μόνο η σημαίνουσα κατάφαση αφήνει το διατρητικό ίχνος της διαφοράς, και ειδικότερα της συμβαντικής διαφοράς, μέσα στην εμπεδωμένη ομοιοστασία της πραγματικότητας. «La postulation ιgalitaire», όπως την ονομάζει, έχει ως ορίζοντα όχι τη δημοκρατική ή σοσιαλιστική θέσμιση του κράτους, αλλά την οριακή απορρόφησή του μέσα στην «κοινότητα των ίσων», μέσα στον «ελεύθερο συνεταιρισμό» των πολιτών που οραματιζόταν ο Μάρξ. Ουτοπική εμμονή; Απομένει ότι οι σύγχρονες πολιτικές χειραφέτησης που φέρνουν στο προσκήνιο τα νέα κινήματα θα ήταν αδιανόητο να έχουν ως πυξίδα τους ένα φαλκιδευμένο ιδεώδες αποδεκτής ανισότητας. Οι πολιτικές χειραφέτησης είναι ασυμβίβαστες με τον πραγματισμό των ήπιων ανισοτήτων, που ευαγγελίζονται οι λάτρεις της σοσιαλδημοκρατικής συναλλαγής.
* Ο Δημήτρις Βεργέτης είναι ψυχαναλυτής, διευθυντής του περιοδικού αληthει
Οι ομιλίες του Αλέν Μπαντιού στην Αθήνα
• Πέμπτη 27 Ιανουαρίου, στις 7.30 μ.μ., στο Γαλλικό Ινστιτούτο,
«Μορφές της γυναικείας υποκειμενικότητας στο σύγχρονο κόσμο». Από τις 5.30 μ.μ. έως τις 7 μ.μ. θα διεξαχθεί στρογγυλή τράπεζα με τους: Φιλίπ Πετί, Δήμητρα Πανοπούλου και Δημήτρη Βεργέτη.
• Παρασκευή 28 Ιανουαρίου, στις 6.30 μ.μ., αμφιθέατρο ΜΑΧ, Πολυτεχνείο
«Η κρίση του καπιταλισμού και η ιδέα του κομουνισμού»
• Σάββατο 29 Ιανουαρίου, στις 11.30 π.μ.
Θεωρητικό σεμινάριο με θέμα «Εισαγωγή στις Λογικές των Κόσμων»
Στις ομιλίες θα υπάρχει παράλληλη μετάφραση στα ελληνικά.
| < Προηγούμενο | Επόμενο > |
|---|
