Καβάφης, ο τέλειος

Μ. Θεοδοσοπούλου

"H Λέξη" Τεύχος 174 Απρίλιος 2003

Ένα αφιερωματικό τεύχος που διεκδικεί τη δική του επέτειο. Απρίλη του 1983, στην επέτειο των 120 χρόνων από τη γέννηση και των 50 χρόνων από τον θάνατο του Κ. Π. Καβάφη, " Η Λέξη", μόλις στο 23ο τεύχος της, εξέδωσε το πρώτο μεγάλο αφιέρωμά της. Όπως μας πληροφορούν στο εισαγωγικό τους σημείωμα οι Διόσκουροι του περιοδικού, "το αφιέρωμα έτυχε θερμής υποδοχής, εξαντλήθηκε σχεδόν αμέσως, ανατυπώθηκε και εξαντλήθηκε ξανά σε σύντομο χρονικό διάστημα". Παρόλο που θεωρήθηκε κλασικό στο είδος του και λειτούργησε ως σημείο αναφοράς, παρέμεινε έως προχτές εκτός κυκλοφορίας. Απρίλη του 2003, ανατυπώθηκε ως έχει, προς αναζήτηση καινούργιων αναγνωστών, σε μια χρονιά που πληθαίνουν οι επανεκδόσεις έργων του Καβάφη, καθόσον παρήλθαν πλέον και τα 70 υπό προστασία έτη και ο ποιητής έχει μείνει στο έλεος των, κατά κανόνα, ανηλεών εκδοτών.
Στην "κλεψύδρα" της "Λέξης" του 1983, φιλοξενείται και σύντομο κείμενο του Κ. Γεωργουσόπουλου, με τίτλο, "Η άλλη κλοπή", όπου κάνει λόγο για το νόμο, ο οποίος "θέλει ξέφραγο αμπέλι" το έργο των πεθαμένων συγγραφέων. Το 1983, ίσχυαν ακόμη τα 50 χρόνια προστασίας και ήδη, μήνα Απρίλιο, είχαν εμφανιστεί στην αγορά τα πρώτα "Άπαντα" του ποιητή, παρόλο που η πεντηκονταετία τελείωνε στις 31 Δεκεμβρίου. Παρομοίως και εφέτος η 70ετία, αν και ουδείς δείχνει να ενδιαφέρεται. Μάλλον η εποχή μας έχει αποβάλλει παρόμοιες ευαισθησίες.
Όμως, ο Κ. Γεωργουσόπουλος θέτει και ένα άλλο θέμα. Την πνευματική ιδιοκτησία στην περίπτωση εκδόσεων που δεν οφείλουν την ύπαρξή τους μόνο στο συγγραφέα αλλά, σε ένα μεγάλο μέρος, και στον φιλόλογο επιμελητή, όπως "Τα αποκηρυγμένα" και "Τα ατελή" του Καβάφη, ο Σολωμός του Λίνου Πολίτη ή ο Παπαδιαμάντης του Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου. Και καταλήγει ο Κ. Γεωργουσόπουλος: "Δεν ξέρω τι προβλέπει ο ανύπαρκτος ακόμη νόμος για την πνευματική ιδιοκτησία, θα είναι όμως κλοπή πνευματικού μόχθου, αν σε λίγο δούμε να τυπώνονται από τους σαλταδόρους της αγοράς βιβλία που θα αναπαράγουν ακριβώς τις επιμελημένες εκδόσεις, που στο κάτω- κάτω κάποιοι άλλοι εκδότες πλήρωσαν για να τις εξασφαλίσουν." Στην ανατύπωση η "κλεψύδρα" αντικαταστάθηκε με άλλη επίκαιρη, πιστεύουμε, ωστόσο, πως το εν λόγω σχόλιο θα έπρεπε να διασωθεί, καθώς είναι το κατ' εξοχήν κείμενο που όχι μόνο διατηρεί αλλά πολλαπλασιάζει το ενδιαφέρον του.
Στο αφιέρωμα του 1983, δεν υπάρχει εισαγωγικό κείμενο, μόνο στην "κλεψύδρα", σημείωμα με τις ευχαριστίες των εκδοτών. Οπότε το αφιέρωμα ανοίγει με δύο "ποιήματα εν πεζώ λόγω" του Καβάφη, σε πρώτη δημοσίευση - "Το Σύνταγμα της Ηδονής" και τα "Ενδύματα"- συνοδευόμενα από την "φιλολογική παρουσίαση" του Γ. Π. Σαββίδη, ο οποίος και τα ανέσυρε ως επί τούτου από το Αρχείο Καβάφη, που βρισκόταν στην κυριότητά του. Ο Γ. Π. Σαββίδης παρατηρεί πως "Το Σύνταγμα Ηδονής" θα μπορούσε να αποδοθεί και στον Εμπειρίκο. Ενώ, "...Το χρέος σου είναι να ενδίδης, να ενδίδης πάντοτε εις τας Επιθυμίας...Το χρέος σου είναι να καταταχθής πιστός στρατιώτης... όταν περνά το Σύνταγμα της Ηδονής με μουσικήν και σημαίας...", με την τελευταία φράση, επωδό του πεζού, "θυμίζει αναπόφευκτα το " με σημαίες και με ταμπούρλα" των Θεοδωράκη- Ρίτσου."
Έπεται ένα άλλο χειρόγραφο από τους ανέκδοτους τότε θησαυρούς του Αρχείου, με τις παρατηρήσεις του Καβάφη για "Τα Είδωλα" του Ροΐδη, γραμμένο περίπου πριν έναν αιώνα. Επίσης, ο Γ. Π. Σαββίδης παρουσιάζει ανέκδοτο κριτικό κείμενο του Σεφέρη, μέρος επιστολής προς τον Τίμο Μαλάνο, που ο ποιητής λογάριαζε να το συμπεριλάβει στο βιβλίο του για τον Καβάφη. Ακόμη, "σχόλια στο ποίημα του Καβάφη "Εις το επίνειον" "του ποιητή και φιλόλογου Νίκου Β. Λαδά, που, όπως γράφει ο Γ. Π. Σαββίδης, "έφυγε θεληματικά από ανάμεσά μας στις 10 Ιουλίου 1979, ένα μήνα πριν συμπληρώσει 26 χρόνια ζωής". Ενώ, σε παρουσίαση του Γ. Γ. Μαρινάκη, δημοσιεύονται ιταλικές μεταφράσεις του Καβάφη από τον Γιώργο Σαραντάρη, με δικό του κριτικό σημείωμα, γραμμένο τον Αύγουστο του 1933. Εικάζει ο Σαραντάρης πως "όλη η ιδιορρυθμία ή η βαθύτερα εξεταζόμενη πρωτοτυπία του Καβάφη βρίσκεται στην ακριβολογία του... την αντιποιητική..."
Απομένουν 28 κείμενα περί Καβάφη, ανθρώπων της λογοτεχνίας και του θεάτρου, όπου, εντός της εικοσαετίας που παρήλθε, μετρούμε τουλάχιστον δέκα τεθνεώτες. Δικαιωματικά πρώτος ο Εγγονόπουλος (θα πεθάνει δύο χρόνια αργότερα), ο οποίος και σχολιάζει "τον Καβάφη, τον τέλειο": "Είχε τη μεγάλη ευτυχία- και ήταν σε θέση να την κατανοήσει- ότι ήταν Έλλην. Ο ελληνισμός έχει αγάπη μέσα του. Οι Έλληνες ποτέ δεν έσφαξαν. ...Οι Ιταλοί έκαναν ό,τι μπορούσαν για να μας σκοτώσουν. Εγώ χρησιμοποιούσα τις χειροβομβίδες για να βάζω τα τσιγάρα μέσα..."
Ακολουθούν οι αναχωρήσαντες στο ενδιάμεσο: Καίη Τσιτσέλη, Μαργαρίτα Λυμπεράκη, Γιώργος Δανιήλ, Άρης Δικταίος ( δεν θα προλάβει την έκδοση του αφιερώματος, θα πεθάνει στις 9 Μαρτίου 1983, και στην "κλεψύδρα" του 1983 φιλοξενείται νεκρολογία του από την Κική Δημουλά), Μανόλης Λαμπρίδης, Ζωή Καρέλλη, Τάσος Λιγνάδης και δύο άνθρωποι του θεάτρου, ο Κουν και η Μαρία Αλκαίου. Η καλή ηθοποιός θυμάται πως τον γνώρισε παιδί, στο καμαρίνι της μητέρας της, όταν πήγαιναν περιοδεία στην Αλεξάνδρεια. "Μύριζε σαν αρωματικό ξύλο, το ξύλο της Παλαιστίνης... και ταίριαζε τόσο με τη μορφή του αυτή η μυρουδιά..."
Για τις ευεργετικές αλλά και τις βλαβερές συνέπειες της ανάγνωσης Καβάφη κάνει λόγο το πεζό, "Η κακιά στιγμή", του Λ. Ζενάκου, με μνήμες από την εποχή που ήταν στρατιώτης στη Μακεδονία. Επίσης, κείμενα των Σ. Ιλίνσκαγια, Κ. Γεωργουσόπουλου, Α. Φωστιέρη, Σ. Θεοφανίδη, Α. Γεωργαντά, Β. Κάσσου, Ε. Αρανίτση, Μ. Πλωρίτη, Ν. Φωκά, Γ. Τσιώλη, Μ. Μαρκίδη, Μ. Μερακλή, Π. Μπερενζέ και Θ. Θ. Νιάρχου. Ενώ, ποιήματα ως σχόλια γράφουν οι Ε. Κακναβάτος και Κ. Αγγελάκη- Ρουκ, καθώς και ο κύπριος "ποιητάρης" Ανδρέας Μαππούρας.
Το αφιέρωμα συμπληρώνει μια πρωτότυπη έρευνα του περιοδικού. Σε δεκατέσσερις συγγραφείς και ποιητές, παλαιότερους και νεότερους, ετέθη το ερώτημα : "Ποιο νομίζετε πως είναι το πιο αδύνατο από τα 154 ποήματα του Καβάφη και γιατί;" Ένα σκάνδαλο, κατά τον Γ. Βέλτσο, "σκηνοθετεί" το περιοδικό με αυτό το αναπάντητο ερώτημα. Πάντως, οι ερωτηθέντες, έστω και διστάζοντας ή παρακάμπτοντας φραστικά την επίμαχη λέξη "αδύναμο", απαντούν. Μόνο ο Γιώργης Παυλόπουλος είναι κατηγορηματικός: "Η δική μου γνώμη είναι ότι δεν υπάρχει ποιήμα "αδύναμο"...Στον Καβάφη υπάρχουν "χαλαρά πράγματα"...Οι όποιες αδυναμίες του ή δυσκολίες του αποσβύνονται μέσα στη γενική εντύπωση του ποιήματος..." Πάντως, η έρευνα της " Λέξης" είχε εφέτος συνέχεια με την ανθολογία των Αποστολίδηδων, όπου προκρίνονται 74 ποιήματα από τα 154 ως "επίλεκτα".
Το τεύχος εικονογραφείται με σχέδια και ζωγραφική δεκαοκτώ καλλιτεχνών (τέσσερις οι ενδιαμέσως αναχωρήσαντες) και ένα σχέδιο της πεζογράφου Ν. Μαραγκού. Επίσης, φωτογραφίες χειρογράφων, οικογενειακές, καθώς και φωτογραφίες του ίδιου του ποιητή. Όπως και ζωγραφικά και σκιτσογραφικά πορτραίτα ήδη δημοσιευμένα. Μεταξύ αυτών και το σκίτσο του Γιώργη Δήμου αλλά μετά ερωτηματικού. Μάλλον θα έπρεπε να ρωτήσουμε τον ζωγράφο ή, τουλάχιστον, ας δινόταν η παραπομπή της πρώτης δημοσίευσης.
Αν δεν σφάλλουμε, πρόκειται για το πρώτο αφιέρωμα περιοδικού, εφέτος, στον Καβάφη. Ας ελπίσουμε, αυτά που θα ακολουθήσουν να έχουν το ενδιαφέρον του αφιερώματος της νεαρής "Λέξης".