ΣΚΟΡΠΙΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΜΦΥΛΗ ΒΙΑ

Ο ανθρώπινος πόνος ως εικόνα

 

xigkakiΈργο της Σιρίν Νεσάτ

Της Σοφίας Ξυγκάκη

 

Τα τελευταία χρόνια, ο Οκτώβριος έχει πολύ ενδιαφέρον στην κρατική τηλεόραση: Η πληθώρα των εκπομπών με όλο και περισσότερες αναγνώσεις των πολέμων και της ειρήνης του 20ού αιώνα, που δεν αρκούνται πια στην κυρίαρχη αφήγηση αλλά έχουν συμπεριλάβει πλέον πολλές πτυχές της παραμελημένης ιστορίας και μικροϊστορίας, όπως, για παράδειγμα, τις πολεμικές ανταποκρίτριες του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, που τουλάχιστον εγώ πολύ λίγο γνώριζα, είναι συναρπαστικές. Με αυτές τις ένδοξες και ανακουφιστικές εικόνες καρφωμένες στο μυαλό, υφίσταμαι το σοκ, τις άθλιες εντυπώσεις και τα σχόλια των τελευταίων εβδομάδων από την Αμερική: την ανάδειξη του ακραίου ρατσισμού και σεξισμού, την ήττα, όπως την χαρακτήρισε κυρίως ο αγγλοσαξονικός Τύπος, του «λευκού φεμινισμού», αφού το ποσοστό των λευκών γυναικών ψηφοφόρων του Τραμπ άγγιξαν το 53%, τη γυαλιστερή αισθητική των απίστευτα κακόγουστων κατοικιών του, των πλαστικοποιημένων γυναικών που τον περιβάλλουν και που ήδη κυριαρχούν και στην κεντρική πολιτική εικόνα.

 

Το καλιφορνέζικο μοντέλο γυναίκας

 

Πότε αυτό το καλιφορνέζικο μοντέλο αντίληψης για τη γυναίκα απλώθηκε σαν την πράσινη μύξα του παραμυθιού και κάλυψε τα πάντα; Αλήθεια, αυτό δεν είναι ήδη βία; Η Μελάνια και η Ιβάνκα στέκονται δίπλα στον σύζυγο και πατέρα αντίστοιχα και συναινούν μαζί του, ανάμεσα στ’ άλλα, με το τείχος που θα «προστατέψει» την Αμερική από τους «λαθρομετανάστες»· η μία, προεκλογικά, είχε εκθειάσει την έντονη ερωτική ζωή με τον σύζυγο της, για την άλλη, ο Τραμπ είχε πει πως αν δεν ήταν κόρη του θα έβγαινε μαζί της ραντεβού. Σεβόμενος τα χρηστά ήθη δεν χρησιμοποίησε πιο άμεση γλώσσα, όμως το «κομπλιμέντο» έγινε δεκτό, από την κόρη και από τις άλλες παρούσες, με χαμόγελα ευτυχισμένης συνενοχής. Και πάλι το ερώτημα που τίθεται ξανά και ξανά: Γιατί οι γυναίκες συναινούν στο δικό τους εξευτελισμό;

 

Θολώνοντας το τοπίο

 

Σε ό,τι αφορά τα δικά μας, ακόμη και οι δημοσιογράφοι κεντρικών δελτίων ειδήσεων μπαίνουν στο στόχαστρο σε εκπομπές που έχουν ως θέμα τα ρούχα και τα χτενίσματα των γυναικών της τηλεόρασης και κρίνονται και επικρίνονται ωσάν το επιμελημένο λουκ τους να αποτελεί το κύριο επάγγελμά τους και οι ειδήσεις να είναι το πάρεργο, ενώ στα δελτία εναλλάσσονται οι τραγικές ειδήσεις με τις λεπτομέρειες του διαζυγίου των τάδε χολιγουντιανών ηθοποιών, εξομοιώνοντας τη σημασία των καταστάσεων, αποσπώντας την προσοχή από το σημαντικό, θολώνοντας το τοπίο, ισοπεδώνοντας την πραγματικότητα. Συχνά είναι γυναίκες οι σχολιάστριες των εν λόγω εκπομπών και συχνά είναι οι γυναίκες που τσακίζονται να διαβεβαιώσουν ότι ναι, εννοείται, όλα καλά, πάντα καλά, αποδίδοντας στον πόνο μια ρυπαρή ταυτότητα. Και πάλι το ερώτημα: Γιατί οι γυναίκες συναινούν στο δικό τους εξευτελισμό; Ερώτημα που τα τελευταία χρόνια διατυπώνεται όλο και πιο συχνά και πάλι κυρίως στον αγγλοσαξονικό τύπο..

Παρόλα αυτά…

Με την έμφυλη βία που υφίστανται οι γυναίκες (πολιτική, κοινωνική, ενδοοικογενειακή ή αυτήν που προέρχεται από την ακραία φτώχια), αυτό είναι το σημαντικό ερώτημα;

 

Αγάπη και απώλεια

 

Μου έρχεται στο νου η δουλειά που παρουσίασε πρόσφατα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης ο κινέζος καλλιτέχνης και ακτιβιστής Ai Weiwei που ήταν εμπνευσμένη κατά το μεγαλύτερο μέρος τόσο από το δικό του εκτοπισμό και τη φυλάκιση από τις κινεζικές αρχές όσο και από το προσφυγικό, που σε ένα βαθμό, στη Μυτιλήνη και την Ειδομένη, παρακολούθησε από κοντά. Με την ομάδα του συγκέντρωσε τα φυσίγγια από τα δακρυγόνα που είχαν ρίξει οι Σκοπιανοί στους πρόσφυγες του καταυλισμού της Ειδομένης, όταν αυτοί είχαν προσπαθήσει να περάσουν τα σύνορα. Ο καλλιτέχνης έκθεσε τα άδεια φυσίγγια δίπλα από τα αρχαία δακρυδόχα αγγεία στα οποία, όπως λεγόταν, οι πενθούντες συνέλεγαν τα δάκρυα για το χαμό των αγαπημένων τους, κάνοντας έτσι ένα ποιητικό σχόλιο για την αγάπη και την απώλεια αλλά και για τα δύο αντικείμενα: το ένα που προκαλεί δάκρυα, το άλλο που τα συλλέγει, το ένα σύμβολο ξενοφοβίας και μίσους, το άλλο ανθρωπιάς και αγάπης.

 

Η κουλτούρα αποφυγής του πένθους

 

Σε αυτή την κουλτούρα αποφυγής του πένθους αναφέρεται η Σούζαν Σόνταγκ στο βιβλίο της Περί φωτογραφίας (1977): στη νεωτερική αντίληψη ότι, ενώ μέσα από τις φωτογραφίες ένα γεγονός γίνεται πιο πραγματικό απ’ ό,τι αν κάποιος δεν τις είχε δει, η επανειλημμένη έκθεσή τους, στη συνέχεια το καθιστούν όλο και λιγότερο πραγματικό. Αναφερόταν, βέβαια, στην τηλεόραση που ως μέσον περιορίζει το στοχασμό αφού έχει ανάγκη να αιφνιδιάζει το θεατή, προκαλώντας διαρκή ερεθίσματα από τον καταιγισμό των εικόνων που ξεπλένουν το περιεχόμενο, απονεκρώνοντας τα αισθήματα. Η Σόνταγκ ήταν όμως κατηγορηματικά αντίθετη με την ανάλυση, σύμφωνα με την οποία, ζούμε σε μια «κοινωνία του θεάματος», ότι δηλαδή κάθε κατάσταση πρέπει να μετατραπεί σε θέαμα αν θέλει να γίνει πραγματική, που σημαίνει ενδιαφέρουσα για μας, ότι η πραγματικότητα δεν υφίσταται, υφίστανται μόνο οι αναπαραστάσεις της: τα μέσα ή οι απομιμήσεις της πραγματικότητας. Η Σόνταγκ που έζησε το 1992 από κοντά τον πόλεμο στη Βοσνία, γράφει στο Παρατηρώντας τον πόνο των άλλων: «Να δηλώνεις πως η πραγματικότητα έχει γίνει θέαμα είναι αποσβολωτικός επαρχιωτισμός. Καθολικεύει τις αντιληπτικές συνήθειες μια μικρής μορφωμένης κοινότητας που ζει στην πλούσια πλευρά του κόσμου, όπου οι ειδήσεις έχουν μετατραπεί σε διασκέδαση [...]». Σύμφωνα με αυτήν την αντίληψη όλοι είναι θεατές. «Υπαινίσσεται διεστραμμένα, ανεύθυνα, ότι δεν υπάρχει πραγματικός πόνος στον κόσμο. Είναι παράλογο όμως να ταυτίζεις τον κόσμο με εκείνες τις ζώνες των εύπορων κρατών όπου οι άνθρωποι έχουν το αμφίβολο προνόμιο να είναι θεατές. […]

 

Τεράστιο απόθεμα από εικόνες

 

Εκατοντάδες εκατομμύρια κάθε άλλο παρά εξοικειώνονται μ’ αυτά που βλέπουν στην τηλεόρασή τους. Δεν έχουν την πολυτέλεια να αντιμετωπίζουν την πραγματικότητα με συγκατάβαση».

Το Παρατηρώντας τον πόνο των άλλων αρχίζει με το σχολιασμό του βιβλίου της Βιρτζίνια Γουλφ Τρεις γκινέες, γραμμένο το 1936-37, που είχε επιχειρήσει να απαντήσει σε τρία ερωτήματα ενός φανταστικού επιφανούς δικηγόρου: 1. Πώς να αποφύγουμε τον πόλεμο; 2. Πώς να δημιουργήσουμε ένα πανεπιστήμιο γυναικών; 3. Πώς να παράσχουμε βοήθεια σε γυναίκες που θέλουν να εργαστούν; Στην απάντησή της η Γουλφ υποδεικνύει ως αιτία (ή ρίζα του κακού) και των τριών ερωτημάτων τη βία, ως τον ίδιο μηχανισμό που παράγει την πατριαρχία και το φασισμό, που κάνει τον άντρα πρωταγωνιστή ενός κοινωνικού σύμπλοκου και απομονώνει τη γυναίκα στην ιδιωτική σφαίρα, αποξενώνοντας και τους δύο.

Πώς αντιμετωπίζεις, όμως, την αμηχανία σου, το θυμό σου, και την αίσθηση ότι οι καταγγελίες, η επαγρύπνησή σου δεν αντιμετωπίζουν το δολοφονικό κυνισμό που έχει επικρατήσει;

Η Σούζαν Σόνταγκ στο εξαιρετικό βιβλίο της γράφει:

«Όταν δείχνει κανείς μια κόλαση δεν σημαίνει βέβαια, ότι μας λέει και πώς θα βγάλει απ’ αυτή την κόλαση τους ανθρώπους, πώς θα μετριάσει τις φλόγες της κόλασης τους. Ωστόσο, φαίνεται εξ ορισμού καλό να αναγνωρίζει κανείς, και να αποδέχεται, ότι ως ένα βαθμό μοιραζόμαστε με άλλους τον πόνο που προκλήθηκε από την ανθρώπινη αχρειότητα στον κόσμο. Κάποιος που αιωνίως εκπλήσσεται με την ύπαρξη της κακοήθειας, που εξακολουθεί να αισθάνεται απογοητευμένος (ακόμα και δύσπιστος), όταν έρχεται αντιμέτωπος με τις διαπιστωμένες, φρικιαστικές, απτές ωμότητες που είναι ικανοί να επιβάλουν οι άνθρωποι σε άλλους ανθρώπους, δεν έχει ενηλικιωθεί ούτε ηθικά ούτε ψυχικά.

Από μια ηλικία κι ύστερα κανένας δεν δικαιούται να έχει αυτού του είδους την αθωότητα, την επιπολαιότητα· κανένας δεν δικαιούται να έχει τέτοιο βαθμό άγνοιας, ή αμνησίας. Σήμερα υπάρχει τεράστιο απόθεμα από εικόνες που δυσκολεύουν ακόμα περισσότερο να παραμείνει κανείς σε μια τέτοια ηθική καθυστέρηση. Αφήστε τις αποτρόπαιες εικόνες να μας καταδιώκουν. Ακόμα κι αν είναι απλώς σύμβολα κι αν δεν είναι δυνατόν να συμπεριλάβουν το μεγαλύτερο μέρος της πραγματικότητας στην οποία αναφέρονται, επιτελούν ζωτικό έργο. Οι εικόνες λένε: Νά τι είναι ικανά να κάνουν τα ανθρώπινα όντα – και μάλιστα εθελοντικά, με ενθουσιασμό, πεπεισμένα απολύτως για το δίκιο τους. Μην το ξεχνάτε».

 

 

Σούζαν Σόνταγκ, "Παρατηρώντας τον πόνο των άλλων", μτφ Σεραφείμ Βελέντζας, εκδόσεις Scripta, Δεκέμβριος 2003. Παραθέματα: σσ.115,  119-120
Πρόσφατα άρθρα ( Πολιτισμός )
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet