sia

Της Σίας Αναγνωστοπούλου

Οι μεταρρυθμίσεις έχουν πάντα ιδεολογικό πρόσημο και σε αυτές ενσωματώνονται παλαιοί και νέοι σχεδιασμοί. Με αυτή την έννοια τίποτε δεν είναι εντελώς καινούριο, αφού με τις μεταρρυθμίσεις επιλέγεται το νήμα της Ιστορίας, για να επικαιροποιηθούν οι μικρές ή μεγάλες συνέχειες ενός μείζονος προγράμματος, καπιταλιστικού ή σοσιαλιστικού.
Η σημερινή κυβέρνηση, με το παράλληλο πρόγραμμα βάσει του οποίου εκλέχτηκε, δεσμεύτηκε ότι, παρά τις υποχρεώσεις που η συμφωνία του Αυγούστου 2015 επέβαλε («με το πιστόλι στον κρόταφο»), θα προχωρούσε σε μεταρρυθμίσεις με τις οποίες θα ανέσυρε το κομμένο νήμα και θα αποκαθιστούσε τις συνέχειες, καταρχάς, ενός προγράμματος κοινωνικής δικαιοσύνης, το οποίο ο νεοφιλελευθερισμός είχε «παγώσει» ως αναχρονιστικό και ξεπερασμένο. Σε αυτό το πρόγραμμα, που οργανώνεται σε συνθήκες ασφυκτικού νεοφιλελεύθερου κλοιού, οι μεταρρυθμίσεις δεν μπορεί να είναι επαναστατικές, έχουν, όμως, επαναστατικότητα στο βαθμό που ξαναδημιουργούν τις μικρές ή μεγάλες υποδοχές, που σπάνε τις υπόγειες διαδρομές αδιαφανών δικτύων εξουσίας, αυτών, δηλαδή, που λειτουργούν διαλυτικά στη συγκρότηση του δημόσιου χώρου και που αποτελούν τα σημαντικότερα παλιά υλικά με τα οποία χτίζεται το «σύγχρονο», νεοφιλελεύθερο σχέδιο.

Μικρές και μεγάλες προϋποθέσεις

Ένας από τους δύο μεγάλους πυλώνες του παράλληλου προγράμματος είναι η δημόσια και δωρεάν παιδεία. Η υλοποίηση, ωστόσο, αυτής της δέσμευσης είχε και έχει ως προϋπόθεση μια σειρά μικρών ή μεγαλύτερων μεταρρυθμίσεων, μικρών ή μεγαλύτερων ανατροπών.
Προσλήψεις προσωπικού: μια μικρή πράξη ανατροπής και αντίστασης. Η κρίση και οι «σαρωτικές μεταρρυθμίσεις» (ν. 4009/2011), συνδυασμένες με τη συνεχή συρρίκνωση του εκπαιδευτικού προσωπικού (και αναφέρομαι κυρίως στα ΑΕΙ από τα οποία αντλώ την εμπειρία), είχαν ως συνέπεια, όχι μόνο την υποστελέχωση και επομένως τη σε βάθος χρόνου υποβάθμιση της δημόσιας παιδείας, αλλά και τη νομιμοποίηση παλαιών πρακτικών, επικαιροποιημένων ως βέλτιστων και εκσυγχρονιστικών. Η εκμετάλλευση των άνεργων, νέων επιστημόνων (μαύρη εργασία), οι ελαστικές ή και άμισθες σχέσεις εργασίας και οι εργολαβίες έφτιαχναν την αρχιτεκτονική του νέου μεν, αλλά με παλιά υλικά καμωμένου οικοδομήματος: αυτόνομα ΑΕΙ με εξαφανισμένο το κράτος. Οι λίγες ή περισσότερες προσλήψεις (1000 σε έξι μήνες), οι λίγες ή περισσότερες κρατικές υποτροφίες (20.000 στην τριετία) σε νέους επιστήμονες, που υλοποιήθηκαν στο πλαίσιο του παράλληλου προγράμματος, δεν συνιστούν επανάσταση, αλλά επικαιροποιούν ένα μείζον ζήτημα: για το δημόσιο χώρο και για τα δικαιώματα (και όχι προνόμια) των πολιτών, υπεύθυνη είναι η κεντρική εξουσία κι αυτή έχει την υποχρέωση να θεσπίζει τους κανόνες και να σχεδιάζει τις προσλήψεις, τις υποτροφίες, κλπ.

Μικρές απόπειρες ανατροπής: τα μεταπτυχιακά

Στο πλαίσιο της κρίσης οι διάφορες εκφάνσεις του νεοφιλελευθερισμού συναντώνται με όλες τις στρεβλωτικές πρακτικές, που επί δεκαετίες κυριαρχούν στην ελληνική πραγματικότητα, για να φτιάξουν ένα μεταρρυθμιστικό, δήθεν ανταγωνιστικό, σχέδιο πλήρους αποσύνθεσης της δημόσιας και δωρεάν παιδείας. Εκεί που συναντούνται νέες και παλαιές εκδοχών καλά εγκατεστημένων πρακτικών, διαμορφώνονται σκοτεινοί διάδρομοι εξουσιών μέσα από τους οποίους αναπαράγονται, με τον πλέον μεταμοντέρνο τρόπο, φεουδαρχικού τύπου νοοτροπίες, που διαλύουν κάθε έννοια δημόσιου χώρου. Ο δεύτερος και ο τρίτος κύκλος σπουδών (μεταπτυχιακές και διδακτορικές) αποτελούν το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα. Στη μεγάλη ρωγμή, η οποία άνοιξε στο έντεχνα και ενσυνείδητα αρρύθμιστο τοπίο της προ κρίσης εποχής, άνθισαν επί κρίσης και στο όνομα της ιερότητας του ανταγωνισμού όλα τα παλιά και νέα λουλούδια που συνθέτουν τη νεοφιλελεύθερη λογική, βάσει της οποίας διαμορφώθηκε η γκρίζα ζώνη των μεταπτυχιακών προγραμμάτων.
Παρά το γεγονός ότι το Σύνταγμα επιβάλλει τη δημόσια και δωρεάν παιδεία, παρά το γεγονός ότι η απόφαση του ΣτΕ, που κατά παρέκκλιση του Συντάγματος επιτρέπει στον κοινό νομοθέτη τη δυνατότητα επιβολής διδάκτρων με αυστηρούς όρους, ο κοινός νομοθέτης (δηλαδή η Πολιτεία) εκχώρησε σιωπηρά την αρμοδιότητά του στην αγορά και την άφησε να ρυθμίσει τα δικά της κατεξοχήν θέματα, στο όνομα της ανταγωνιστικότητας. Εξαίρεσε, λοιπόν, ένα σημαντικό κύκλο σπουδών από τις επιταγές του Συντάγματος και άφησε να δημιουργηθεί μια ανωμαλία, η οποία έτεινε να συγκροτήσει μια νέα κανονικότητα μέσα στα ΑΕΙ. Το να ονοματίσει κανείς αυτή την ανωμαλία συνιστά, ήδη, ανατροπή, αφού στο πλαίσιο της δεν υπονομεύεται μόνο η δημόσια και δωρεάν παιδεία, δεν υπονομεύεται απλώς ο δημόσιος και δωρεάν χαρακτήρας των μεταπτυχιακών, αλλά ανασυγκροτούνται οι πιο απαρχαιωμένες δομές εξουσίας, όπου γύρω από κάποιους (λίγους) καθηγητές αναπτύσσονται ένα ολιγαρχικό σύστημα εξουσίας (σύστημα εξουσίας της έδρας από την οποία εξαρτώνται ομάδες εργαζομένων -νέοι επιστήμονες, γραμματείς, κλπ) και γκρίζες ζώνες οικονομικών συμφερόντων. Ανεξαρτήτως, λοιπόν, αν κάποιος προκρίνει τον ένα ή τον άλλο τρόπο επίλυσης του προβλήματος, ο ονοματισμός του καταδείχνει ότι στην Ελλάδα οι προ κρίσης γκρίζες ζώνες, ευεπίφορες στην πάσης φύσης διαπλοκή, μετατράπηκαν σε διαδρόμους νεοφιλελευθερισμού της κατά την κρίση εποχής.

Μεταρρυθμίσεις προς όφελος του Δημοσίου: οι μετεγγραφές

Η ηλεκτρονική διασύνδεση (διαλειτουργικότητα) των διαφόρων φορέων του δημοσίου συνιστά επαναστατική μεταρρύθμιση για τα δεδομένα του ελληνικού δημοσίου, πολλαπλής ωφέλειας για τους πολίτες. Μπορεί, όμως, να αποδειχτεί πολλαπλής ωφέλειας και για κάποιους φορείς ειδικών με τρόπο μάλιστα, ώστε να υπονομεύεται η έννοια του δημοσίου χώρου. Και σε αυτή την περίπτωση, λοιπόν, μιας τεχνοκρατικής φαινομενικά μεταρρύθμισης, το ιδεολογικό πρόσημο είναι έντονο. Πράγματι, αν σε αυτή συναντηθεί η παλιά λογική ενός πελατειακού συστήματος με τη μεταμοντέρνα λογική των ειδικών, τότε η μεταρρύθμιση προς όφελος του Δημοσίου μετατρέπεται σε μεταρρύθμιση προς όφελος των υπό δημόσια προστασία ιδιωτών. Όπως έδειξε η υλοποίηση (για πρώτη φορά στο Δημόσιο) της μεταρρύθμισης της διαλειτουργικότητας στις μετεγγραφές φοιτητών/ιών, με την οποία διασυνδέθηκαν ηλεκτρονικά και διαλειτούργησαν τα υπουργεία Παιδείας και Οικονομικών, οι συνέπειές της ήταν τεράστιας ωφέλειας για τους πολίτες σε περίοδο κρίσης: οι μετεγγραφές πραγματοποιήθηκαν για πρώτη φορά στην ιστορία τους στην αρχή της ακαδημαϊκής χρονιάς (αντί για τα μέσα) και ολοκληρώθηκε η πρώτη φάση τους μέσα σε έξι μέρες (αντί για δύο μήνες).
Ωστόσο, η υλοποίηση μιας τέτοιας μεταρρύθμισης προς όφελος του δημόσιου συμφέροντος, σήμαινε και σημαίνει μικρές ή μεγαλύτερες ρήξεις με τους ειδικούς, με αυτούς τους φορείς της απόλυτης εξειδίκευσης, που εκκολάφτηκαν την εποχή του πελατειακού κράτους και ευδοκίμησαν την εποχή του νεοφιλελεύθερου κράτους, και οι οποίοι ανέλαβαν στο όνομα του Δημοσίου, όχι να υλοποιούν τις μεταρρυθμίσεις που το Δημόσιο τους ανέθετε, αλλά να πληρώνει το Δημόσιο τις μεταρρυθμίσεις, που το δικό τους, ιδιωτικό συμφέρον, υπαγόρευσε ως αναγκαίες. Τα πολυεπίπεδα πελατειακά δίκτυα που συγκροτούνται σε αυτές τις περιπτώσεις ανάμεσα στο Δημόσιο και τους ειδικούς φορείς και που μπορεί να διαμορφώνουν τους υπόγειους διαδρόμους ιδιωτικών συμφερόντων και εξουσιών μέσα στο Δημόσιο, δεν οφείλονται στην ιδιοτέλεια των ειδικών φορέων. Οφείλονται στο γεγονός ότι η δημοκρατικά εκλεγμένη εξουσία αποποιήθηκε εντέχνως και ενσυνείδητα του ρόλου της να εποπτεύει, να ελέγχει και να επιβάλλει τους κανόνες προς όφελος του δημόσιου συμφέροντος. Αποποιήθηκε του ρόλου της να ορίζει το δημόσιο συμφέρον με όρους κοινωνικής δικαιοσύνης και ισότητας όλων, αφήνοντας έτσι ρωγμές για παράλληλες εξουσίες. Κι όμως, στο πλαίσιο του παράλληλου προγράμματος, τέτοιου είδους μεταρρυθμίσεις, που βασίζονται κατεξοχήν στο διοικητικό δυναμικό ενός υπουργείου, όχι μόνο δεν κοστίζουν καθόλου σε χρήμα (θα κόστιζαν κάποιες εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ), αλλά ξαναφτιάχνουν τους δεσμούς αλληλεγγύης στο Δημόσιο, όπου οι υπάλληλοι έχουν συνείδηση ότι είναι συμμέτοχοι στην προάσπιση του δημόσιου συμφέροντος, γι αυτό και είναι ικανοί να ξεπεράσουν κατά πολύ το ωράριό τους, ακόμα και τον εαυτό τους, όπως έγινε στην περίπτωση των μετεγγραφών.

Μεταρρύθμιση εξορθολογισμού των δαπανών: τα συγγράμματα

Ο εξορθολογισμός των δημόσιων δαπανών για την Παιδεία -και μια τέτοια δαπάνη είναι τα πανεπιστημιακά συγγράμματα- αποτελεί διαχρονικό ζητούμενο στην εποχή της κρίσης. Ωστόσο, και σε αυτή την περίπτωση αναδεικνύονται τα ίδια όπως και παραπάνω προβλήματα. Η δωρεάν διανομή συγγραμμάτων, που αποτελεί μια από τις σημαντικότερες όψεις της δημόσιας και δωρεάν παιδείας και που συνέβαλε στην άνθιση και μαζικοποίηση του ακαδημαϊκού βιβλίου στη χώρα, δημιούργησε τη στρέβλωση ότι το δημόσιο χρήμα είναι τζάμπα χρήμα, ότι το δωρεάν δεν είναι πηγή χειραφέτησης και ελευθερίας των πολιτών, αλλά τζάμπα μέσον εκπλουτισμού κάποιων ιδιωτών. Η υλοποίηση λοιπόν της μεταρρύθμισης του εξορθολογισμού βάσει κριτηρίων και κανόνων θεσπισμένων από την Πολιτεία και ελέγχου από επιτροπές που η Πολιτεία συγκροτεί, και μάλιστα με διεύρυνση των ωφελούμενων από τη δωρεάν διανομή συγγραμμάτων (φοιτητές/ριες κατατακτήριων εξετάσεων, ΕΑΠ, κλπ), συνάντησε αντιδράσεις από εγκατεστημένες νοοτροπίες, σύμφωνα με τις οποίες αυτά τακτοποιούνται φιλικά.
Θα μπορούσαν να αναφερθούν πολλά τέτοιου τύπου παραδείγματα μεταρρυθμίσεων (το προσφυγικό και το φοιτητικό διαβατήριο των προσφύγων, η μέριμνα για την ολοκλήρωση των σπουδών όλων των νέων -υποτροφίες, παροχή διαμερισμάτων, κλπ). Σε εποχές κρίσης, το άμεσο ζητούμενο δεν είναι το επαναστατικό σχέδιο ανατροπής του νεοφιλελευθερισμού, αλλά οι παρεμβάσεις εντοπισμού των σκοτεινών κόμπων γύρω από τους οποίους μπλέκεται το κουβάρι του. Το ζητούμενο είναι η διαρκής επιμονή της δημοκρατικά εκλεγμένης εξουσίας να θεσπίζει -με διάλογο μεν, αλλά με δική της ευθύνη- τους κανόνες λειτουργίας του δημόσιου χώρου, με την υποχρέωση να εξασφαλίζει τη δικαιοσύνη και την ισότητα των πολιτών και όσων κατοικούν εδώ και αγωνίζονται μαζί μας, ανεξαρτήτως εισοδηματικών, θρησκευτικών, εθνοτικών, φυλετικών κριτηρίων, επιμέρους ιδιωτικών ή ημι-ιδιωτικών συμφερόντων. Ο κοινός νομοθέτης είναι ο τελικός υπόλογος απέναντι στο λαό, κι αυτός -και μόνον αυτός- πρέπει να φέρει ακέραια την ευθύνη απέναντι του.
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet