Του Παντελή Κυπριανού

Από το 19ο αιώνα μέχρι σήμερα, οι πολιτικές οικογένειες στις φιλελεύθερες, καπιταλιστικές κοινωνίες, κυρίως στη δυτική Ευρώπη και αργότερα στις πρώην βρετανικές αποικίες, οργανώνεται γύρω από πέντε άξονες, τρεις κεντρικούς και δύο λιγότερο κεντρικούς.
Ο πρώτος άξονας είναι ο τοπολογικός, Δεξιά-Κέντρο-Αριστερά. Με το χρόνο «συμπληρώθηκε» από δύο χαρακτηριστικά. Το συνδυασμό του κέντρου με κάποιον άλλον από τους δύο πόλους (κεντροδεξιά, κεντροαριστερά) και τον επιθετικό προσδιορισμό άκρα (άκρα Δεξιά, άκρα Αριστερά). Σύμφωνα με τον άξονα αυτό τα κόμματα αυτοποθετούνται ή τοποθετούνται από τους ανταγωνιστές και τους εκλογείς σε μία κλίμακα από την άκρα Δεξιά ως την άκρα Αριστερά.
Ο δεύτερος άξονας είναι ο ιδεολογικός. Διαμορφώθηκε τον 18ο αιώνα, πριν, κατά και αμέσως μετά τη Γαλλική Επανάσταση, και «συμπληρώθηκε» τον 20ο αιώνα με την ανάδυση νέων καθεστώτων όπως ο φασισμός και τα σοβιετικού τύπου καθεστώτα. Στη φιλελεύθερη ιδεολογία προστίθενται με το χρόνο η ριζοσπαστική, η οποία απολήγει σε δύο κυρίως ρεύματα (σοσιαλιστικό, κομμουνιστικό), και η συντηρητική ως αντίδραση στην προηγούμενη. Υπό το πρίσμα αυτό πολλά κόμματα προσδιορίζονται ιδεολογικά (Συντηρητικό κόμμα, Φιλελεύθερο, Σοσιαλιστικό, Κομμουνιστικό)
Ο τρίτος άξονας αναφέρεται σε κοινωνικούς όρους. Τα κόμματα αναφέρονται σε μία ή περισσότερες ομάδες ή κοινωνικές τάξεις. Χαρακτηριστικά από τη σκοπιά αυτή είναι τα εργατικά κόμματα (παράγωγα κυρίως βρετανικά) και τα αγροτικά, περισσότερα στο παρελθόν και λιγότερα σήμερα. Από παρόμοια λογική εμφορούνται κόμματα, κατά κανόνα συντηρητικά, που ως αντιστάθμισμα εν πολλοίς στα «ταξικά» κόμματα δεν αναφέρονται σε κάποια τάξη, αλλά στο «λαό». Το Λαϊκό κόμμα στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, το Λαϊκό κόμμα της Ισπανίας, αλλά και η μεγαλύτερη σήμερα κομματική οικογένεια στο ευρωκοινοβούλιο, το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα.
Ο τέταρτος άξονας είναι θρησκευτικός. Αρκετά κόμματα, κυρίως στη δυτική-κεντρική Ευρώπη, ορίζονται με γνώμονα τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του ακροατήριου τους. Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα προσφέρουν τα χριστιανοδημοκρατικά κόμματα. Παραλλαγές της κατηγορίας αυτής είναι κόμματα τα οποία αυτοπροσδιορίζονται με πρόσθετα κριτήρια, όπως οι Χριστιανοκοινωνιστές (CSU) στη Βαυαρία και το ΛΑΟΣ (Λαϊκός Ορθόδοξος Συναγερμός) στην Ελλάδα. Ο άξονας αυτός απηχεί το γεγονός ότι η θρησκεία αποτέλεσε για καιρό το δεύτερο σημαντικότερο κριτήριο ψήφου, μετά την κοινωνική συνθήκη.
Ο πέμπτος άξονας έχει να κάνει με τα προβλήματα μιας εποχής. Πρόκειται για κόμματα τα οποία εμφανίζονται στην πολιτική σκηνή λόγω προβλημάτων των βιομηχανικών κοινωνιών και, συνακόλουθα, νέων προβληματισμών. Το πλέον αντιπροσωπευτικό παράδειγμα από τη σκοπιά αυτή είναι το οικολογικό κίνημα και τα «πράσινα» κόμματα, όπως κι αν αυτά ονομάζονται, σε αρκετές, κυρίως οικονομικά ανεπτυγμένες, χώρες.

Το Κέντρο ως ζυγαριά

Οι πέντε άξονες σε μεγάλο βαθμό αλληλεπικαλύπτονται και δίνουν μεγαλύτερη ευελιξία στα κόμματα. Τα χριστιανοδημοκρατικά κόμματα, ενδεικτικά, ήταν συνήθως συντηρητικά, δεξιά ή κεντροδεξιά. Αντίστοιχα τα εργατικά ήταν στο παρελθόν ιδεολογικά ριζοσπαστικότερα και αυτοπροσδιορίζονταν, ανάλογα με τις τοπικές παραδόσεις, ως αριστερά ή κεντροαριστερά. Η ευελιξία επέτρεπε σε κόμματα, κυρίως νέα, να υιοθετούν ονόματα από ανταγωνιστικές παραδόσεις όπως στο παρελθόν στην Ελλάδα η ΕΡΕ (Εθνική Ριζοσπαστική Ένωσις) και να τα παντρεύουν με λέξεις πιο κοντά στη δική τους ιδεολογική παράδοση.
Μέχρι και τη δεκαετία του 1980 τα πολιτικά κόμματα στην Ευρώπη και πέρα από αυτήν, όπως και να λέγονταν, τοποθετούνταν από τους ανταγωνιστές ή αυτοτοποθετούνταν στον άξονα Δεξιά-Αριστερά και εξέφραζαν διάφορες κοινωνικές ομάδες. Οι Φιλελεύθεροι, όπου υπήρχαν, αυτοτοποθετούνταν συνήθως στο κέντρο και εξέφραζαν κυρίως αστικά στρώματα των πόλεων. Η Δεξιά αντιμαχόταν τα χριστιανοδημοκρατικά κόμματα ή ομόλογα σε άλλες χώρες, και η Αριστερά τα εργατικά, σοσιαλιστικά, σοσιαλδημοκρατικά και, όπου υπήρχαν, τα κομμουνιστικά.
Στο σχήμα αυτό το Κέντρο (όρος συχνά ιδεολογικά ασαφής) διαδραμάτιζε, ή μπορούσε να διαδραματίσει, βαρύνοντα ρόλο, ένα είδος ζυγαριάς. Όπου υπήρχε φιλελεύθερο κόμμα, όπως στη Γερμανία, λειτουργούσε ως δυνητικός εταίρος για ένα από τα δύο κόμματα εξουσίας, το CDU και το SPD. Στα δικομματικά ή διπολικά συστήματα, όπως στις περισσότερες αγγλοσαξονικές χώρες και τη Γαλλία, που δεν υπήρχε τέτοιο κόμμα, η εκλογική έκβαση παιζόταν συχνά στα κατάλληλα ανοίγματα στο Κέντρο, σε συγκεκριμένο δηλαδή ακροατήριο. Με δύο λόγια τα κομματικά συστήματα ήταν κεντρομόλα, λειτουργούσαν με γνώμονα τη «μετριοπάθεια» και την ισορροπία.

Ο χαμένος ρόλος

Έκτοτε τα κομματικά συστήματα δεν είναι κεντρομόλα, το Κέντρο έχασε το ειδικό του βάρος, έγινε ιδεολογικά πιο ετερογενές. Η επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού μετέβαλε τις ισορροπίες. Τα σοσιαλιστικά, σοσιαλδημοκρατικά και εργατικά κόμματα, στο όνομα του εκσυγχρονισμού, μετακινήθηκαν ιδεολογικά, έγιναν περισσότερο «κεντρώα» ιδεολογικά και κοινωνικά. Έτσι, σε κάποιες περιπτώσεις, όπως στη Γερμανία και τη Μεγάλη Βρετανία, κέρδισαν εκλογές, αλλά απώλεσαν ταυτότητά, αξίες, και τμήμα από το παραδοσιακό λαϊκό τους ακροατήριο.
Η ιδεολογική μετατόπιση της σοσιαλιστικής οικογένειας την έφερε πιο κοντά σε νεοφιλελεύθερες θέσεις και ώθησε κάποιους να υποστηρίξουν, άλλη μια φορά, ότι οι διαφορές ανάμεσα στις πολιτικές οικογένειες αμβλύνθηκαν, δεν υφίστανται, και η διακυβέρνηση είναι υπόθεση ειδικών. Ξαναζεσταμένες θέσεις που βλάστησαν τη δεκαετία του 1960 από το τέλος των ιδεολογιών μέχρι, πιο πρόσφατα, το τέλος της Ιστορίας. Η απάντηση ήρθε σύντομα και μάλιστα εμφαντικά από κινήματα, αρκετά συχνά αντιδημοκρατικά.
Η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση τροφοδότησε μία σπειροειδή διαδικασία συγκέντρωσης πλούτου σε ατομικό και εθνικό επίπεδο. Αποτέλεσμα, οι οχτώ πλουσιότεροι στον κόσμο να κατέχουν όσα οι μισοί άνθρωποι στη γη, κάποιες χώρες να ανθίζουν οικονομικά και πολύ περισσότερες να μαραζώνουν. Ο πλούτος ως εργαλείο μεταφράστηκε σε ισχύ και έτσι οι πιο αδύναμοι, άτομα και κοινότητες, είδαν να αποφασίζουν γι αυτούς άλλοι. Η διπλή εξέλιξη έδωσε τροφή σε δύο ιδέες που ωθούν στην αναδιάταξη των κομματικών συστημάτων: έθρεψε ιδεολογικά την αντίθεση λαός-ελίτ και την επιστροφή και το κλείσιμο στα εθνικά σύνορα και στο έθνος. Αλλιώς, θέριεψε δύο ιδέες που έλκουν την καταγωγή τους από δύο αντίθετες παραδόσεις, η πρώτη από Αριστερά η δεύτερη από Δεξιά.

Νέα κομματικά δεδομένα

Η συγκόλληση των δύο αυτών ιδεών επιτρέπει στους υποστηρικτές τους να καταγγείλουν το κατεστημένο και οτιδήποτε υποτίθεται ότι ζημιώνει το έθνος. Στη συνθήκη αυτή βλάστησαν κινήσεις που, με μερική εξαίρεση ναζιστικά μορφώματα όπως η Χρυσή Αυγή, η ονομασία τους έχει δύο διακριτικά. Αποστασιοποιούνται από οτιδήποτε παραπέμπει στον τοπολογικό και τον ιδεολογικό άξονα. Αναφέρονται στο όνομα των κατοίκων ή την ίδια τη χώρα (Έλληνες, Φινλανδοί, Φλαμανδικό, Γερμανία, Ηνωμένο Βασίλειο …) με τη διπλή υπόμνηση ότι είναι μη ελεγχόμενοι από τους ξένους και ενεργούν αποκλειστικά για το καλό της πατρίδας.
Η ανάπτυξη πολλών νεοπαγών κομμάτων του τύπου αυτού στην Ευρώπη τείνει να αλλάζει τα κομματικά δεδομένα. Κι αυτό διπλά. Πολλά από τα υφιστάμενα πολιτικά κόμματα, ιδιαίτερα τα μεγαλύτερα υποχρεούνται να πάρουν υπόψη τη νέα κατάσταση. Από τη άλλη, για να ανακόψουν την τάση αυτή ή για να προσποριστούν οφέλη κάνουν χρήση ποικιλόμορφα των δύο ιδεών. Χαρακτηριστικός από την άποψη αυτή είναι ο λόγος ανθρώπων όπως ο Τραμπ και ο Φιγιόν, οι οποίοι ταυτόχρονα με τις δύο αυτές ιδέες ομνύουν σε επίπεδο οικονομίας στο νεοφιλελευθερισμό.
Στη συνθήκη αυτή είναι δύσκολο το Κέντρο να διαδραματίσει ιδιαίτερο ρόλο. Και γιατί σήμερα τα περισσότερο πολιτικά συστήματα έγιναν πολυκομματικά, και γιατί ο όρος τείνει να γίνει κενός περιεχομένου. Γι’ αυτό εμφανίζονται και διάφορα περίεργα φαινόμενα, όπως η παρ’ ολίγο ένταξη των ευρωβουλευτών του κινήματος των 5 Αστέρων του Γκρίλο στην ομάδα των Φιλελευθέρων. ‘Η ακόμη στην Ελλάδα οι ασυνήθιστοι για το χώρο πολεμικοί τόνοι από κόμματα που αυτόορίζονται ως Κέντρο ή κεντροαριστερά ιδιαίτερα προς τα Αριστερά.


* O Π. Κυπριανός είναι καθηγητής στο πανεπιστήμιο Πατρών.
Πρόσφατα άρθρα ( Πολιτική )
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet