Μια παρουσίαση του πολυσυζητημένου έργου του ισραηλινού καλλιτέχνη Ρόι Ρόζεν

Ως «μια ζώνη του λυκόφωτος του σωστού και του λάθους όπου τα διλήμματα βιώνονται πραγματικά» είχε χαρακτηρίσει ο Ρόι Ρόζεν (Roee Rosen), ο ισραηλινός καλλιτέχνης, το έργο του «Ζήσε και πέθανε ως Εύα Μπράουν» που τώρα εκτίθεται στην Αθήνα, στο Μπενάκη Πειραιώς, στο πλαίσιο της Ντοκουμέντα 14.
Το έργο που είχε παρουσιαστεί για πρώτη φορά στο Israel Museum, στην Ιερουσαλήμ, το 1997, και αναπτύσσεται σε δέκα σκηνές, οι οποίες περιλαμβάνουν ισάριθμα κείμενα και 66 ασπρόμαυρα εικαστικά έργα, είναι εγκατάσταση και βιβλίο μαζί. Τα κείμενα γραμμένα σε δεύτερο πρόσωπο προκαλούν τους/τις επισκέπτες/ριες να γίνουν Εύα Μπράουν, η ερωμένη του Χίτλερ, τις τελευταίες μέρες, πριν πεθάνουν, στις 30 Απριλίου 1945.

Της Σοφίας Ξυγκάκη

«Αγαπητέ πελάτη», διαβάζουμε στην πρώτη σκηνή, «μόλις φορέσεις το κράνος, την εφαρμοστή φόρμα και τους ηλεκτρονικούς σένσορες τελευταίας τεχνολογίας θα βρεθείς στο καθιστικό του μπούνκερ. [...] Το υπόγειο οίκημα είναι άνετο και πολυτελές, παρότι αυστηρό. Ο θόρυβος από τις βόμβες που εκρήγνυνται μειώνεται από τους ηχομονωμένους τοίχους, ωστόσο αισθάνεσαι τις εκρήξεις από τις δονήσεις που μεταδίδονται στο χώρο και στο σώμα σου. Ο εραστής σου θα έρθει σε λίγο. Κατευθύνεσαι προς το μπάνιο για να ετοιμαστείς. Κοιτάς στον καθρέφτη [...] κι η εικόνα σου αποκαλύπτεται για πρώτη φορά. Είσαι ξανθιά, με πρόσωπο νεανικό ακόμα, επιδερμίδα ροδαλή, πλούσιο στήθος. Φαίνεσαι καλοσυνάτη. [...]. Δεν του αρέσει να βάφεσαι. Δεν θέλει αρώματα. Μόνο υπόνοια ελαφριών σωματικών οσμών μέσα από άοσμη καθαριότητα. [...] Κάθεσαι στη μαύρη πολυθρόνα μπροστά στην πόρτα και περιμένεις. Σηκώνεις το βλέμμα από μια εικόνα στο περιοδικό που είναι ανοιγμένο στην ποδιά σου [...]. Στις σελίδες του περιοδικού, φωτογραφίες με όμορφους τραυματισμένους στρατιώτες και χαρωπές χωριατοπούλες· [...] Μα, διαβάζεις γερμανικά! Μάλιστα διαβάζεις, ακόμα κι αν δεν καταλαβαίνεις λέξη -εξάλλου είναι η μητρική σου γλώσσα- γιατί είσαι η Εύα Μπράουν».

Ένας εικονικός εφιάλτης

Ήδη, με τις πρώτες φράσεις και τις οδηγίες σχετικά με τον «τεχνικό εξοπλισμό», ο Ρόζεν μας υποβάλλει έναν κόσμο εικονικής πραγματικότητας, χρησιμοποιώντας γλώσσα ακριβή και ύφος σινερομάντζου όπου, όσο προχωρά η αφήγηση, οι σχεδόν πορνογραφικές περιγραφές της Εύας ξεχειλίζουν από γκροτέσκ συναισθηματισμό, όταν, για παράδειγμα, αναπολώντας την πρώτη ερωτική βραδιά με τον Χίτλερ, εκθειάζει τις φλέβες του λαιμού του, σύμβολο της δύναμης του όταν αυτός ουρλιάζει και τρομοκρατεί τον κόσμο: οι «δεσποτικές φλέβες του λαιμού του [...] μεγαλόπρεπα πορφυρά φίδια, [...] μπορείς ν’ απλώσεις τα δάκτυλα και να τις χαϊδέψεις. Κι αυτές θα υποταχθούν και θα γουργουρίσουν σαν γατούλες».
Ο Ρόζεν έχει πει ότι, όταν ήταν παιδί, στο ψιλικατζίδικο της γιαγιάς του έγινε βαθύς γνώστης των κόμικς της εποχής: Η επιρροή αυτή, όπως και οι σουρεαλιστικές αναφορές, τα μοτίβα και η αισθητική της ποπ κουλτούρας είναι φανερά στο εικαστικό μέρος, που με παραληρηματικό οίστρο υπονομεύει τις καθησυχαστικές προσλήψεις του παρελθόντος: οι μεσοπολεμικού ύφους εικόνες μεταποιούνται, το απεχθές πορτρέτο του Χίτλερ παρουσιάζεται ως μια νοσηρής φαντασίας παιδική ζωγραφιά, σε ένα τοπίο που παραπέμπει στη Ρομαντική Σχολή το υπερφυσικό στοιχείο έχει αντικατασταθεί από τον ευδιάκριτο αετό του Γ΄ Ράιχ ή έναν αλλοιωμένο αγκυλωτό σταυρό· στην αρχή της εγκατάστασης, σε μια από τις εικόνες, δυο πίθηκοι κρατούν έναν καθρέφτη στον οποίο δεν αντανακλάται κανένα πρόσωπο: ο καλλιτέχνης ζητά από εμάς να καθρεφτιστούμε σ’ αυτόν ενώ, σε μια από τι τελευταίες ενότητες, στον ίδιο καθρέφτη προβάλλεται το φθαρμένο, «πειραγμένο» πρόσωπο της Εύας Μπράουν με ίχνη από τα χαρακτηριστικά του Χίτλερ κολλημένα στο δέρμα της.

Η ζωή και το έργο του Ρόζεν

Ο Ρόι Ρόζεν γεννήθηκε το 1963 στο Ισραήλ και σπούδασε στο Τελ Αβίβ Φιλοσοφία και Συγκριτική Λογοτεχνία ενώ, στη Ν. Υόρκη, όπου έζησε 12 χρόνια, Εικαστικές Τέχνες και Κινηματογράφο. Στη δουλειά του, η οποία περιλαμβάνει βιβλία, πίνακες, εγκαταστάσεις, βίντεο, ταινίες, αναμιγνύει ποπ ήρωες, μύθους από τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, φανταστικά και πραγματικά πρόσωπα, θεωρίες λογοτεχνίας και πολιτική, συνδυάζοντας, «ισότιμα» και παραληρηματικά, μυθιστορίες και δοκίμια, κείμενα και εικόνες. Διάσημα έργα του, οι ψεύτικες βιογραφίες που λειτουργούν ως alter egos: της βελγοεβραίας σουρεαλίστριας ζωγράφου Justin Frank, της οποίας η προσωπικότητα συνδυάζει την εβραϊκή τυπολογία με την ερωτική ελευθεριότητα και που με αυτή την περσόνα παρουσίασε την έκθεση της στο Τελ Αβίβ, έγραψε ένα δοκίμιο, ένα μυθιστόρημα και γύρισε μια ταινία· ή αυτή του Ρώσου ποιητή και ζωγράφου Maxim Komar-Myshkin, ο οποίος διακατέχεται από την έμμονη ιδέα ότι τον καταδιώκει ο Βλαντιμίρ Πούτιν.
Στην ταινία Εξομολογήσεις του Ρόι Ρόζεν (2008), τρεις ξένες εργάτριες με τα ονόματα Ρόι Ρόζεν 1, 2 και 3, που δεν μιλούν Εβραϊκά, παρουσιάζουν τις Εξομολογήσεις στα Εβραϊκά, διαβάζοντας το κείμενο στη λατινική μεταγραφή του, δημιουργώντας παρόλα αυτά μια γλωσσική πράξη, σύμφωνα με τον καλλιτέχνη, που είχε προτείνει το κείμενο για το λεξικό πολιτικής σκέψης, ενώ στη συνέχεια το μετέτρεψε και σε ένα παράδοξο μιούζικαλ.

Μανιακό μνημείο

Όταν η εγκατάσταση Ζήσε και πέθανε ως Εύα Μπράουν είχε παρουσιαστεί για πρώτη φορά, το 1997, στην Ιερουσαλήμ, είχε προκαλέσει αρνητικά σχόλια και αντιδράσεις. Η πρόσκληση να ενδυθεί ο επισκέπτης τον ρόλο της ερωμένης του δικτάτορα, «βιώνοντας» τις προσωπικές στιγμές τους, είχε θεωρηθεί μια προσβολή προς τα θύματα, μια πράξη που αντέστρεφε τα γεγονότα, που απευθυνόταν στη μνήμη του Ολοκαυτώματος με έναν παράδοξο και ανήθικο τρόπο: Το χιούμορ είχε αντικαταστήσει τη φρίκη και ο ερωτισμός τη διαστροφή· ο κριτικός τέχνης Ρότζερ Ρόθμαν ανακαλώντας τη φράση του Πρίμο Λέβι ότι στο στρατόπεδο συγκέντρωσης σκέφτονταν πως αν επέστρεφαν ποτέ πίσω δεν θα μπορούσαν να πουν τι συνέβη, δεν θα έβρισκαν τις λέξεις γιατί «το όνειδος της εκμηδένισης δεν σβήνει ποτέ», όπως το διατύπωσε ο Jean Améry, είχε αναρωτηθεί: Πώς μπορούμε εμείς να μνημονεύουμε αυτό που οι ίδιοι οι επιζώντες δεν μπορούν να περιγράψουν; Πώς να μνημονεύσουμε το άρρητο; Θέτοντας τα παραπάνω ερωτήματα επισήμανε τον κίνδυνο του εκφαυλισμού της μνημόνευσης του Ολοκαυτώματος και παρά τις επιφυλάξεις του θεώρησε ότι το έργο του Ρόζεν επιχειρεί να απαντήσει στο πιο κρίσιμο ζήτημα, αυτό του πένθους και της μνήμης, έτσι το τοποθετεί στα μνημεία του Ολοκαυτώματος, χαρακτηρίζοντάς το «μανιακό μνημείο».

Από την άλλη μεριά του καθρέφτη

«Απορρίπτοντας την επιθυμία για σιωπή, που είναι μια μελαγχολική θέση, το έργο του Ρόζεν υιοθετεί παράλογες, ειρωνικές, υπερβολικές, εμμονικές στάσεις που είναι χαρακτηριστικά της μανίας. Το Ζήσε και πέθανε ως Εύα Μπράουν ανταποκρίνεται στην ανάγκη μνημόνευσης του Ολοκαυτώματος, αλλά από την άλλη πλευρά, όπως η Αλίκη βλέπει τον κόσμο, από την άλλη πλευρά του καθρέφτη», γράφει στο μακροσκελές του κείμενο για το έργο.
To έργο που τα τελευταία είκοσι χρόνια έχει παρουσιαστεί, μεταξύ άλλων, στη Ν. Υόρκη, το Λονδίνο, τη Γερμανία, συμμετείχε και στην ομαδική έκθεση με τίτλο Mirroring Evil: Nazi Imagery/Recent Art, στο Εβραϊκό Μουσείο της Ν. Υόρκης, το 2002, μια έκθεση που επίσης εισέπραξε πληθώρα από αρνητικά σχόλια αλλά και θετικές κριτικές που εγκωμίαζαν, μεταξύ άλλων, το γεγονός ότι τα έργα αναδείκνυαν στο σύνολό τους τη διαφορετικότητα και όχι την ομοιογένεια, ότι απέρριπταν την κυρίαρχη αφήγηση της Ιστορίας και των αναπαραστάσεών της, ότι ασκούσαν ισχυρή κριτική στη μοντέρνα ορθοδοξία, στη θεωρία και την πράξη. Οι νέοι καλλιτέχνες που συμμετείχαν στην έκθεση, και ο ίδιος ο Ρόζεν, είχαν διαχωρίσει πλήρως τη θέση τους από το στρατοπεδικό σύμπαν (univers concentrationaire), υποστηρίζοντας σθεναρά ότι η μνημόνευση είναι τώρα εφικτή μόνο μέσω των αναπαραστάσεων της ποπ κουλτούρας, προκαλώντας επιπλέον αντιδράσεις και επαναφέροντας την κριτική που ασκείται για τη βέβηλη αισθητικοποίηση του Ολοκαυτώματος.
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet