kalantzi

Της Ράνιας Καλαντζή*

Στην εποχή μας η άυλη παραγωγή τείνει να καταλάβει την ηγεμονική θέση που κατείχε η βιομηχανική παραγωγή κατά τον 19ο και τον 20ο αιώνα,
Η ηγεμονία στην παγκόσμια οικονομία δεν έχει να κάνει με ποσοτικούς όρους, αλλά με τη δύναμη μετασχηματισμού που ασκεί στις άλλες μορφές παραγωγής, στην οργάνωση της εργασίας, αλλά και στην κοινωνία συνολικά.
Τα προϊόντα της άυλης παραγωγής είναι εικόνες, πληροφορία, γνώση, κώδικας, αλλά και συναισθήματα και κοινωνικές σχέσεις, προϊόντα που έχουν σαφείς ιδιαιτερότητες σε σχέση με τα υλικά.
Οι κλασικοί οικονομολόγοι κάνουν σαφή διάκριση ανάμεσα στα σπάνια αγαθά, όπου οι τιμές τους εξαρτώνται από τη ζήτηση, και στα παραγόμενα αγαθά όπου οι τιμές τους εξαρτώνται από το κόστος τους, υπολογιζόμενο κυρίως σε χρόνο εργασίας και άλλους παράγοντες (τιμές πρώτων υλών, υλικών συσκευασίας, κόστος ενέργειας κλπ).
Στις περιπτώσεις, όμως, των άυλων αγαθών και προϊόντων δεν εφαρμόζονται οι ίδιοι κανόνες τιμολόγησης. Περίπλοκοι νόμοι περί ιδιοκτησίας έχουν σαν αποτέλεσμα την άντληση μεγάλης υπεραξίας από τα μη υλικά αγαθά. Έτσι, το χρηματικό ποσό που πληρώνουμε δεν είναι για το ίδιο το προϊόν, αλλά για την άδεια χρήσης του.
Εάν ο καπιταλισμός έκανε την εμφάνισή του στο προσκήνιο της ιστορίας με την περίφραξη αγαθών όπως η γη στην Αγγλία του ύστερου Μεσαίωνα, σήμερα οι περιφράξεις και η εμπορευματοποίηση αφορά τους άυλους πόρους -τις γνώσεις, τον πολιτισμό, τις γονιδιακές πληροφορίες, το φάσμα των ραδιοσυχνοτήτων κ.α. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από πολύπλοκους νόμους περί πνευματικής ιδιοκτησίας.
Στην αναδυόμενη οικονομία της γνώσης, η πνευματική ιδιοκτησία αποτελεί κομβικό σημείο.

Άυλα Κοινά

Η διατύπωση της θέσης περί της τραγωδίας των Κοινών του Hardin (1968) αποτέλεσε ένα σοβαρό ιδεολογικό επιχείρημα για να υποστηρίξει την ιδιωτική ιδιοκτησία ως το πιο αποτελεσματικό σύστημα διαχείρισης.
Η αμερικανίδα οικονομολόγος Elinor Ostrom αφιέρωσε δεκαετίες από τη ζωή της για να απαντήσει στον Hardin, μελετώντας κοινότητες που κατάφεραν να διαχειριστούν φυσικούς πόρους ( όπως δάση και ψαρότοπους) με βιώσιμο και επιτυχημένο τρόπο, χωρίς τη μεσολάβηση του κράτους ή των ιδιωτών. Η Ostrom πήρε το 2009 το βραβείο Nobel Οικονομίας γιατί κατάφερε να αντικρούσει την άποψη ότι οι κοινοί πόροι πρέπει να ιδιωτικοποιούνται η να κρατικοποιούνται για να μην καταστραφούν.
Τα τελευταία χρόνια της ζωής της επέκτεινε τη θεωρία της στα αγαθά της ανθρώπινης παραγωγής που είναι απαραίτητα για την κοινωνική αλληλεπίδραση και αναπαραγωγή, όπως οι πληροφορίες, οι γλώσσες, ο κώδικας, η γνώση, τα συναισθήματα, δίνοντας επιχειρήματα στα κινήματα που υπερασπίζονται τα Κοινά της γνώσης.
Η τραγωδία των Κοινών απειλεί τους φυσικούς πόρους που όταν μοιράζονται, μειώνονται. Η γνώση όμως είναι αθροιστική, όπως και όλα τα άυλα αγαθά. Ο δε διαμοιρασμός τους στην πραγματικότητα συντελεί στην αναβάθμιση της αξίας τους.
Επιπλέον, οι νέες τεχνολογίες και το διαδίκτυο κάνουν την αναπαραγωγή και διανομή των αγαθών της γνώσης και της καλλιτεχνικής δημιουργίας πρακτικά ανέξοδη.
Παρ’ όλα αυτά, οι αγορές καταφέρνουν να δημιουργήσουν μία τεχνητή σπάνη για μία σειρά από διανοητικά αγαθά μέσω της νομοθεσίας περί πνευματικής ιδιοκτησίας και έρχεται η ομότιμη παραγωγή να απαντήσει στην τεχνητή σπανιότητα.

 Ομότιμη παραγωγή

Ο Μαρξ (Κεφάλαιο, 1981) υποστήριξε ότι η επιστημονική γνώση είναι προϊόν συλλογικής εργασίας, αφού κάθε επιστήμονας βασίζεται και συνεχίζει τα επιτεύγματα των προηγούμενων. Φυσικά, στο παρελθόν η συνεργασία αυτή δεν ήταν ούτε συνειδητή ούτε οργανωμένη.
Σήμερα, όμως, το διαδίκτυο και οι νέες τεχνολογίες επιτρέπουν τη συνεργασία ανάμεσα σε δημιουργούς που ξεπερνούν τα εμπόδια του χρόνου και του χώρου, λειτουργώντας στα πλαίσια ενός νέου μοντέλου κοινωνικοοικονομικής παραγωγής. Στα πλαίσια αυτού του μοντέλου δεν συναντάς τις άκαμπτες ιεραρχικές δομές που υπάρχουν στα παραδοσιακά επιχειρηματικά μοντέλα, ενώ συχνά τα έργα που δημιουργούνται από κοινότητες σχεδιάζονται χωρίς την απαίτηση οικονομικής αποζημίωσης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το λειτουργικό σύστημα GNU/Linux, ίσως το πιο πετυχημένο προϊόν ομότιμης παραγωγής (Peer to Peer Production).
Οι ομότιμες πρακτικές, όπως τις περιγράφει ο Michel Bauwens, θεωρητικός και ιδρυτής του P2P Foundation έχουν τα εξής χαρακτηριστικά:
Παράγουν αξίες χρήσης μέσω της ελεύθερης συνεργασίας παραγωγών που έχουν πρόσβαση σε κατανεμημένο κεφάλαιο
Διευθύνονται από την κοινότητα παραγωγών
Η αξία που παράγεται είναι ελεύθερα προσπελάσιμη σε παγκόσμια κλίμακα μέσω νέων αδειών κοινής ιδιοκτησίας
Η ομότιμη παραγωγή αγαθών γνώσης δημιουργεί εναλλακτικές στην νέο-φιλελευθερη κοινωνία των ανταγωνιστικών ατόμων και βοηθά να περάσουμε από το Εγώ στο Εμείς.

Ανοιχτή πρόσβαση στη γνώση

Οι αγώνες γύρω από τα φυσικά Κοινά συνδέονται με μια βαθιά ανησυχία για τα όρια και τους περιορισμούς που υπάρχουν στην ανεξέλεγκτη εκμετάλλευσή της φύσης.
Στην υπεράσπιση των άυλων κοινών το σημαντικό είναι το ζήτημα της ελευθερίας στην πρόσβαση.
Η «Ανοιχτή πρόσβαση στη Γνώση» είναι ένα κίνημα που περιλαμβάνει από τους προγραμματιστές ελεύθερου λογισμικού που αντιδρούν στο copyright, μέχρι ακτιβιστές στη μάχη κατά του AIDS που ανάγκασαν πολυεθνικές φαρμακευτικές εταιρείες να πουλήσουν φθηνότερα αντίγραφα φαρμάκων τους στη Νότια Αφρική,
Όπως αναφέρει ο καθηγητής του Yale, Jack Balkin, το κίνημα της ελεύθερης πρόσβασης στη γνώση υποστηρίζει ότι με τις σωστές πολιτικές για την παραγωγή πληροφορίας και γνώσης μπορεί να αυξηθεί η συνολική παραγωγή γνωσιακών αγαθών, ενώ η διανομή θα γίνει πιο εξισωτική.
Σήμερα το αίτημα της ανοιχτής πρόσβασης στην γνώση διεκδικεί δικαιώματα στην ανθρώπινη γνώση, στην πληροφορία, στα αγαθά που η παραγωγή τους ενσωματώνει γνώση και στα εργαλεία που χρειάζονται για την κατασκευή των παραπάνω αγαθών.
Όπως γράφει ο κοινωνικός ανθρωπολόγος Jacob Rigi σε άρθρο του: «Η αριστερά πρέπει να αναγνωρίσει ότι ο αγώνας για τη γνώση είναι το νέο μεγάλο πεδίο της κοινωνικής πάλης και να δώσει σε αυτό το πλαίσιο τη δέουσα σημασία στην ομότιμη παραγωγή».

* Η Ράνια Καλαντζή είναι εκπαιδευτικός.
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet