Μια πρώτη ανάγνωση
Καλή βάση συζήτησης, αναγκαίες βελτιώσεις αλλά και απορρίψεις

sofronistiko

Κατατέθηκε σε δημόσια διαβούλευση ο νέος Σωφρονιστικός Κώδικας, ένα εργαλείο που έχει να αναθεωρηθεί από το 1999, πέρα από τις κατά καιρούς τροποποιήσεις άρθρων ή προσθήκες, συνήθως προς αυστηρότερη κατεύθυνση. Ο νέος σωφρονιστικός είναι ένα κείμενο, που είναι εμφανές ότι είναι αποτέλεσμα διεπιστημονικής σύγχρονης επεξεργασίας, μέχρι και στην τελευταία του λεπτομέρεια. Πρόκειται, επομένως, για μια καλή βάση συζήτησης, που όμως χρήζει βελτιώσεων, διευκρινίσεων, διορθώσεων, αλλά και κάποιων απορρίψεων. Προτού προχωρήσουμε στην πρώτη ανάγνωση του κειμένου, μια απαραίτητη διευκρίνιση. Το σωφρονιστικό σύστημα, εδώ και δεκαετίες, έχει δείξει τα αποτελέσματά του πάνω στον κρατούμενο, το οικογενειακό και φιλικό του περιβάλλον, την κοινωνία. Είναι ένα περίκλειστο σύστημα, που όσο διατηρεί αυτό το χαρακτηριστικό του, όσες βελτιωτικές πρόνοιες και να παρθούν, είναι καταδικασμένο να αποτύχει. Όμως, μέχρι στιγμής, δεν φαίνεται να είναι ώριμη καμία κοινωνία ούτε κυβέρνηση να θεσμοθετήσει ένα άλλο σύστημα. Και, δυστυχώς, αυτή η συζήτηση δεν έχει καν ανοίξει στην Ελλάδα, όχι σε επιστημονικό επίπεδο, όπου έχει προχωρήσει και καταλήξει μάλιστα σε συμπεράσματα και προτάσεις, αλλά σε κοινωνικό και πολιτικό. Οι κλειστές φυλακές, λοιπόν, δεν αμφισβητούνται. Αποκτούν, όμως, ρωγμές και αυτή είναι η βασική τομή του νέου Σωφρονιστικού Κώδικα. Με αυτό το δεδομένο ας δούμε συνοπτικά τα θετικά βήματα, αλλά και ορισμένα σοβαρά πισωγυρίσματα που γίνονται.

Πρόνοιες για κοινωνική επανένταξη

Ο Κώδικας απαγορεύει ρητά κάθε δυσμενή διακριτική μεταχείριση κρατούμενου, όπως έκανε και ο προηγούμενος, προσθέτοντας όμως τις διακρίσεις φύλου και σεξουαλικού προσανατολισμού, ενώ προσδιορίζει σαφώς τις συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων. Επίσης, για πρώτη φορά, προβλέπεται η προετοιμασία του κρατούμενου, καθ’ όλη τη διάρκεια του εγκλεισμού, για την κοινωνική επανένταξη. Και αυτό θα επιτευχθεί, ως επί το πλείστον, α) με την ενθάρρυνση του κρατούμενου να συμμετέχει σε εκπαιδευτικά προγράμματα, να πάει στο σχολείο ή να σπουδάσει στο πανεπιστήμιο, β) με την επαγγελματική κατάρτιση και γ) με τη συντήρηση ή/και ενίσχυση των δεσμών με την οικογένεια, αλλά και το φιλικό περιβάλλον.
Όσον αφορά την εκπαίδευση υπάρχουν δύο σημεία που μπορεί να υπονομεύσουν το όλο εγχείρημα, το οποίο μάλιστα είναι εμφανές ότι αποτελεί προτεραιότητα του υπουργείου, καθώς έχουν δημιουργηθεί πολλές σχολικές μονάδες τα τελευταία δύο χρόνια. Στο άρθρο 33§9 προβλέπεται το ενδεχόμενο αναστολής της εκπαίδευσης για λόγους μεταγωγής ή πειθαρχικής ποινής. Στον προηγούμενο Κώδικα δεν προβλεπόταν καμία εξαίρεση, παρότι υπάρχουν πλείστες καταγγελίες για μεταγωγή μαθητών. Επίσης, είναι πολλές οι περιπτώσεις κρατουμένων που αποκλείστηκαν από την πρόσβασή τους στο σχολείο γιατί είχαν πειθαρχικά. Στο παρόν κείμενο δεν υπάρχει καμία τέτοια πρόνοια, παρά μόνο για όσους θέλουν να ενταχθούν σε θεραπευτικά προγράμματα.
Όσον αφορά την εργασία (αρ. 41) προβλέπεται να είναι έμμισθη, που αποτελεί μια καινοτομία, χωρίς όμως να κάνει το βήμα ολοκληρωμένα αναγνωρίζοντας στους εργαζόμενους κρατούμενους ένσημα.
Όσον αφορά την επικοινωνία γίνεται μια προσπάθεια διασφάλισης της επαφής με τον «έξω κόσμο», που θα μειώσει σαφώς το αίσθημα της απομόνωσης, ενώ δίνει ευκαιρίες διατήρησης των οικογενειακών και φιλικών δεσμών, ώστε να υπάρχει ένα πλαίσιο στήριξης κατά την κράτηση, αλλά και υποδοχής κατά την επανένταξη. Συγκεκριμένα, πρώτον αυξάνονται τα επισκεπτήρια σε δύο εβδομαδιαίως (από ένα), για συγγενείς ανεξαρτήτως βαθμού (ήταν μέχρι τέταρτου βαθμού), ενώ προβλέπεται να επιτρέπεται η επίσκεψη και σε πρόσωπα από το φιλικό περιβάλλον.
Δεύτερον, θεσμοθετούνται τα επισκεπτήρια μεταξύ συντρόφων (συζύγων ή μέρους συμφώνου συμβίωσης) διάρκειας τουλάχιστον δύο ωρών, σε κατάλληλα διαμορφωμένο χώρο, εφόσον οι κατάδικοι κρατούμενοι δεν παίρνουν ακόμα άδειες. Με αυτή την πρόβλεψη οι κρατούμενοι θα μπορούν να νιώσουν –χωρίς καμία επιτήρηση- την τρυφερότητα, που θα επηρεάσει σαφώς την ψυχολογία τους. Τρίτον, προβλέπονται τα ανοιχτά επισκεπτήρια, δηλαδή με σωματική επαφή, όμως δυστυχώς διατηρείται το «ψυχρό» επισκεπτήριο με τζάμι, όπου οι κρατούμενοι βιώνουν έντονα το αίσθημα της απομόνωσης και της απόρριψης.
Τέταρτον, γίνεται δεκτό ότι το επισκεπτήριο σε απομακρυσμένες περιοχές (π.χ. φυλακή Μαλανδρίνου) είναι σχεδόν αδύνατο, επειδή δεν υπάρχουν μέσα μεταφοράς. Προβλέπεται ότι θα διευκολύνεται η πρόσβαση επισκεπτών και δικηγόρων. Το σημείο αυτό χρειάζεται σαφώς διευκρίνιση, ενώ θα πρέπει να προβλεφθεί και η περίπτωση να παρέχονται δωρεάν εισιτήρια για τη μεταφορά επισκεπτών, αφού συνήθως η οικογένεια –που υπόκειται την επιβάρυνση της οικονομικής στήριξης του κρατούμενου- δεν έχει τη δυνατότητα να διαθέσει χρήματα για αυτό το ταξίδι, όταν είναι μακριά από τον τόπο διαμονής.
Πέμπτο, προβλέπεται η δυνατότητα επικοινωνίας με τηλεδιάσκεψη, όταν δεν είναι εφικτό το επισκεπτήριο. Το μόνο σημείο που δεν ενισχύθηκε, συγκριτικά με τον προηγούμενο Κώδικα, είναι αυτό της τηλεφωνικής επικοινωνίας. Αντίθετα, υποχρεούται ο κάθε κρατούμενος να δηλώσει τους αριθμούς τηλεφώνου των προσώπων με τα οποία επιθυμούν να επικοινωνούν. Έρευνες έχουν δείξει ότι η χρήση τηλεφώνων σε κοινόχρηστο χώρο παραβιάζει την ιδιωτικότητα της επικοινωνίας, αλλά και δημιουργεί εντάσεις μεταξύ των κρατουμένων που περιμένουν στην ουρά για να τηλεφωνήσουν. Μία λύση θα ήταν να τοποθετηθούν τηλέφωνα εντός των κελιών, ώστε ο κρατούμενος να μπορεί να επικοινωνήσει όποτε έχει την ανάγκη –μάλιστα αυτό θα ήταν και ένα εργαλείο για να αντιμετωπίσει τις αυτοκτονικές τάσεις- ή να επιτραπούν τα κινητά.

Αυστηροποίηση των αδειών

Ο θεσμός των αδειών είναι αυτός που έχει επικριθεί περισσότερο, παρότι στατιστικά δεν δικαιολογείται καμία αμφισβήτηση της αποτελεσματικότητας του μέτρου. Η έγκριση άδειας είναι ένα δύσκολο εγχείρημα για κάθε κρατούμενο, ειδικά από τη στιγμή που προβλεπόταν ότι το Συμβούλιο πρέπει να εκτιμήσει -σαν «Πυθία»- αν ο κρατούμενος θα τελέσει νέο αδίκημα κατά την άδεια ή αν υπάρχει κίνδυνος φυγής. Με αυτά τα δύο επιχειρήματα, η πλειονότητα των αιτήσεων απορρίπτεται και ο κρατούμενος βιώνει το αίσθημα της απόρριψης και παραιτείται κάθε ελπίδας. Σε αυτό το σημείο, ο νέος Κώδικας θα έπρεπε να είναι πιο τολμηρός, άλλωστε υπάρχουν ατράνταχτα επιχειρήματα υπέρ του θεσμού και πώς επηρεάζει τον κρατούμενο, βοηθώντας μάλιστα την ομαλή του κοινωνική επανένταξη. Αντ’ αυτού ο νομοθέτης προβλέπει πως η έγκριση θα πρέπει να γίνεται «με ειδικά αιτολογημένη απόφαση του αρμόδιου οργάνου» (αρ. 52§5), ενώ ο παλιός Κώδικας προέβλεπε ότι η απόρριψη πρέπει να αιτιολογείται, δημιουργώντας έτσι έναν ακόμα σκόπελο για την έγκριση, αφού το –συνήθως φοβικό- Συμβούλιο θα πρέπει να στηρίξει εγγράφως γιατί κρίνει πως δικαιούται ο αιτών άδεια. Επιπλέον, προβλέπει ότι θα συνεκτιμάται για την απόρριψη αν έχει καταδικαστική απόφαση για έγκλημα βίας ή έγκλημα κατά της γενετήσιας ελευθερίας και οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής, που πρακτικά σημαίνει ότι αυτοί οι κρατούμενοι θα βγουν από τη φυλακή μόνο όταν λήξει η ποινή τους. Και επειδή η άδεια συνδέεται με τη μεταγωγή σε ανοιχτή φυλακή, π.χ. αγροτική (για τη μεταγωγή ένα από τα προαπαιτούμενα είναι η χορήγησή της) αυτοί οι κρατούμενοι θα εκτίουν όλη την ποινή τους σε κλειστές φυλακές, γεγονός που υπονομεύει το θεσμό των ανοιχτών φυλακών, τη στιγμή που η φιλοδοξία, σύμφωνα με το υπουργείο, είναι η ενίσχυσή τους. Στο σημείο αυτό να σημειώσουμε ότι οι μέρες άδειας αυξάνονται, κατά μία μέρα και πως σε περίπτωση που ο αδειούχος δεν έχει τη δυνατότητα να πληρώσει τα εισιτήριά του δικαιούται έκπτωση πολυτέκνου ή ακόμα και να του καλυφθεί το εισιτήριο από την κοινωνική υπηρεσία. Ακόμα, προβλέπονται πια και έκτακτες άδειες 72 ωρών (ήταν 24ωρες) όχι μόνο για περιπτώσεις θανάτου ή βαριάς αρρώστιας συγγενούς, αλλά και για σημαντικά οικογενειακά γεγονότα, ιδίως σχετικά με τη ζωή ανηλίκου παιδιού και για γέννηση τέκνου κρατουμένου.

Διαχωρισμός κρατουμένων

Μια ακόμα σημαντική τομή του Κώδικα είναι ο διαχωρισμός των κρατουμένων. Μέχρι τώρα ο διαχωρισμός που προβλεπόταν ήταν ανάλογα με το φύλο, την ηλικία (ανήλικοι, ενήλικες), όπως και αν ήταν υπόδικοι ή κατάδικοι. Στην εφαρμογή του υπήρχαν και φυλετικοί ή θρησκευτικοί διαχωρισμοί, για να αποφεύγονται συμπλοκές. Ο νέος Κώδικας προβλέπει σειρά κατηγοριών (δικαιολογητικός λόγος κράτησης, φύλο, ηλικία, οικογενειακή κατάσταση, εθνικότητα, θρήσκευμα, σεξουαλικός προσανατολισμός), γεγονός που αποτρέπει το συγχρωτισμό κρατουμένων και ενδεχομένως περιορίζει την πιθανότητα υιοθέτησης της κουλτούρας της φυλακής. Φυσικά, οι υπάρχουσες εγκαταστάσεις, όπως και ο αριθμός των κρατουμένων (αισθητά μειωμένος, κάτω από τις προβλεπόμενες θέσεις, αλλά και πάλι υψηλός) δεν θα επιτρέψουν την εφαρμογή του διαχωρισμού, εκτός αν παρθούν μέτρα. Ένα από αυτά προβλέπεται σαφώς στον Κώδικα, αφού οι εισαγγελικές αρχές θα έχουν πρόσβαση στη βάση δεδομένων που τηρείται σε κάθε κατάστημα κράτησης και θα βλέπουν τις κενές θέσεις (αρ. 19§5). Ένα δεύτερο είναι πως ο νεοεισερχόμενος κρατούμενος θα διαμένει μέχρι επτά μέρες σε ειδικό χώρο, μέχρι να αξιολογηθεί η κατάστασή του και να τοποθετηθεί στην πτέρυγά του (άρ. 22). Όμως, αυτά δεν αρκούν.
Ένα σημείο που ενδέχεται να δεχτεί ισχυρή κριτική είναι η παράγραφος 6 του άρθρου 11, σύμφωνα με την οποία μια σειρά κρατουμένων [α) που εκδηλώνουν αυτοκαταστροφική ή βίαιη συμπεριφορά, β) εκφοβίζουν συγκρατούμενούς τους και τους εκμεταλλεύονται ή ασκούν βία, γ) είναι ευάλωτοι λόγω του σεξουαλικού προσανατολισμού τους και των αξιόποινων προσβολών της γενετήσιας ελευθερίας, δ) υπάγονται σε καθεστώς προστασίας μαρτύρων και ε) έχουν καταδικαστεί για την οργάνωση αποδράσεω�� και άλλων αξιόποινων πράξεων που τελούνται εντός των καταστημάτων κράτησης] «διαβιώνουν σε ιδιαίτερα καταστήματα ή αυτοτελή τμήματα ή διαφορετικούς ειδικά καθορισμένους χώρους ατομικής ή ομαδικής κράτησης». Η κριτική που θα δεχτεί είναι πως πρόκειται για έμμεση αναβίωση των φυλακών τύπου Γ (πειθαρχικές φυλακές). Κάθε άλλο, είναι μια πρόβλεψη που μπορεί να προστατεύσει τους κρατούμενους. Άλλωστε, ήδη εφαρμόζεται σε περιπτώσεις, όπως οι τρανς που κρατούνται σε ειδική πτέρυγα ή οι βιαστές που κρατούνται σε ειδική φυλακή. Το πρόβλημα είναι οι περιπτώσεις β και ε, που μπορούν να γεννούν τέτοιους συνειρμούς. Φυσικά, ο νόμος προβλέπει μόνο διακριτή κράτηση, χωρίς άλλο περιορισμό (π.χ. στον προαυλισμό, τα επισκεπτήρια, τις άδειες). Όμως, η πρόβλεψη «ιδιαίτερων καταστημάτων», μπορεί να σημαίνει τη δημιουργία μιας φυλακής για τους «σκληρούς κρατούμενους» και για όσους «υποκινούν κινητοποιήσεις» και γι’ αυτό η παράγραφος καλό θα ήταν να επαναδιατυπωθεί, ενδεχομένως χωρίς τις περιπτώσεις β και ε, αφού αυτοί οι κρατούμενοι θα έχουν ήδη τιμωρηθεί πειθαρχικά για αυτές τους τις πράξεις.

Επιπλέον καινοτομίες

Μια επιπλέον καινοτομία του Κώδικα είναι η «αίτηση για δίκαιη ικανοποίηση» (αρ.4Α), το δικαίωμα δηλαδή σε έναν πρώην κρατούμενο να κινηθεί νομικά εναντίον του κράτους, καθώς δεν έγιναν σεβαστά τα δικαιώματά του (συνθήκες διαβίωσης, μεταγωγή, εκτέλεση της ποινής) και να αποζημιωθεί. Ορισμένες προβλέψεις, ωστόσο, του άρθρου αυτού μπορεί να υπονομεύσουν το εγχείρημα. Συγκεκριμένα προβλέπεται η καταβολή παράβολου 200 ευρώ, αλλιώς η αίτηση θα κρίνεται απαράδεκτη. Σε περίπτωση που ο κρατούμενος είναι άπορος ή σε οικονομική δυσχέρεια είναι αποτρεπτικός παράγοντας για να καταθέσει την αίτηση. Επίσης, εάν η αίτηση απορριφθεί μπορεί να επιβληθεί στον αιτούντα να πληρώσει έως και το τριπλάσιο του ύψους του παράβολου (600 ευρώ) και αν κριθεί απαράδεκτη ή αβάσιμη η δαπάνη μπορεί να είναι έως και πενταπλάσια (1000 ευρώ). Ακόμα, πολύ θετική είναι –για πρώτη φορά- η αναγνώριση των δικαιωμάτων του πατέρα ενός νηπίου, ο οποίος μπορεί αν έχει την επιμέλεια του παιδιού (έως τριών χρονών) να το πάρει μαζί του στη φυλακή (άρ. 13). Όμως, η διάταξη αυτή παρότι αναγνωρίζει πλέον τον γονέα, κάνει ένα μοιραίο λάθος για την εξέλιξη των παιδιών των κρατουμένων. Διατηρεί τον εγκλεισμό των παιδιών, αντί να καταργήσει την κράτηση για κηδεμόνες ανήλικων παιδιών είτε αναβάλλοντάς την εκτέλεση της ποινής μέχρι κάποια ηλικία, είτε μετατρέποντας την έκτιση της ποινής σε κατ’ οίκον κράτηση. Εξαιρετικά θετική είναι η θέσπιση αξιέπαινων πράξεων και επιβράβευση κρατουμένων (άρ. 65), διότι δίνεται και μια ευκαιρία στους κρατούμενους που δεν έχουν διαπράξει πειθαρχικά παραπτώματα και επομένως και ένα κίνητρο.

Διαβούλευση χωρίς τους κρατούμενους

Από όλα τα παραπάνω είναι προφανές πως ο νέος Σωφρονιστικός Κώδικας κινείται σε μια θετική κατεύθυνση, αλλά εμπεριέχει και διατάξεις που μπορεί να καταστρέψουν την όλη προσπάθεια. Η διαβούλευσή του θα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον –αν και είναι ολιγοήμερη, παρότι το νομοσχέδιο δεν έρχεται εσπευσμένα- όμως ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον θα είχε να συζητιόταν με εκπροσώπους τους επιτροπής και του υπουργείου στα καταστήματα κράτησης, για να έχουν –για πρώτη φορά- λόγο και οι κρατούμενοι. Όμως, αυτό προς το παρόν δεν γνωρίζουμε να έχει προβλεφθεί και είναι μια πολύ σημαντική κοινωνική κατηγορία αυτή που αποκλείεται, διότι εκείνοι θα βιώσουν όσα η βουλή ψηφίσει.

Ιωάννα Δρόσου
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet