serbia

Του Τόνι Μάσλιτς*

Το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Βελιγραδίου επαναλειτούργησε στις 20 Οκτώβρη 2017, μετά από υπερδεκαετή διακοπή λειτουργίας με σκοπό την καθυστερημένη αναβάθμισή του, η οποία μετατράπηκε σε μια ατέρμονη ανακαίνιση. Οι δικαιολογίες περί κατασκευαστικών προβλημάτων, συμβατικών δυσκολιών και κακοδιαχείρισης οδήγησαν στην εσκεμμένη αποκοπή του ιδρύματος από την πολιτιστική ζωή της Σερβίας. Ιστορικά, το μουσείο κατατρύχεται από σκάνδαλα και διενέξεις που σπιλώνουν τη φήμη του. Τα εγκαίνιά του δεν αποτέλεσαν εξαίρεση. Η αναγγελία για 24ωρη λειτουργία επί μια εβδομάδα αν και λαϊκιστική δεν ήταν κακή ως ιδέα. Ωστόσο, η ιδιωτική εταιρεία φύλαξη είχε οδηγίες για εξονυχιστικούς ελέγχους των επισκεπτών, που οδήγησαν σε προσβλητικούς ελέγχους, παρενοχλήσεις και βιαιοπραγίες που δημιούργησαν ντροπιαστικές καταστάσεις. Την πρώτη μέρα των εγκαινίων, δύο ανεξάρτητες καλλιτεχνικές παρεμβάσεις οδήγησαν στην κράτηση των Βλάνταν Γιέρεμιτς και Ούρος Γιοβάνοβιτς με αστήρικτες κατηγορίες. Το μουσείο εξέδωσε επίσημη ανακοίνωση μια εβδομάδα μετά, η οποία προσθέτει στην ιστορία των διενέξεων και της κακοδιαχείρισης.

Τυπική περίπτωση λογοκρισίας

Ο κ. Σλόμπονταν Νακαράντα, εκτελών χρέη διευθυντή του μουσείου, δήλωσε πως «τέτοια είδη τέχνης υπερβαίνουν συγκεκριμένα όρια κανόνων πολιτισμού». Θα ήταν αφελές και αβάσιμο να αποκηρύξουμε οποιαδήποτε από τις παρεμβάσεις των Unbribables ή του ανεξάρτητου καλλιτέχνη Ούρος Γιόβανιτς, την πρώτη μέρα των εγκαινίων του Μουσείου, ως απαίδευτες. Πρόκειται για μια προφανή δαιμονοποίηση, που σκόπιμα καλύπτει συγκεκριμένες δομές εξουσίας και συμφέροντα, φέρνοντας στο μυαλό τον τρόπο με τον οποίο η σερβική κυβέρνηση αφήνει διαρροές με κατασκευασμένο περιεχόμενο, μέσω των ελεγχόμενων μέσων ενημέρωσης.
Και οι δύο καλλιτέχνες προσπάθησαν να μεταφέρουν στο κοινό ένα μήνυμα μέσω της καλλιτεχνικής τους έκφρασης. Στοχοποιώντας τους, επιχειρείται η καταστολή των φωνών τους και επομένως η σκόπιμη περιφρόνηση και αγνόηση των ερωτημάτων που έθεσαν. Αυτή η αντιμετώπιση, όπως εύστοχα παρατήρησε η Ανεξάρτητη Πολιτιστική Σκηνή της Σερβίας, είναι μια τυπική περίπτωση λογοκρισίας. Η διαφάνεια, την οποία η ΕΕ θεωρεί σημαντικό εργαλείο εναντίον της διαφθοράς, στη συγκεκριμένη περίπτωση φαίνεται ότι συγχέεται με την προσπάθεια συγκάλυψης ζητημάτων, τα οποία είναι τουλάχιστον άβολα για ορισμένους πολιτικούς και τις κρυφές επιδιώξεις τους.
Ποιος τροφοδοτεί αυτές τις δηλώσεις, αλήθεια; Ο κ. Νακαράντα ή οι επιμελητές κκ Έριτς και Σρετενοβιτς; Οι τρόπον τινά αντιφατικές δηλώσεις τους φανερώνουν ένα μεγαλύτερο πρόβλημα, προφανή προσωπικά συμφέροντα, φόβο και επίσημη καθοδήγηση για την δημόσια αντιμετώπισης του ζητήματος αυτού. Χρειάστηκε τόσος χρόνος για τη σύνταξη μιας επίσημης ανακοίνωσης, ώστε με λεπτούς χειρισμούς να περιφρουρηθούν οι θέσεις τους στο μουσείο και οι προφανείς διασυνδέσεις με μια κυβέρνηση που εργάζεται συστηματικά για την κατασκευή μιας συγκεκριμένης εικόνας εντός και εκτός της χώρας. Η δήλωση του κ. Νακαράντα δεν περιγράφει καν τα αληθή περιστατικά. Πρόκειται για κραυγαλέα ψεύδη, εκφρασμένα με τον πιο επίσημο τρόπο, την ώρα που σταδιακά μαρτυρίες παρόντων δίνουν μια πολύ διαφορετική περιγραφή των πραγμάτων. Βαρύνουσα σημασία έχει η λεπτομερής μαρτυρία του δανού επιμελητή Παρλ Κρίστιαν Μπγιόρν Βέστερ στην προσωπική του σελίδα στο Facebook.

Επικίνδυνο μήνυμα

Η διαδήλωση του 2015 στις εγκαταστάσεις του μουσείου αποτελούσε μια κριτική για την επί μακρόν αναστολή λειτουργίας του, των καθυστερήσεων και των εμποδίων στη λειτουργία του. Οι ανυπεράσπιστοι πολίτες αντιμετώπισαν τότε μια οπλισμένη, αστυνομική αλυσίδα, σε μια προοικονομία την τωρινής καθημερινότητας. Η σημαντικότερη διαφορά είναι ότι πλέον τις αστυνομικές πρακτικές εφαρμόζουν ιδιωτικές εταιρείες ασφάλειας. Θα είχε πολύ ενδιαφέρον να μάθουμε τους ιδιοκτήτες των εταιρειών αυτών. Η πίεση που ασκείται στους καλλιτέχνες μέσω της κράτησης, αλλά και την μη απόδοσης ευθυνών, εγείρει μια σειρά ερωτημάτων. Η άσκηση καθηκόντων της αστυνομίας από ιδιωτικές εταιρείες τονίζει την προβληματική σύγκρουση συμφερόντων και αρμοδιοτήτων. Πρόκειται για ένα σημαντικό νομικό ζήτημα που με δυσκολία θα μπορέσει να δικαιολογήσει ένα μελλοντικό μέλος της ΕΕ. Στ’ αλήθεια αποτελούν απειλή για την ασφάλεια των επισκεπτών και των εγκαταστάσεων του μουσείου μερικές χάρτινες μάσκες, μερικά μπλοκ ζωγραφικής και ασπρόμαυρες φωτοτυπίες με την εικόνα ενός σάντουιτς; Γιατί η επίσημη ανακοίνωση προσπάθησε εμμέσως να συνδέσει την κατάσχεση μερικών μαχαιριών, σκαρπέλων και ενός κατσαβιδιού με τους καλλιτέχνες που δεν είχαν καμιά σχέση με τα συγκεκριμένα αντικείμενα; Πρόκειται για μια ακόμα προφανή δαιμονοποίηση των καλλιτεχνών και ένα ακόμα αναληθές επιχείρημα υπέρ της ανάγκης προστασίας απ’ τους επικίνδυνους καλλιτέχνες και τις δράσεις τους.
Ωστόσο, οι παρεμβάσεις τους δεν ήταν βίαιες και εκτιμήθηκαν από τους επισκέπτες ως μια φιλική καλλιτεχνική έκφραση. Ο κίνδυνος βρισκόταν στα μηνύματα των καλλιτεχνών και όχι στην απειλή που αποτελούσαν για τους επισκέπτες. Απειλή αποτελούσε η κριτική στη διαφθορά και στην εργαλειακή αξιοποίηση ενός σημαντικού θεσμού της σύγχρονης τέχνης για πολιτική προπαγάνδα. Αν και μεταφορική, η καλλιτεχνική παρέμβαση ήταν απλώς μια πρόσκληση σε πολιτισμικό και κοινωνικό διάλογο, μέσω της πρόκλησης της προσοχής των μέσων ενημέρωσης. Οι επίσημες αντιδράσεις, ωστόσο, έδωσαν την εντύπωση ότι υπήρχε μια δόση αλήθειας στο περιεχόμενο των παρεμβάσεων. Η υπερβολική αντίδραση των αρχών είχε ως αποτέλεσμα την προσέλκυση της προσοχής στις δικές του πράξεις.

Σύμπτωμα ευρύτερης κατάστασης

Γιατί είναι τόσο σημαντική αυτή η κατάσταση για τις υπόλοιπες χώρες; Η Σερβία, άλλωστε, δεν είναι πάρα μια μικρή, ασήμαντη χώρα της ευρωπαϊκής περιφέρειας. Μήπως μπορούμε να υποθέσουμε ότι όσα συμβαίνουν εδώ έχουν την ανοχή των διεθνών εταίρων της Σερβίας, αν δεν υποκινούνται κιόλας απ’ αυτούς; Η πραγματική ερώτηση θα πρέπει να είναι «ποιος ωφελείται;». Γιατί σωπαίνουν οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες; Ίσως δεν έχει ενδιαφέρον για την Ευρώπη η κατάσταση στη Σερβία. Και οι δύο υποθέσεις είναι προβληματικές. Η πρώτη φανερώνει το πραγματικό αντικείμενο του ενδιαφέροντος της Σερβίας για την Ευρώπη: η οικονομία, η γεωστρατηγική, η βιομηχανία και ο στρατός. Η δεύτερη υπόθεση είναι προβληματική γιατί φανερώνει ότι η ΕΕ δεν ενδιαφέρεται καθόλου για την Σερβία, σε αντίθεση με ό,τι δηλώνει συνεχώς η κυβέρνηση και τα ελεγχόμενα μέσα ενημέρωσης. Αυτό μπορεί να εκληφθεί ως κατάχρηση εξουσίας και χειραγώγηση της κοινής γνώμης, ώστε να ενισχύθει η θέση ισχύος της απέναντι στις δημοκρατικές διαδικασίες, πρακτική που προσομοιάζει περισσότερο σε αυταρχικά και όχι σε δημοκρατικά καθεστώτα. Η αλήθεια, δυστυχώς αντλεί χαρακτηριστικά και από τις δύο υποθέσεις.
Μπορεί μια μικρή ομάδα καλλιτεχνών να αποκαλύψει ετούτες τις πολυσύνθετες δομές; Πιθανότατα όχι, αλλά η απουσία διεθνούς ενδιαφέροντος σε όσα συμβαίνουν εδώ, είναι ενδεικτική εταιρικών και επομένως πολιτικών συμφερόντων στη Σερβία. Ταυτόχρονα, η απουσία αντίδρασης των πολιτισμικών παραγόντων της ΕΕ μπορεί να σημαίνει ότι η ελευθερία της καλλιτεχνικής έκφρασης έχει απαξιωθεί σε μεγαλύτερη κλίμακα. Έχει ενδιαφέρον να μάθουμε ποια συμφέροντα προστατεύονται από την αφωνία αυτή. Αυτοί που πραγματικά κατέχουν τα μουσεία, ινστιτούτα, διεθνείς εκθέσεις, φεστιβάλ κλπ, είναι όσοι παρέχουν κεφάλαια και αυτό που τελικά προσπαθούν να προστατεύσουν είναι τα οικονομικά και πολιτικά τους συμφέροντα.
Η αυτολογοκρισία φαίνεται ότι δεν είναι τελικά αποκλειστικά σέρβικο φαινόμενο, αλλά ευρύτερο πρόβλημα. Πρόκειται για ένα πρόβλημα που θα έπρεπε να κυριαρχεί στο δημόσιο διάλογο της σύγχρονης τέχνης, των ακαδημαϊκών, των εργαζόμενων στον πολιτισμό, στις ΜΚΟ  κοκ, ώστε να περιφρουρηθεί η εναπομείνασα καλλιτεχνική ελευθερία και πολιτιστική ανεξαρτησία. Αν αυτό χαθεί τότε οι σύγχρονες κοινωνίες θα χάσουν τους μηχανισμούς αναστοχασμού, με τους οποίους αντιρροπίζονται οι ολοένα ισχυρότερες δυνάμεις του νεοφιλελευθερισμού και κορπορατισμού. Αυτό που συμβαίνει στη Σερβία μπορεί να θεωρηθεί σύμπτωμα μιας ευρύτερης κατάστασης. Ας ελπίσουμε ότι θα πυροδοτήσει ένα διάλογο, ώστε να δημιουργηθεί ξανά ένα σύστημα προστασίας και αξιολόγησης ατόμων και αξιών που είναι υψίστης σημασίας για την κοινωνική δικαιοσύνη.

* Ο Τόνι Μάσλιτς είναι μέλος της καλλιτεχνικής κολεκτίβας Unbribables.­
Πρόσφατα άρθρα ( Διεθνή )
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2023 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet