Με αφορμή την έκθεση και την έκδοση του λευκώματος “Γυναίκες του Ματαρόα”

%ce%ac%ce%bd%ce%bd%ce%b1-%ce%ba%ce%b9%ce%bd%ce%b4%cf%8d%ce%bd%ce%b7-%ce%b7-%ce%ad%ce%b3%ce%bd%ce%bf%ce%b9%ce%b1-%ce%ba%ce%ac%cf%81%ce%b2%ce%bf%cf%85%ce%bd%ce%bf-%cf%83%ce%b5-%cf%87%ce%b1%cf%81%cf%84

«Η έγνοια»  Άννα Μαυρουδή Κινδύνη

Πέντε έξοχες καλλιτέχνιδες, η Ελένη Σταθοπούλου, η Γιάννα Περσάκη, η Άννα Μαυρουδή-Κινδύνη και η Μπέλλα Ραφτοπούλου περιλαμβάνονται στο λεύκωμα «Γυναίκες του Ματαρόα», που μόλις κυκλοφόρησε και επιμελήθηκαν η Κλειώ Μακρή και η Λήδα Καζαντζάκη, ενώ έργα τους παρουσιάστηκαν στην ολιγοήμερη έκθεση, στο Poems & crimes art bar. Ο μύθος του Ματαρόα συνδέεται με άντρες καλλιτέχνες και διανοούμενους, όπως ο Κουλεντιανός, ο Μέμος Μακρής, ο Μάνος Ζαχαρίας, ο Δημήτρης Χωραφάς ή ο Νίκος Σβορώνος αλλά απουσιάζουν οι γυναίκες. «Ο απόπλους και ο πλους του Ματαρόα χάραξε τη δική του χαρτογραφία, με τους επιβάτες του να ανακαλύπτουν τους δικούς τους κόσμους» είπε ο Σάββας Μιχαήλ στην εκδήλωση για τις πέντε εικαστικούς, στις 20 Φεβρουαρίου. «Το παράδοξο είναι ότι στη χαρτογραφία του Ματαρόα που μας έχει παραδοθεί, υπάρχει μια κενή αν και αχανής περιοχή. Παρόλο που το Ματαρόα σημαίνει η γυναίκα με τα μεγάλα μάτια, παρόλο που η ελευθερία έχει όνομα γυναίκας, στον κοινό νου δεν έχει εγγραφεί κανένα όνομα γυναίκας».

 

Προσωπικό ήταν το κίνητρο για την Κλειώ Μακρή, κόρη του Μέμου και της Ζιζής Μακρή, καλλιτέχνις κι η ίδια. «Ήθελα να δείξω ότι σ’ αυτό το πλοίο που μετέφερε, με τη βοήθεια του τότε διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου Οκτάβιου Μερλιέ, τους έλληνες υποτρόφους του γαλλικού κράτους από την Αθήνα της εμφύλιας τρομοκρατίας στο Παρίσι των νέων κινημάτων του μοντέρνου, ήταν κι αυτές εκεί», γράφει. Με πιο στενές σχέσεις με τη Γιάννα Περσάκη και την Ελένη Σταθοπούλου, ήταν κατά τη διάρκεια των επισκέψεων στο γηροκομείο στο οποίο ζούσε η δεύτερη, που γεννήθηκε η ιδέα για την έκθεση.
Καλλιτέχνιδες αφοσιωμένες στο έργο τους, με τις ίδιες εξαιρετικές σπουδές όπως οι άρρενες συνταξιδιώτες τους, τότε που η πρόσβαση των γυναικών στα πανεπιστήμια ήταν σχεδόν αδιανόητη, που επηρέασαν εξίσου τις πνευματικές και καλλιτεχνικές εξελίξεις στη μεταπολεμική Ευρώπη, παρέμεναν άγνωστες στην Ελλάδα. Αυτό ήταν το έναυσμα για την ιστορικό τέχνης Λήδα Καζαντζάκη μαζί με την Κλειώ Μακρή να τις αναδείξουν.
«Εμείς είχαμε την τύχη, σαλπάροντας προς την ελευθερία μεσ’ από τους κινδύνους του παρόντος με τις βαριές κατοχικές μας εμπειρίες μα και “με τη χαρά της αφθαρσίας μέσα στα μάτια”, να ζήσουμε μια νεανική περιπέτεια, της οποίας αγνοούσαμε φυσικά την εμβέλεια[...]», γράφει η Νέλλη Ανδρικοπούλου στο βιβλίο της.1

Νέλλη Ανδρικοπούλου

Γεννημένη το 1921, γόνος εύπορης οικογένειας από την Κωνσταντινούπολη, σπούδασε (1939-1944) στην ΑΣΚΤ σχέδιο με δάσκαλο τον Δημήτρη Μπισκίνη και γλυπτική με τον Μιχάλη Τόμπρο. Στο Παρίσι μαθήτευσε κοντά στη Λαμπριλιέ, μαθήτρια του γλύπτη Αντουάν Μπουρντέλ, και στο εργαστήριο γλυπτικής του κυβιστή Λευκορώσου Όσσιπ Ζάντκιν. Στην Ελλάδα επέστρεψε, νόμιζε, για λίγο αλλά τελικά αναγκάστηκε να εγκατασταθεί, βρίσκοντας καταφύγιο στο εργαστήρι της Ναταλίας Μελά, με την οποία την έδενε φιλία ζωής. Ήρθε σε επαφή με τους Γιάννη Μόραλη, Ν. Χατζηκυριάκο Γκίκα, Μίνω Αργυράκη, μεταξύ άλλων. Παντρεύτηκε και απέκτησε τον γιο της με τον Νίκο Εγγονόπουλο ενώ, στη συνέχεια, έχοντας χωρίσει, βιοποριζόταν δουλεύοντας ως ξεναγός. «Είναι αυτό το κράμα βαθιάς γνώσης του σχεδίου αλλά και της ιδιαίτερης ευαισθησίας της για τις τονικότητες που της επιτρέπει να δημιουργήσει πορτραίτα επηρεασμένα από τον κυβισμό του παρισινού δασκάλου της [...], φιγούρες διαποτισμένες από μια μεταφυσική βυζαντινή και σουρεαλιστική συνάμα τεχνοτροπία [...], γράφει η Λήδα Καζαντζάκη στο λεύκωμα. Η Ν. Ανδρικοπούλου απεβίωσε το 2014.

Ελένη Σταθοπούλου

Η Ελένη Σταθοπούλου (1915-2016) γεννήθηκε στην Αθήνα και σπούδασε στην ΑΣΚΤ στο εργαστήρι του ιμπρεσιονιστή Ουβέρτου Αργυρού. Στο Παρίσι φοίτησε στο εργαστήρι του κυβιστή ζωγράφου και γλύπτη Αντρέ Λοτ. Μια εποχή που, όπως είχε δηλώσει, την σφράγισε.
Όταν επέστρεψε το 1949 στην Ελλάδα, συνδέθηκε κι αυτή, όπως και η Ν. Ανδρικοπούλου, με την ομάδα «Αρμός» και συμμετείχε σε δύο ομαδικές της εκθέσεις (1949/’52) και σε όλες τις πανελλήνιες ομαδικές εκθέσεις που οργάνωσαν το υπουργείο Παιδείας και το υπουργείο Πολιτισμού, ενώ εκπροσώπησε την Ελλάδα σε δύο Μπιενάλε, της Αλεξάνδρειας (1955) και του Σάο Πάολο (1959).
«Ανατρέχοντας στην πορεία της, περνούμε από τα φτιαγμένα με ένα ρεαλιστικό ιδίωμα μέσα σε μουντούς τόνους πορτραίτα της του ’45, στα πλασμένα με ορμητικές, μικρές, πολύχρωμες πινελιές τοπία της του Παρισιού του ’46 και στα ε��πρεσιονιστικά κλινόμενα κτήρια των δρόμων του […]. Η Ελένη Σταθοπούλου ζωγραφίζει από τη δεκαετία του ’50 και μετά με σεζανικά σχήματα τοπία με πεύκα που μας ανάγουν στα “Σπίτια στην Εστάκ” του Ζωρζ Μπρακ[...]» πλάθοντάς τα «με το δικό της τρόπο που αφήνει τα δένδρα να φαίνονται σαν ψιλόλιγνες φιγούρες εφήβων που κρύβονται πίσω από μανδύες και τα πλεούμενα ως διάφανα σύμβολα ενός χαμένου παρελθόντος».

Γιάννα Περσάκη

Η Γιάννα Περσάκη (1921-2008) γεννήθηκε στην Αθήνα και το ταλέντο της είχε ήδη αναγνωριστεί από τον Κωνσταντίνο Παρθένη στις πρώτες ομαδικές εκθέσεις στην αίθουσα «Παρνασσός». Στο Παρίσι, σύζυγος για ένα διάστημα με τον Κώστα Κουλεντιανό, φοίτησε στο εργαστήρια του Φερνάν Λεζέ και του κυβιστή Αντρέ Λοτ, παράλληλα σπούδασε σχέδιο στην Ακαδημία της Grande Chaumiere και αργότερα στην ΑΣΚΤ του Παρισιού νωπογραφία, αλλά και ζωγραφική, ενώ ταυτόχρονα παρακολούθησε μαθήματα κεραμικής. Το έργο της αντανακλά τα διδάγματα των κυβιστών δασκάλων της. Έργα της τής δεκαετίας του ’50, όπως η «Εύα», που ξαναδούλεψε το ’80 αντανακλούν την επήρεια του πουρισμού, του «κινήματος της αυστηρότητας και της ακρίβειας», συγκερασμό αρχιτεκτονικού και βιομηχανικού σχεδίου με ζωγραφική, εκφραστής του οποίου ήταν ο Λεζέ. Και η Περσάκη επέστρεψε το 1955, παρά τη θέλησή της, στην Ελλάδα. Στο μεταγενέστερο έργο της, «Η γυναίκα κλεισμένη στον εαυτό της» του 2000, σύμφωνα με τη Λήδα Καζαντζάκη, μοιάζει να αποτυπώνει το αίσθημα του εγκλωβισμού που την διακατείχε τότε. Ωστόσο, υπήρξε εξαιρετικά δραστήρια και παραγωγική, καίτοι όχι ιδιαίτερα κατανοητή στο τότε συντηρητικό κοινό. Η Ελένη Βακαλό ήταν εκείνη που είχε επισημάνει το 1981 «την ελαχιστοποίηση της πλαστικής της γλώσσας σε μερικές μόνο χρωματικές ζώνες που υπαινίσσονται τοπίο», ενώ τα έργα της δεκαετίας του ’90 παραπέμπουν στο λυρικό κυβισμό του Ρομπέρ και της Σόνια Ντελωναί.

Άννα Μαυρουδή Κινδύνη

Η Άννα Μαυρουδή Κινδύνη (1914-2003) γεννήθηκε στη Φώκαια της Μικράς Ασίας και ήλθε στην Ελλάδα με το ξέσπασμα του Α΄ΠΠ. Στη διάρκεια της κατοχής συμμετείχε στην Αντίσταση ενώ εργάστηκε στη Στατιστική Υπηρεσία του Δήμου Αθηναίων. Το 1945 με τον σύζυγό της Μανώλη Κινδύνη και με δικά της έξοδα έφυγε με το Ματαρόα για το Παρίσι. Σπούδασε στην ΑΣΚΤ του Παρισιού και παρακολούθησε μαθήματα σχεδίου στις Ακαδημίες Ζουλιάν και Grande Chaumiére με δασκάλους τον Δημήτρη Γαλάνη και τον Αλμπέρ Καμί.
Η οδύνη από το διπλό εκπατρισμό και η μνήμη από τις εικόνες του πολέμου κυριαρχούν στα έργα της, ενώ βασικό της θέμα, συγκλονιστικά αποτυπωμένο, είναι η μητρότητα. Η Λήδα Καζαντζάκη επισημαίνει την εκλεκτική συγγένεια της καλλιτέχνιδας με τη γερμανίδα εξπρεσιονίστρια χαράκτρια και γλύπτρια Καίτε Κόλβιτς, αλλά και την επιρροή του δασκάλου της Δημήτρη Γαλάνη. Στο «Στερεμένο Βυζί», «το μάτι της μάνας αποτυπώνεται ως μια σκοτεινή, ενδεικτική της θλίψης της κηλίδα [...] ενώ το μωρό της παρουσιάζεται σαν πρωτόγονο, παραμορφωμένο από την πείνα πλάσμα[…]». Στην έκθεση «Κρίσιμη Τέχνη - Τέχνη για την κρίση» (2014) στη Δημοτική Πινακοθήκη του Δ.Α. παρουσιάστηκε η μεγαλύτερη σύνθεσή της για την πείνα της Αθήνας το 1941-42.

Μπέλλα Ραφτοπούλου

Η Μπέλλα Ραφτοπούλου (1902;-92) γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε στην ΑΣΚΤ στην Αθήνα και το 1926 συνέχισε τις σπουδές της στο Παρίσι με υποτροφία στο Grande Chaumiére, στο εργαστήρι του Αντουάν Μπουρντέλ, η επιρροή του οποίου είναι αισθητή και στα έργα που λαξεύει όταν επιστρέφει για μικρό διάστημα στην Ελλάδα. Το 1945 με το Ματαρόα εγκαταστάθηκε μόνιμα στο Παρίσι. «Από τη δεκαετία του ’50 και μετά σμιλεύει με λιτές γραμμές και πλαστικού όγκους κοντά στον Μαγιόλ και τον Μπρανκούζι». Από την αρχή συμμετέχει σε σημαντικές ομαδικές εκθέσεις στη Μπιενάλε της Βενετίας, στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στο Παρίσι, μεταξύ άλλων, ενώ μια αναδρομική της θα παρουσιαστεί το 1980 στην Εθνική Πινακοθήκη της Αθήνας.
Στο βιβλίο περιλαμβάνονται φωτογραφίες με έργα των καλλιτέχνιδων καθώς και ντοκουμέντα με μαρτυρίες τους.

Σοφία Ξυγκάκη




Πηγές:
«Γυναίκες του Ματαρόα», επιμέλεια Κλειώ Μακρή - Λήδα Καζαντζάκη, εκδόσεις Γαβριηλίδης, 2018
[1] Νέλλη Ανδρικοπούλου, 1945, «Στον καθρέφτη της μνήμης», Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2008
Τα βιογραφικά των καλλιτέχνιδων προέρχονται από τις Γυναίκες του Ματαρόα και τα παραθέματα, αν δεν υπάρχει άλλη ένδειξη, είναι της Λήδας Καζαντζάκη.
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet