elefadis-voulgaris

O Κώστας Φιλίνης με τον Άγγελο Ελεφάντη και τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη στο φεστιβάλ «Αυγής-Θούριου» το 1980

Του Γιάννη Βούλγαρη*

Η συμμετοχή σε αφιέρωμα για φίλο που έφυγε πριν από δέκα χρόνια ανακινεί αυτομάτως αναμνήσεις, κατασταλαγμένα συναισθήματα, παλιές εικόνες, μόνιμες οφειλές, περαστικές συμφωνίες και διαφωνίες. Το έχω ξαναγράψει, αλλά ας το επαναλάβω. Με τον Άγγελο γνωριστήκαμε προσωπικά, μόλις στα τέλη του 1996 όταν ξεκίνησα τα «Ενθέματα» στην Κυριακάτικη Αυγή. Είχαμε διανύσει εικοσιπέντε χρόνια παράλληλης πορείας στον χώρο της Ανανεωτικής Αριστεράς, αλλά οι ενδοπαραταξιακές συγκρούσεις, που κρατούσαν από τη δικτατορία, είχαν μακροημερεύσει. Γι΄ αυτόν ανήκα στη δεξιά τάση του ΚΚΕ Εσωτερικού, την οποία δεν πολυσυμπαθούσε, και για εμάς ήταν ο εκφραστής μιας «διανοουμενίστικης» τάσης που συστηματικά «φραξιόνιζε» το Κόμμα και τον Ρήγα. Όμως ο κόσμος είχε πια αλλάξει, κι έπρεπε να καταλάβουμε τι είχε συμβεί και τι επιφύλασσε το μέλλον. Ήταν πια μια κοινή αγωνία πέρα από τις διασπάσεις του μικρόκοσμου της Ανανεωτικής Αριστεράς. Άλλωστε, εκείνο τον καιρό εκείνη η Αριστερά είχε βρεθεί ενωμένη (και απελπιστικά μειοψηφική) να αντιπαλεύει το εθνικιστικό κύμα που φούντωνε λόγω «μακεδονικού».
Σε εκείνες τις συνθήκες εμφανίστηκαν τα «Ενθέματα» και εκείνη την εποχή είχα την τύχη να συνδεθώ με τον Άγγελο. Τα χαρίσματά του στην προσωπική συναναστροφή ήταν τόσο έκδηλα που δεν χρειαζόσουν χρόνο. Είχε μάλιστα αποκτήσει την πρόσθετη ωριμότητα ενός «γκουρού» που πια αμφέβαλε, που είχε επίγνωση ότι η ιστορία άλλαζε, που καταλάβαινε ότι ο κόσμος που ξέραμε έφευγε. Είχε εξάλλου μια πρόσθετη ιδιότητα, πιο σπάνια. Ήταν ένας τελλουρικός διανοούμενος,σου θύμιζε mutatis mutandis την περιγραφή του Καρλ Σμιτ για τον παραδοσιακό αντάρτη: συνυφασμένος με τη γη, τον αυτόχθονα πληθυσμό, τη γεωγραφική ιδιομορφία της χώρας. Σαν αυτόν, ο Άγγελος την ίδια στιγμή που εξείχε ως πνευματικός ταγός, την ίδια στιγμή μπορούσε να χαθεί και να «κολυμπήσει σαν το ψάρι» στην καθημερινότητα της πόλης του, στις μνήμες των βουνών του, στην άμεση επικοινωνία με τον οποιονδήποτε. Δεν είχε διπλή υπόσταση. Διαβάζοντας τις συλλογές των άρθρων του, διαπιστώνεις πόσο πλούσια πηγή έμπνευσης ήταν αυτή του η ιδιότητα.
Σε κάθε συζήτηση για τον Άγγελο, σε κάθε αφιέρωμα, επαναλαμβάνεται τελετουργικά και αγιογραφικά «ήταν ένας αριστερός διανοούμενος». Προφανώς ήταν. Επειδή όμως δέκα χρόνια είναι πολλά και τα είκοσι θα είναι περισσότερα, ίσως χρειάζεται να αναρωτηθούμε, έχει να πει κάτι ο Άγγελος σε έναν που δεν τον συνάντησε προσωπικά; Έχει να πει κάτι στους νεώτερους και τις νεώτερες; Έχει να πει κάτι σε ανθρώπους που δεν ταυτίστηκαν, ούτε ταυτίζονται με την Αριστερά, αλλά ενδιαφέρονται εξίσου για τη μοίρα και την ιστορία αυτού του τόπου; Θέλω να πω: μπορούμε και αξίζει τον κόπο να βγάλουμε τον Άγγελο από τον χώρο που ο ίδιος αυτοτοποθετήθηκε, τον χώρο που αυτομάτως τον τοποθετούμε, δείχνοντας ότι το έργο του συνεισέφερε στην ευρύτερη πολιτική-πολιτισμική ζωή της εποχής του;

Δημόσιος διανοούμενος

Η εύκολη απάντηση είναι η αρνητική: ας τον αφήσουμε εκεί που ήταν και θέλησε να είναι. Η αντίθετη απάντηση, η θετική, δεν είναι ούτε αυτονόητη, ούτε εύκολη. Είναι όμως πιθανή. Ο Άγγελος είχε μια αδιάλειπτη αρθρογραφία από το 1976 έως το 2008, υπήρξε ένα σταθερό παρατηρητήριο της πολιτικής και πνευματικής μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Βέβαια, δεν είχε από δίπλα μια ξεχωριστή επιστημονική ειδίκευση, όπως π.χ. ο Δημήτρης Μαρωνίτης, ούτε μια παράλληλη αναγνώριση στο χώρο της τέχνης, όπως π.χ. ο Γιώργος Θεοτοκάς, δύο παραδείγματα μακρόχρονης επιτυχούς αρθρογραφικής παρουσίας που έρχονται εύκολα στο νου. Δεν συγκρίνω, τονίζω τη διαφορετικότητα. Ο «δημόσιος διανοούμενος» Άγγελος Ελεφάντης ορίστηκε από την πολιτική του στράτευση. Αλλά αυτό δεν τον οριοθετεί αναγκαστικά. Γιατί ήταν μια στράτευση που εμπλουτιζόταν συνεχώς από κουλτούρα και επιστήμη, οι οποίες υποβάσταζαν την ανάλυσή του χωρίς συνήθως να δηλώνονται. Με άλλα λόγια, κινήθηκε επί ξηρού ακμής μεταξύ πολιτικής και πολιτισμού. Κατά τούτο ήταν μια σημαίνουσα πολιτική - πνευματική φωνή, που δίνει κλειδιά για την κατανόηση και την ερμηνεία της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Είτε αντιμετωπιστεί ως αυτόνομος αναλυτής, είτε ως αριστερός διανοούμενος, εκπρόσωπος μιας παράταξης που συνδιαμόρφωσε τη μεταπολιτευτική Ελλάδα. Αναλυτής και συνεργός μιας προσπάθειας νέας εθνικής αυτογνωσίας και πολιτικού επανακαθορισμού που εξελίχτηκε εκείνη την περίοδο.
Ωστόσο, αν μια τέτοια προσέγγιση μπορεί και αξίζει να γίνει, δεν απαιτεί μόνο την επανεπίσκεψη του έργου του, αλλά και την αναταξινόμηση της αδιάλειπτης αρθρογραφίας του, με τους τρόπους της ιστοριογραφίας και της πολιτικής.
Ο Άγγελος στα χέρια των «λεκτόρων». Ή, μάλλον, και των «λεκτόρων». Όντας εν ζωή, το χλεύαζε. Κοιτώντας το από μακριά, μπορεί και να χαμογελάσει. Είχε άλλωστε χιούμορ.

* Καθηγητής στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης & Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου.
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet