elefadis-saloni

Από αριστερά: Νίκος Χατζηνικολάου, Νίκος Πουλαντζάς, Άγγελος Ελεφάντης και Ντίνος Γεωργούδης το 1972 στο Παρίσι

– Πότε πεθαίνει ένας άνθρωπος;
– Όταν τον ξεχνάμε…
(Από το σκίτσο του Χρίστου Πικριδά στο αφιέρωμα για τον Άγγελο Ελεφάντη στην «Εποχή» της περασμένης Κυριακής).

Του Μάκη Καβουριάρη*

Πολλά έχουν γραφτεί για τον Άγγελο τα 10 χρόνια που πέρασαν από το θάνατό του. Άρθρα διάσπαρτα σε εφημερίδες και περιοδικά και αφιερώματα, όπως αυτό της περασμένης Κυριακής στη «Εποχή», που συνεχίζεται και στο σημερινό φύλλο της εφημερίδας.
Το 2013, στα πέντε χρόνια από τον θάνατό του, το Ινστιτούτο «Νίκος Πουλαντζάς» (ΙΝΠ), εξέδωσε ένα μεγάλο αφιέρωμα με κείμενα για τον Άγγελο. Αν κρίνομε, δε, από τον αριθμό των κειμένων που αναφέρονται στον Άγγελο τα τελευταία 10 χρόνια,  μπορούμε να πούμε ότι συνεχίζει να ζει στη μνήμη των ανθρώπων που τον γνώρισαν. Στις κρίσιμες, δε, στιγμές πολλοί ψάχνουν για τη στάση που θα κρατούσε σε θέματα της σημερινής συγκυρίας, όπου το «Κ» αναφέρεται όλο και πιο σπάνια και το «Σ» θυμίζει όλα όσα πλύθηκαν και έχουνε γίνει ροζ.

Μας εγκαλεί με τα γραφτά του

Με τον Άγγελο γνωριστήκαμε στις σκάλες της Νομικής Σχολής. Εκείνος φαντάρος, ολοκληρωτικά δοσμένος στην υπόθεση της Αριστεράς, εγώ απόδημος ελληνισμός με όλα τα υπέρ και τα κατά. Γνωριστήκαμε στις σκάλες, γιατί στις αίθουσες σπάνια μπαίναμε. Η από καθέδρας διδασκαλία δεν μας πήγαινε και των δύο. Βρισκόμαστε στις αρχές της δεκαετίας του ‘60, αυτής της συγκλονιστικής δεκαετίας που οδήγησε και τους δυο μας, κυρίως εμένα, γιατί εκείνος πολύ πιο γρήγορα γνώρισε τον «αξεπέραστο ορίζοντα του Μαρξισμού», στην αντιμετώπιση της θεωρίας και της πράξης με άλλα μυαλά και διαφορετική ματιά. Ένα αποκαλυπτικό δείγμα σ΄ αυτή την πορεία του το βρίσκομε στο άρθρο του «Αυτοβιογραφούμενοι» στην «Εποχή» της 22ας Νοεμβρίου του 1992, όπου με βάση το έργο του Αλτουσέρ βάζει το πρόβλημα «εκείνης της υπόθεσης του σοσιαλισμού», (το «Σ» στο οποίο αναφέρθηκα) και «εκείνης της υπόθεσης του κομμουνισμού», «το «Κ» που τόσο μας ταλάνισε».
Στο αφιέρωμα του 2013 του ΙΝΠ, δημοσιεύθηκε ένα κείμενό μου για τον Άγγελο, με τον τίτλο «Αποενοχοποίησε την πολιτική και την κριτική και μας ενοχοποίησε όλους». Νομίζω ότι αν το πέτυχε, και νομίζω ότι εν πολλοίς και για πολλούς το πέτυχε, μας εγκαλεί με τα γραφτά του και γενικότερα με τη στάση ζωής του στο να «ξανασκεφτούμε τον σοσιαλισμό σε μια εποχή που η μνήμη είναι χαμένη, κρυμμένη και σιωπηλή και θέλει να απελευθερωθεί», όπως γράφει ο Χάρης Γολέμης στο αφιέρωμα της προηγούμενης Κυριακής, παρουσιάζοντας την έννοια της «Αριστερής μελαγχολίας» του Έντσο Τραβέρσο.

Παρών όταν έπρεπε

Στο αφιέρωμα τονίστηκε από τον Λόη Παπαδόπουλο η προσπάθειά του για τη δημιουργία «μιας κοινωνικής αριστεράς»,  η «έγνοια του να φτιάχνει αρμούς, συναρμογές στην κοινότητα των φίλων, των ανθρώπων, στην κοινωνία».
Εδώ αγγίζουμε, πέρα από τα άλλα χαρακτηριστικά του, την ανθρώπινη πλευρά του Άγγελου. Μια πλευρά του, που πολλοί την αναγνωρίζουν, χωρίς όμως να της δίνουν τη σημασία που πιστεύω ότι έχει, για να γνωρίσουμε τον Άγγελο, είναι αυτή που εντόπισε ο Στρατής Μπουρνάζος στην «Εποχή» της περασμένης Κυριακής, όπου γράφει: «Ο Ελεφάντης, παρά το τραχύ του χαρακτήρα, εκτός από ιδέες και κείμενα, δημιουργούσε σχέσεις, που έπειτα έφτιαχναν άλλες σχέσεις, στις οποίες ο ίδιος λειτουργούσε συνδετικά, ως σημείο αναφοράς».
Στις σχέσεις με τους ανθρώπους, που αποδεχόταν, ήταν απαιτητικός, κριτικός, αλλά και συγκινητικά φιλικός και ανθρώπινος. Ήξερες ότι μπορούσες να βασιστείς πάνω του. Και ότι τη δύσκολη στιγμή θα ήταν παρών. Τον θυμάμαι στο θάνατο της μητέρας μου. Απρίλιος του 1986. Μετά από μια δυνατή χημειοθεραπεία, που οδήγησε σε δραματική πτώση του ανοσοποιητικού της συστήματος, προσβλήθηκε από ασπέργιλο, αυτό το οπορτουνιστικό μικρόβιο που παραμονεύει τους χωρίς άμυνα οργανισμούς και διαλύει, από όσα μου είπανε και όσα είδα  στην περίπτωσή της, ζωτικά όργανα.
Η Βάσω Κιζήλου στο ποίημά της «Εαρινοί Ασπέργιλοι» περιέγραψε την καταστροφική πορεία του ασπέργιλου στο σώμα της:
«Αργότερα,
την ώρα που κοπήκανε σε χίλιους στεναγμούς
οι αλωμένοι πνεύμονες
και πεταγόταν σιντριβάνι  στην παλάμη κόκκινο σαράκι
είχες τον εφιάλτη απλωμένο στα ορθογώνια ζυγωματικά
τον απολογισμό του ταξιδιού
πέτασμα διαφανές στα μάτια.

Άποφάσισες να φύγεις τελικά».

Έπεσε σε κώμα και εγώ έπρεπε να φύγω για κάποια συνεδρίαση κάποιου δικτύου, νομίζω για την προετοιμασία του 2ου προγράμματος για τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Και εκείνη «αποφάσισε να φύγει τελικά» την επόμενη μέρα της αναχώρησής μου.
Κατόρθωσα να επιστρέψω την άλλη μέρα του θανάτου της. Όταν έφτασα στο σπίτι βρήκα τον Άγγελο καθισμένο σε μια γωνιά, έχοντας ξαγρυπνήσει την Αργυρώ, αυτή τη σημαντική γυναίκα που δεν την καλοήξερε, αισθανόταν, όμως, ότι ήταν ένας καλός άνθρωπος. Είχε ένα δικό του τρόπο να πλησιάζει τους ανθρώπους και να τους συνοδεύει στη ζωή και στο θάνατο.
Το απόγευμα έγινε η κηδεία της. Δεν θυμάμαι αν ήρθε. Τη στιγμή όμως που θεώρησε ότι έπρεπε να ήταν παρών, ήταν εκεί.

* Καθηγητής Οικονομικών στο Paris VIII
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet