Στιγμιότυπο από τα εγκαίνια του ελληνικού περίπτερου στην έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης.

Ολα στη Φρανκφούρτη δήλωναν επανεκκίνηση του ενδιαφέροντος για τα θεμελιώδη: για τη Δημοκρατία, την ανοχή προς το διαφορετικό, την έγνοια για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Όχι βέβαια τόσο στο επίπεδο των εκθετών, εκδοτών και λογοτεχνικών πρακτόρων, η οποίοι στην κορυφαία αυτή στον κόσμο έκθεση βιβλίου που κλείνει τις πύλες της σήμερα, έκαναν ό,τι κάνουν πάντα: αγορές και πωλήσεις βιβλίων, ραντεβού, επαγγελματικές γνωριμίες. Αλλά στο επίπεδο των εκπροσώπων των αρχών, των ίδιων των οργανωτών, των επίσημων προσκεκλημένων, τα θέματα που αναπτύσσονταν ήταν αυτά. Στα εγκαίνια όλοι, ο δήμαρχος της Φρανκφούρτης, ο πρόεδρος του κρατιδίου της Έσσης, ο πρόεδρος της ένωσης Γερμανών εκδοτών, όλοι λοιπόν ήταν συντονισμένοι με το κεντρικό σύνθημα της φετινής διοργάνωσης, το I’m on the same page, δηλαδή είμαι στην ίδια πλευρά με σένα, σε καταλαβαίνω, «διαβάζω» τις ευαισθησίες σου και τις κατανοώ. Αποκορύφωμα ο λόγος της Ιταλίδας Ύπατης Εκπροσώπου της Ευρωπαϊκής Ένωσης για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας Φεντερίκα Μογκερίνι, η οποία εγκαινίασε την έκθεση με μία πολύ δυνατή και συγκροτημένη ομιλία στην οποία λέξεις όπως διαφορετικότητα, ποικιλομορφία, ευρωπαϊσμός, επανέρχονταν ξανά και ξανά με ιδιαίτερη επιδεξιότητα.
Είναι μάλιστα ενδιαφέρον ότι και η έκθεση βιβλίου του Παρισιού, που θα πραγματοποιηθεί το Μάρτιο του 2019, προσανατολίζεται σε ένα εφαπτόμενο κύκλο θεμάτων, με κυρίαρχη τη λέξη «Ευρώπη». Αν είναι κανείς κάπως καχύποπτος μπορεί να αναρωτηθεί μήπως όλα αυτά δεν έχουν ένα εντελώς προεκλογικό χαρακτήρα: σήμερα στην Έσση γίνονται εκλογές, θα ακολουθήσουν εκλογές στη Βαυαρία στο τέλος του μήνα, ενώ τον ερχόμενο Μάιο έρχονται και οι ευρωεκλογές. Κάτι που έχει οπωσδήποτε μια κάποια βάση, αλλά ακόμα κι έτσι παραμένει αξιοσημείωτο το γεγονός ότι εκθέσεις που για πολλά χρόνια είχαν πάρει ένα απολιτίκ χαρακτήρα, όπου πολιτικά προτάγματα θεωρούνταν παρωχημένα και ενδεχομένως ανεπιθύμητα, σε ένα κλίμα ουδετερότητας και προαγωγής θεμάτων επιχειρηματικότητας αποκλειστικά, αισθάνονται την ανάγκη σήμερα για κάποιου είδους παρέμβαση στα τεκταινόμενα. Για παρέμβαση μπροστά στον κίνδυνο το επόμενο ευρωκοινοβούλιο να είναι ευρωσκεπτικιστικό και ξενόφοβο, για παρέμβαση μπροστά στον κίνδυνο οι σημερινοί κάτοχοι των κλειδιών της Ευρώπης να παραμεριστούν από δυνάμεις της Ακροδεξιάς που δεν αναχαιτίστηκαν εγκαίρως.
Μένει επίσης να αποδειχθεί, αν όλες αυτές οι προσεγγίσεις θα σημάνουν την έναρξη ενός βαθύτερου διαλόγου για το μέλλον της Ευρώπης ή αν θα παραμείνουν σε ένα επίπεδο πιο επιφανειακό, που λειαίνει τις γωνίες και εύχεται απλώς, τα πράγματα να συνεχιστούν ως είχαν.
Από αυτή την άποψη, η ελληνική συμμετοχή ήταν ένα βήμα μπροστά. Με το δεδομένο ότι στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης, επί δύο χρόνια όχι απλώς συζητήθηκε σε βάθος το προσφυγικό και η κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ευρώπη σήμερα, αλλά επίσης δόθηκε ο λόγος και στους ίδιους τους πρόσφυγες, ήταν έτοιμη να συμμετάσχει με ικανά όπλα στη φαρέτρα της που δεν είχαν άλλες χώρες. Έτσι παρουσίασε την έκθεση φωτογραφίας «Δρόμοι Επιβίωσης», παραγωγή του Ιδρύματος της Βουλής για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία σε συνεργασία με την Ένωση Φωτορεπόρτερ Ελλάδας, η οποία στήθηκε σε περίοπτη θέση του ορόφου των ξένων εκθετών και έγινε αντικείμενο θετικότατων σχολίων. Επίσης οργάνωσε εκδήλωση χθες, σε αίθουσα της έκθεσης, με θέμα το προσφυγικό («Εναλλασσόμενες Πατρίδες: Η δημοκρατία το 21ο αιώνα απέναντι στην πρόκληση των μεταναστευτικών ροών») και ομιλητές τη συγγραφέα Μάρω Δούκα, τον τ. πρόεδρο της Εθνικής Επιτροπής για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα Κωστή Παπαϊωάννου και δύο Σύρους πρόσφυγες, που ξεκίνησαν τη δική τους Οδύσσεια σε μια επικίνδυνη βάρκα που τους μετέφερε από τα παράλια της Τουρκίας στη Λέσβο, πέρασαν ένα χρόνο περίπου στη Θεσσαλονίκη και σήμερα ζουν στο Ανόβερο. Ενώ στο ελληνικό περίπτερο εξέθεσε μια συλλογή βιβλίων, λογοτεχνικών, δοκιμιακών, παιδικών, για το προσφυγικό και τη μετανάστευση.
Χθες επίσης πραγματοποιήθηκε και εκδήλωση παρουσίασης του έργου της Μάρως Δούκα σε κεντρικό, ιστορικό καφέ της Φρανκφούρτης, το Λάουμερ, όπου παλιότερα σύχναζε η αφρόκρεμα της διανόησης της πόλης.
Αμέσως παρακάτω ακολουθούν ωστόσο δύο κείμενα που αφορούν στην εκδήλωση με την οποία ολοκληρώνεται, σήμερα, το ελληνικό πρόγραμμα εκδηλώσεων. Πρόκειται για την εκδήλωση «Ελληνογερμανικά βλέμματα στη Λογοτεχνία και την Τέχνη» με τη συμμετοχή των συγγραφέων Αριστείδη Αντονά και Χρήστου Αστερίου. Τα κείμενα αυτά μας εισάγουν στο θέμα τους, που είναι ο τρόπος με τον οποίο βλέπουν οι ίδιοι την τέχνη και τα γράμματα της Ελλάδας από τη Γερμανία όπου ζουν, αλλά και -κυρίως- ο τρόπος που οι Γερμανοί βλέπουν την Ελλάδα και τις τέχνες της, σήμερα.

Μανώλης Πιμπλής

 

Ελλάδα, μια παράξενη λέξη

«Eλλάδα» είναι μια παράξενη λέξη στην Γερμανία. Ακούγεται άσχημα σήμερα. Είναι ενδιαφέρον να προσέξουμε την μεταστροφή της. Ένας γερμανός την ακούει συχνά ως συνώνυμη με την τεμπελιά, την αδυναμία παραγωγής ή με τα δανεικά χρήματα που δεν επιστρέφονται. Η λέξη βέβαια σήμαινε επί καιρώ στην Γερμανία (μέχρι να ταυτιστεί για πολλούς με την ελληνική κρίση) τον ήλιο, το καλοκαίρι, την εξωτική καλοπέραση. Και -ίσως αυτό είναι πιο σημαντικό- πριν από αυτά, η λέξη Ελλάδα κατασκευάστηκε μέσα από μια ιλιγγιώδη εξιδανίκευση ενός τόπου που θα ονόμαζε κάτι που δεν μπορούσε ποτέ να υπάρξει σε τέτοια τέλεια μορφή.
Από αυτή την άποψη δεν είναι τόσο σημαντικό να προσδιορίζουμε τα ελληνικά γράμματα ως κάτι που αφορά το ιδιαίτερο μικρό νέο ελληνικό κράτος που φτιάχτηκε στον 19ο αιώνα πάνω σε λίγα ερείπια της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Σημαντικότερο τουλάχιστον μου φαίνεται σήμερα να φανταστούμε ποια αναγκαιότητα εξυπηρετούσε η ιδέα της Ελλάδας κατά την ακμή της Δύσης. Κι ακόμη: Τι σημαίνει επίσης σήμερα η έννοια «Ελλάδα» που κατασκευάστηκε τότε με τόσο επείγοντα τρόπο; Τι σημαίνει η παρακμή της έννοιας; Όχι δηλαδή η τετριμμένη ιδέα που έχουμε για την παρακμή της χώρας, αλλά περισσότερο η παρακμή της ευρωπαϊκής έννοιας της Ελλάδας, τι σημαίνει η παρακμή της Ευρώπης σήμερα. Η παρακμή των γραμμάτων συμπίπτει με μια λήθη εκείνης της ευρωπαϊκής Ελλάδας. Ο σύγχρονος πολιτισμός του Βορρά εγκαταλείπει την δυτική του καταγωγή. Προσδιορίζεται πια από την ιδιαίτερη λήθη της εξιδανικευμένης ευρωπαϊκής Ελλάδας. Η Ελλάδα ήταν μια ευρωπαϊκή και παγκόσμια έννοια που η εξιδανίκευσή της καθόρισε τον σύγχρονο πολιτισμό. Και όπως είναι αναμενόμενο αυτός ο ανύπαρκτος ιδανικός τόπος που ήταν η Ελλάδα πεθαίνει μαζί με την Ευρώπη.

Αριστείδης Αντονάς

 

Επιβεβαίωση των κλισέ

Δεκαεπτά χρόνια έχουν περάσει από τότε που η Ελλάδα ήταν τιμώμενη χώρα στην έκθεση βιβλίου της Φρανκφούρτης και τα ίδια, παλιά κλισέ συνεχίζουν να παραμορφώνουν την εικόνα της. Από τα σαράντα και πλέον μεταφρασμένα βιβλία δεν διασώθηκαν παρά ελάχιστα. Ακόμα και κατά την διάρκεια της κρίσης, η ελληνική λογοτεχνία δεν κατάφερε να βγει από τα στενά της όρια: οι Γερμανοί πληροφορούνταν για την κατάσταση των πραγμάτων αποκλειστικά από τον Τύπο, ενώ οι εκδότες δεν έδειξαν κανένα ενδιαφέρον για όσα είχαν να πουν οι Έλληνες συγγραφείς.
Όπως κάθε άλλη «μικρή» λογοτεχνία, έτσι και η ελληνική δεν μπορεί να ξεφύγει από την μοίρα της: το διεθνές αναγνωστικό κοινό συνεχίζει να ενδιαφέρεται για εκείνα τα βιβλία, που επιβεβαιώνουν όσα ήδη γνωρίζουν για την χώρα. Σε μια υπέροχη ομιλία της προ ετών με τίτλο «Ο κίνδυνος της μοναδικής ιστορίας» η νιγηριανή συγγραφέας Chimamanda Ngozi Adichie αναφέρθηκε στους αναγνώστες μεγάλων χωρών και στην εξουσία που αυτοί ασκούν στις «μικρές» λογοτεχνίες. Επιμένοντας στην «μοναδική» ιστορία που γνωρίζουν και έχουν διαβάσει σε διάφορες παραλλαγές, δείχνουν απρόθυμοι να την ανασκευάσουν, να την αλλάξουν, να την θέσουν υπό αμφισβήτηση. Τι μπορούν να προσφέρουν οι «μικρές» λογοτεχνίες σε μια εποχή αυξανόμενου εθνικισμού; Και πώς θα ξεπεράσουμε, άραγε, την κατάρα της «μοναδικής» ιστορίας;

Χρήστος Αστερίου
Πρόσφατα άρθρα ( Βιβλίο )
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet