Η αποικιοκρατία ως… πανούκλα



Ο Αλεξάντρ Γερσέν είναι ένα πρόσωπο ελάχιστα γνωστό, και όχι μόνο στην Ελλάδα. Είναι από εκείνα τα πρόσωπα που η Ιστορία δεν τα ανέδειξε όσο τους άξιζε, ίσως γιατί και αυτά δεν νοιάζονταν ιδιαίτερα για την υστεροφημία τους. Υπάρχει όμως και η λογοτεχνία. Ο Γερσέν έγινε ο ήρωας ενός Γάλλου συγγραφέα που επισκέφτηκε πρόσφατα την Αθήνα (καλεσμένος του Γαλλικού Ινστιτούτου), του Πατρίκ Ντεβίλ, όχι μόνο γιατί βρήκε σε αυτόν ένα πραγματικό μυθιστορηματικό ήρωα αλλά και γιατί ήταν ο ιδανικός κρίκος που μπορούσε να ενώσει διαφορετικά μέρη ενός ευρύτερου συγγραφικού σχεδίου.
Ο Αλεξάντρ Γερσέν είναι ο άνθρωπος που βρήκε το βάκιλο της πανώλης, της επονομαζόμενης λατινιστί Yersinia pestis (πήρε το όνομά του, δηλαδή) ή απλούστερα της πανούκλας, σώζοντας εκατομμύρια ανθρώπους σε όλη τη γη. Μόνο στην επιδημία των μέσων του 14ου αιώνα, η Ευρώπη είχε χάσει 25 εκατομμύρια ανθρώπους εξαιτίας της.

Αυτό θα αρκούσε, φυσικά, για να του δώσει μια θέση στην Ιστορία, όχι όμως και στη λογοτεχνία. Τη θέση του στη λογοτεχνία που κέρδισε μέσα από το μυθιστόρημα «Χολέρα και πανούκλα» του Πατρίκ Ντεβίλ, και αυτό χάρη στη ζωή που έζησε, μια ζωή πολύ χαρακτηριστική της εποχής του, εφάμιλλη των μεγάλων ταξιδιωτών και των εξερευνητών. Ο Ελβετός Γερσέν υπήρξε ο καλύτερος μαθητής του Παστέρ. Αψήφησε όμως καριέρες και αξιώματα και έφυγε για την Άπω Ανατολή, κυνηγώντας ένα όνειρο ανακαλύψεων και επιστροφής στη φύση, απομόνωσης επίσης, που ίσως δεν του έλειπε και μια δόση μισανθρωπίας. Ο Γερσέν ονειρεύτηκε να γίνει Λίβινγκστον, σαν δηλαδή αυτόν τον Σκωτσέζο που ανακάλυψε τον Ζαμβέζη και ήταν ταυτόχρονα πολυμαθής και άνθρωπος της δράσης, πάστορας και γιατρός. Στην Άπω Ανατολή έπιασε δουλειά ως γιατρός σε πλοία της γραμμής, λ.χ. στο πλοίο Βόλγας της γραμμής Μανίλα-Σαϊγκόν και εντέλει βρήκε τον παράδεισό του στο βιετναμέζικο παραθαλάσσιο θέρετρο Νχα Τρανγκ. Ασχολείται με τα έντομα, με τα λουλούδια, προσπαθεί να μαθαίνει τα πάντα. Έρχεται όμως η στιγμή που η ομάδα του Παστέρ τον καλοπιάνει (στα μέσα της δεκαετίας του 1880) για να ασχοληθεί μια τελευταία φορά μαζί της: του ζητάει να πάει στο Χονγκ Κονγκ, όπου υπάρχει επιδημία πανώλης. Τώρα έχει γίνει γνωστό ότι η πανώλη είναι μικρόβιο και, πλέον, είναι θέμα χρόνου αν θα λύσει το πρόβλημα η γαλλική ομάδα του Παστέρ ή η γερμανική του Κοχ. Ο Γενσέρ δέχεται. Παρά το γεγονός ότι η πόλη ελέγχεται από φιλογερμανικές δυνάμεις, ο Γενσέρ τα καταφέρνει. Έχει την ευφυία να ψάξει στο βουβώνα την ώρα που οι άλλοι έψαχναν στο αίμα. Ένα χρόνο όμως μετά, οι φίλοι του στο Παρίσι δεν έχουν καταφέρει να φτιάξουν ούτε εμβόλιο ούτε θεραπευτικό ορό, από το βάκιλο που έχει αυτός απομονώσει. Τον ξανακαλούν. Τα καταφέρνει σε δύο μήνες. Θα είχε πάρει Νομπέλ, αν ο Άλφρεντ Νομπέλ είχε ήδη πεθάνει και δημοσιεύσει τη διαθήκη του. Αυτό όμως συνέβη λίγα χρόνια αργότερα.

Μια ωραία ξεχασμένη ιστορία επιτυχίας;

Στο «Χολέρα και πανούκλα» βλέπουμε και πολλά άλλα γνωστά πρόσωπα να παρελαύνουν από τις σελίδες του – λ.χ. τον Αρθούρο Ρεμπό ο οποίος, την ίδια χρονιά που το Συνέδριο του Βερολίνου μοίραζε την Αφρική (μιλάει γι’ αυτό και ο Ερίκ Βυιγιάρ στο Κογκό), εκείνος ήταν στην Αβησσυνία συνοδεύοντας δύο χιλιάδες τουφέκια φορτωμένα σε καμήλες. Ο ποιητής είχε γράψει όλο του το έργο σε πολύ μικρή ηλικία, το είχε αποκηρύξει και είχε αναζητήσει την τύχη του στην Αφρική, αδιαφορώντας για τη δόξα, που ήρθε από μόνη της αργότερα. Είχαν μάλιστα συμπέσει με τον Γερσέν σε διάφορα ταξίδια τους, χωρίς κανένας τους να το γνωρίζει.
Ο Πατρίκ Ντεβίλ, ωστόσο, δεν ήθελε με όλα αυτά να κάνει απλώς γνωστή μια ωραία, ξεχασμένη ιστορία επιτυχίας. Το μυθιστόρημά του αυτό, που στα ελληνικά κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Τόπος σε μετάφραση Άννυς Σπυράκου, έκανε βέβαια στη Γαλλία τρομακτική επιτυχία – πούλησε κάπου 300.000 αντίτυπα. Γιατί είναι ταυτόχρονα και μια ιστορία γεωπολιτικών ανταγωνισμών, την εποχή της αποικιοκρατίας, στην οποία ένας από τους πρωταγωνιστές είναι η Γαλλία.

Ενα ευρύτερο συγγραφικό σχέδιο

Επίσης όμως, όπως προείπαμε, είναι κομμάτι ενός ευρύτερου συγγραφικού σχεδίου του συγγραφέα. Ποιο είναι αυτό; Είναι η συγγραφή δώδεκα μυθιστορημάτων με πεδίο δράσης δώδεκα διαφορετικές γεωγραφικές ζώνες του κόσμου. Όπως ο ίδιος μας είπε στη συνάντησή μας μαζί του, αφετηρία όλων των ιστοριών είναι το 1860, περίπου. Ο λόγος, ότι η εποχή εκείνη συμπίπτει με την ανακάλυψη της μηχανής εσωτερικής καύσης και γενικότερα με τη δεύτερη φάση της βιομηχανικής επανάστασης, την επέκταση του σιδηροδρόμου, των ατμόπλοιων, τη διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ, την εφεύρεση του ηλεκτρισμού κ.λπ., που αποτελεί και την αφετηρία του δικού μας σημερινού κόσμου. «Ο κόσμος μικραίνει, στενεύει, είναι η πρώτη παγκοσμιοποίηση», μας λέει. Και συνεχίζει: «Στην αρχή ταξίδευα από την αγάπη του ταξιδιού. Μετά αυτό έγινε συγγραφικό σχέδιο. Ξεκίνησα πριν από 20 χρόνια και επανέρχομαι στα ίδια μέρη που θέλω να πρωταγωνιστήσουν στα βιβλία μου. Η σημερινή κατάσταση είναι απόρροια του 1860. Των εξερευνήσεων και της αποικιοκρατίας».
Ο Πατρίκ Ντεβίλ, μιλώντας στην «Εποχή», θυμίζει ότι εκείνη την περίοδο «ένας στους τέσσερις κατοίκους του κόσμου ήταν Ευρωπαίος ή είχε ευρωπαϊκή καταγωγή, κάτι που δεν συμβαίνει σήμερα και θα πρέπει να μας προβληματίσει». Και προσθέτει: «Εκείνη την εποχή οι Ευρωπαίοι σχεδίαζαν τα σύνορα των άλλων και τα χώριζαν σε ζώνες επιρροής. Καθορίζοντας και την ιστορία των άλλων. Η ιστορία λ.χ. της Καμπότζης, από την Καμπουτσέα μέχρι τους Κόκκινους Χμερ είναι μια ευθεία γραμμή. Το τότε σχέδιο των Ευρωπαίων ήταν να μετατρέψουν σε Ευρώπη όλο τον κόσμο, με ό,τι σήμαινε αυτό, καλό (π.χ. Παστέρ) και κακό (αποικιοκρατία). Με τα σημερινά δημογραφικά και οικονομικά της προβλήματα, μετά και τον αυτοκτονικό πόλεμο του 1914, το μόνο βιώσιμο σχέδιο είναι η ενιαία Ευρώπη. Και πιστεύω ότι συχνά χρεώνουμε στην ίδια την ενιαία Ευρώπη περισσότερα κακά από όσα της αναλογούν, αφού πολλά από τα δεινά της Ευρώπης οφείλονται στις επί μέρους εθνικές πολιτικές και όχι σε αυτήν. Υπάρχει δηλαδή και μία λαϊκίστικη χρήση της Ευρώπης ως προξένου κακών, σε κάθε χώρα χωριστά».

Εκεί που η Ιστορία παρήγαγε Γεωγραφία



Ο Πατρίκ Ντεβίλ μας λέει ότι το πιάσιμο του νήματος από το 1860 και η επέκταση της δράσης μέχρι το σήμερα σε κάθε βιβλίο του, επιτρέπει μια ευρύτερη θέαση, με μεγαλύτερη προοπτική. «Είναι κάτι που η δημοσιογραφία δεν μπορεί να το κάνει, αντίθετα με ένα μυθιστόρημα 200 σελίδων που μπορεί», λέει.
Ίσως χάρη στην ευρύτερη αυτή θέαση να μπορεί τώρα, μιλώντας στην «Εποχή», να κάνει την πρόβλεψη ότι «η τηλεόραση θα πεθάνει πριν το βιβλίο και πριν το γραπτό Τύπο – καλό νέο!» ή να βλέπει με άλλο μάτι, ως απατεωνιά, τη συμφωνία των Κινέζων με τον Ορτέγκα να φτιάξουν στη Νικαράγουα νέα διώρυγα, σε εκατό χρόνια (!) με αντάλλαγμα τη χρήση, σήμερα, από τους Κινέζους, γαιών της λατινοαμερικάνικης χώρας. «Αντίθετα με τη γνωστή ρήση του Μπίσμαρκ, ότι η Γεωγραφία παράγει Ιστορία, στη Λατινική Αμερική έγινε το αντίθετο», λέει. «Η Ιστορία παρήγαγε Γεωγραφία, αφού η διώρυγα του Παναμά έγινε για πολιτικούς λόγους και το κράτος του Παναμά δημιουργήθηκε γι’ αυτό το λόγο». Πάντως ο ίδιος, τα (χωρίς φανταστική πλοκή) μυθιστορήματά του τα βλέπει μάλλον ως γέφυρες, παρά ως διώρυγες.

Μανώλης Πιμπλής
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet