Σχέδιο 1: To ρέμα Χορτατζήδων (από αεροφωτογραφία του 1938).

Η πολιτική παρρησία αυτής της κυβέρνησης έχει αποδειχθεί ποικιλότροπα, στα χρόνια της διακυβέρνησής της (διαπραγμάτευση με τους θεσμούς, κλείσιμο μνημονίων, ενίσχυση των χαμηλών εισοδημάτων, υποστήριξη της εργασίας, κοινωνικό κράτος, «Μακεδονικό» κτλ). Το ίδιο ισχυρό είναι το ενδιαφέρον της κυβέρνησης για τον βορειοελλαδικό χώρο (ίδρυση γραφείου πρωθυπουργού, ενεργειακές και μεταφορικές υποδομές κτλ). Όμως, σε έντονη αντίθεση, με όλα αυτά, έρχεται η εν κρυπτώ και παραβύστω, ενορχηστρωμένη απόπειρα ανανέωσης του κτιριακού δυναμικού της ΔΕΘ, υπό τον βιασμένο όρο «Ανάπλαση», στολισμένης με κοσμήματα βιοκλιματικής αρχιτεκτονικής και με πρόθεση προκήρυξης ενός αρχιτεκτονικού διαγωνισμού, ώστε να (ξαναέρθει ο Καλατράβα;) διασφαλιστούν οι δήθεν ποιότητες των νέων κτισμάτων.
Σε καμιά περίπτωση, δεν θα μπορούσε να διαφωνήσει κάποιος, ότι ο τσαντηρομαχαλάς της ΔΕΘ -όπως η ίδια η μελέτη παραδέχεται και όλοι εμείς διαπιστώνουμε-, δεν θα πρέπει να παραμείνει ως έχει ούτε ένα λεπτό ακόμη. Όμως το ερώτημα της ανανέωσης των υποδομών της, γιατί πρέπει να απαντηθεί στο κέντρο μιάς ταλαιπωρημένης πόλης ενός εκατομμυρίου κατοίκων, αρνητικής πρωταθλήτριας στο (1) ποσοστό πρασίνου ανά κάτοικο και (2) την ατμοσφαιρική ρύπανση, ιδιαίτερα στα θανατηφόρα PM5; Απορία ψάλτου (και κατοίκων), βήξ (διοικήσεων!). Είναι παράλογο που η συγκρουσιακή πλέον διάσταση στη σχέση Θεσσαλονίκη-ΔΕΘ, έχει παραμείνει στο σκοτάδι του δημόσιου διαλόγου. Ας γυρίσουμε, όμως αρκετά πίσω στο χρόνο, για να αναδιφήσουμε την σχέση αυτή.

Κάτι σαν προικώο

Το όραμα του Ν. Γερμανού, για μια ανοιχτή στον κόσμο, Θεσσαλονίκη, υλοποιείται με την ίδρυση της ΔΕΘ το 1926 (1η ΔΕΘ) και την «… οριστική παραχώρηση του γηπέδου των νέων εγκαταστάσεων»1, το 1935. Από αυτό και μόνο το ιστορικό γεγονός διαπιστώνουμε τη συμβιωτική και συνεργατική τους σχέση, τότε. Όμως σχεδόν έναν αιώνα μετά, ούτε η ΔΕΘ, οι ανάγκες της και οι στόχοι της, είναι οι ίδιες, ούτε πολύ περισσότερο, η Θεσσαλονίκη είναι η ίδια. Το μόνο που μένει ίδιο, καρφωμένο και αναλλοίωτο στο χρόνο, είναι η νοοτροπία του οικοπεδούχου, που θέλει (για δημόσιο όφελος είναι αλήθεια), να προβεί σε μια ιδιότυπη αντιπαροχή. Γιατί περί αυτού πρόκειται, για ένα έργο αναδίπλωσης της υφιστάμενης κτιριακής μάζας από την πλευρά της Αγγελάκη στην πλευρά της οδού Γ’ Σεπτεμβρίου. Αυτόν τον όρο θα χρησιμοποιήσουμε στη συνέχεια, ώστε να σώσουμε την «Ανάπλαση», από τους αναδιπλωτές της ΔΕΘ! Η Αναδίπλωση, που περιγράφεται στο Ειδικό Χωρικό Σχέδιο, διατηρεί όλα τα χαρακτηριστικά μιας ιδιότυπης αντιπαροχής, όπως την «εισφορά σε γη», δηλαδή αυτό το τμήμα του γηπέδου που εμφανίζεται σκανδαλωδώς και ανερυθρίαστα, ως «Μητροπολιτικό πάρκο» και της δόμησης σε αυξημένο ύψος. Αν αυτό σας θυμίζει την γνωστή «αξιοποίηση» του προικώου ακινήτου (από τον παππού Ν. Γερμανό) από την θυγατέρα του, εν όψει γάμου, δηλαδή με εισφορά της αυλής στο δημόσιο ως κοινόχρηστο χώρο, με σκοπό την ανέγερση μιας πολυώροφής πολυκατοικίας, δεν πέφτετε έξω.
Δυστυχώς, ο εγκλωβισμός της ΔΕΘ, στο κέντρο της πόλης δεν έχει γίνει ακόμα κατορθωτό να ξεπεραστεί. Αν θέλουμε, να αποκαταστήσουμε την τόσο επωφελή έως πρόσφατα σχέση Θεσσαλονίκης-ΔΕΘ, θα πρέπει να βρούμε μια νέα θέση ανάπτυξης για την ΔΕΘ (και μάλιστα στα δυτικά της πόλης), ώστε με μια χωροθετική επιλογή, να πετύχουμε ένα ισχυρό τριπλό θετικό αποτέλεσμα (win-win-win): (1) μια σαφώς βιωσιμότερη Θεσσαλονίκη με ένα πάρκο υψηλού πρασίνου και ελεύθερων ανοιχτών χώρων περίπου 170 στρ., (2) μια νέα υποδομή για την ΔΕΘ με προοπτικές σταδιακής ανάπτυξης για την διοργάνωση μεγάλων εκδηλώσεων (big events), που τόσο έχει ανάγκη η πόλη και (3) αντιστάθμιση μιάς ιστορικής κοινωνικής αδικίας, την παραμέληση της Δυτικής Θεσσαλονίκης. Τότε και μόνον τότε, θα μπορούμε να μιλάμε για ένα πρόγραμμα αστικής ανάπλασης, που θα προσφέρει δηλαδή μια καινούργια αναβαθμισμένη πόλη σε τρία σημεία της, διεσπαρμένα στον αστικό ιστό, προσφέροντας ένα νέο όραμα και παρέχοντας τις υλικές εκείνες συνθήκες για την ισόρροπη ανάπτυξη της. Παρόλο που το σκοτάδι, έχει σκεπάσει όλες τις μελέτες που εκπονήθηκαν τα τελευταία 15 χρόνια για την ΔΕΘ, περιλαμβανομένου και του ΕΧΣ, καθώς στην διαβούλευση, έχει αναρτηθεί μόνο η τυπική υποχρέωση, δηλ. η ΣΜΠΕ (Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων), γεγονός που μας στερεί κάποιες ίσως πολύτιμες πληροφορίες, θα επιχειρήσουμε να διατυπώσουμε αναλυτικότερα την πρότασή μας.

Για ένα γνήσιο πρόγραμμα Αστικής Ανάπλασης

 

1) Το γήπεδο της ΔΕΘ: Η μετακίνηση της ΔΕΘ, θα αποτελέσει μια μοναδική ευκαιρία για την ανάπτυξη ενός πάρκου υψηλού πρασίνου και ενός πλέγματος ελεύθερων και ανοιχτών χώρων περίπου 170 στρ. Δημιουργούνται έτσι οι συνθήκες για να αξιοποιηθούν/ αποκατασταθούν τα αξιόλογα και βραβευμένα κτίρια2, ως στοιχείων μνήμης αλλά και ταυτότητας της πόλης, να δημιουργηθεί ένα απόθεμα ανοιχτών χώρων όχι μόνο ωφέλιμων, αλλά και απαραίτητων από τις πολεοδομικές προδιαγραφές, που θα υποστηρίζουν λειτουργίες πολιτικής προστασίας, αλλά και θα ενισχύουν την δημοκρατική λειτουργία της πόλης (συναθροίσεις κοινού). Η οικολογική λειτουργία του πάρκου θα συμβάλλει στη μείωση του φαινομένου της αστικής νησίδας και την μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης τοπικά και θα υποστηρίξει την αστική πανίδα. Αν με το καλό μεταλαμπαδευτεί και στην Θεσσαλονίκη, η καλή ιδέα του «αποκαλύπτομεν τον Ιλισσόν», το πάρκο έχει να προσφέρει λύσεις. Στο σχέδιο 1, φαίνεται η διέλευση του ενεργού ρέματος των Χορτατζήδων από την καρδιά του γηπέδου.
Δυστυχώς ο διάλογος που έχει έως σήμερα αναπτυχθεί, συστηματικά περιορίζεται σε μπετατζήδικες συμπεριφορές (τόσο γήπεδο επί τόσο Συντελεστή Δόμησης, ίσον τόσα τετραγωνικά, συνεπάγεται τόσο χρήμα, «…μάλλον είν’ εντάξει, ώρα να πέσω και να κοιμηθώ»3). Είναι αναμενόμενο λοιπόν, το ΕΧΣ, να αγνοεί πλήρως την έννοια των πράσινων αστικών υποδομών, όσο και το σύνολο των πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για το αστικό περιβάλλον. Ακόμα περισσότερο, είναι μάταιο να περιμένουμε να δούμε στο ΕΧΣ, προσεγγίσεις για την αποκάλυψη του ρέματος, όπως συμβαίνει σε δεκάδες έργα αποκατάστασης ρεμάτων και ποταμών ανά την ΕΕ, όπως καταγράφονται στην βάση RESTORE-Restoring Europe’s Rivers.
2) Οι νέες εγκαταστάσεις της ΔΕΘ στα Δυτικά: Η μετακίνηση της ΔΕΘ στα Δυτικά, θα της προσφέρει έναν χώρο ελεύθερο δεσμεύσεων, στον οποίο θα μπορέσει σταδιακά να αναπτύξει τις υποδομές της, με προοπτική την υποστήριξη ακόμα και μεσαίων/ μεγάλων διοργανώσεων, δυνατότητα που δεν ικανοποιείται με το ΕΧΣ. Ακόμα και η δυνατότητα για τη διοργάνωση εκδηλώσεων στον μαντρωμένο (με περίφραξη 2 μέτρων) ανοιχτό χώρο του δήθεν «Μητροπολιτικού πάρκου», εδώ στο νέο χώρο, βρίσκει καλύτερες συνθήκες εξυπηρέτησης, όπως μουσικές συναυλίες, που τόσο έχει αγαπήσει η ΔΕΘ τα τελευταία χρόνια, αλλά τρελαίνουν ηχητικά τις άμεσα γειτνιάζουσες περιοχές κατοικίας. Αναρωτιέται κανείς, αυτή τη δυνατότητα την έχει απεμπολήσει οριστικά, από το Επιχειρησιακό της πλάνο η ΔΕΘ; Επιπλέον, η μετεγκατάσταση στην δυτική πλευρά της πόλης, προσφέρει άμεση πρόσβαση στο διεθνές οδικό και σιδηροδρομικό δίκτυο και συνεπώς καλύτερες εξυπηρετήσεις, για την μετακίνηση ατόμων και αγαθών.
3) Η ΔΕΘ ως κινητήρας ανάπτυξης της Δυτικής Θεσσαλονίκης: Η ΔΕΘ είναι ένας οικονομικός φορέας με αξιόλογη οικονομική δραστηριότητα. Γύρω από αυτήν ζουν αρκετές οικογένειες και επιχειρήσεις. Η χωρική εγγύτητα της νέας εγκατάστασης με τις δύο άλλες μείζονες αναπτυξιακές υποδομές, την ΒΙΠΕ και το ΑΤΕΙΘ, μπορεί να αποτελέσει την κρίσιμη συνθήκη για να δημιουργηθούν clusters με αντικείμενο τις εκθεσιακές δραστηριότητες και τις συνοδές δραστηριότητες τους.

Στο σύντομο σημείωμά μας, παρουσιάσαμε τα κύρια διακυβεύματα, που ενεργοποιεί η ΕΧΣ της ΔΕΘ. Τόσο η σύγχρονη εποχή, όσο τα συσσωρευμένα προβλήματα στην ΔΕΘ και την Θεσσαλονίκη, απαιτούν ριζικά νέες προσεγγίσεις, πολύ μακριά από τις κατεστημένες κυρίαρχες. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι αποφάσεις που θα ληφθούν σήμερα, θα προσδιορίσουν την μορφή και τη λειτουργία της πόλης για τα επόμενα 40-60 χρόνια, τότε που όλοι οι σημερινοί αποφασίζοντες, θα έχουν εκδημήσει και θα έχουν κληρονομήσει μια φριχτή πόλη στους νεότερους σήμερα, ακόμα και σε όσους δεν έχουν γεννηθεί. Στον 21ο αιώνα, δεν μπορούμε να βαδίσουμε με υλικά του 20ου.
Τελικά η πρώτη εφαρμογή του εργαλείου του Ειδικού Χωρικού Σχεδίου στη Θεσσαλονίκη από την κυβέρνηση της αριστεράς, θα πρέπει να χαρακτηρίζεται κατά προτεραιότητα από την απόδοση του χώρου στους κατοίκους της πόλης και όχι στα επιχειρηματικά συμφέροντα.

Στράτος Μάνος,
πολεοδόμος – χωροτάκτης

Σάσα Λαδά, ομότιμη καθηγήτρια
τμήμα Αρχιτεκτόνων ΑΠΘ

Σημειώσεις:
1. Ποζρικίδης Α. Κυριάκος, Ιστορίες της Έκθεσης (από την ιστοσελίδα της HELEXPO)
2. Βλέπε το Ψήφισμα του Τμήματος Αρχιτεκτόνων του ΑΠΘ, που καλύπτει πλήρως το θέμα.
3. «Κάπου την έχουμε πατήσει» - 1978, Στίχοι: Λουκιανός Κηλαηδόνης, αρχιτέκτονας
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2023 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet