Βαγγέλης Καραμανωλάκης, «Ανεπιθύμητο παρελθόν», εκδόσεις Θεμέλιο, 2019, σελ. 320



Τον Αύγουστο του 1989 έγινε κάτι αναπάντεχο. Η κυβέρνηση Τζαννετάκη αποφάσισε, εν μέσω μάλιστα καταιγιστικών αλλαγών στην Ανατολική Ευρώπη, αλλά και στο κλίμα του σκανδάλου Κοσκωτά στην Ελλάδα, να στείλει για κάψιμο τους φακέλους της Ασφάλειας. Κάπου 17,5 εκατομμύρια φάκελοι πήγαν στην υψικάμινο της Χαλυβουργικής και έγιναν στάχτη. Κρατήθηκαν μόλις 2.500 φάκελοι, δειγματοληπτικά, για λόγους ιστορικούς, όπως λένε.
Ποιοι συναποτελούσαν την κυβέρνηση Τζαννετάκη; Επρόκειτο για κυβέρνηση συνεργασίας Δεξιάς-Αριστεράς. Την πρώτη στα χρονικά και την τελευταία, αν εξαιρέσει κανείς τη σύντομη συμμετοχή της ΔΗΜΑΡ πριν από λίγα χρόνια σε κυβέρνηση συνεργασίας, όπου όμως υπήρχε, εκτός από τη ΝΔ, και το ΠΑΣΟΚ.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση του 1989 ο στόχος ήταν ακριβώς να αποκλειστεί το ΠΑΣΟΚ, ο «μεσάζοντας», όπως κάποιοι το αποκαλούσαν τότε. Η ΝΔ είχε αρχηγό τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη και η Αριστερά έπαιρνε μέρος σχεδόν σύσσωμη, αφού στον «Συνασπισμό» μετείχαν τόσο το ΚΚΕ όσο και η ανανεωτική αριστερά, που εκπροσωπούνταν τότε από την Ελληνική Αριστερά (ΕΑΡ).
Διακηρυγμένος στόχος αυτής της συγκυβέρνησης ήταν η λεγόμενη «κάθαρση», να αποφευχθεί δηλαδή η παραγραφή διαφόρων σκανδάλων με κορυφαίο αυτό της Τράπεζας Κρήτης του Κοσκωτά και να οδηγηθούν στο εδώλιο όσοι αντιμετώπιζαν κατηγορίες, συμπεριλαμβανομένου του Ανδρέα Παπανδρέου. Ταυτόχρονα, όμως, με την ευκαιρία μιας τέτοιας αταίριαστης συνύπαρξης, δόθηκε έμφαση και στο θέμα της εθνικής συμφιλίωσης. Εδώ τα αποτελέσματα ήταν απτά και είχαν τη σημασία τους, αφού μετά την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης από την πρώτη κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ το 1982, ερχόταν να αναγνωριστεί επίσημα ότι η σύγκρουση που έληξε το 1949 ήταν εμφύλιος πόλεμος. Έκτοτε, από το 1989 δηλαδή, το κράτος θα έπαυε να αποκαλεί τη σύγκρουση «συμμοριτοπόλεμο» και τους αριστερούς «συμμορίτες», αναγνωρίζοντας τους όρους «Εμφύλιος» και «Δημοκρατικός Στρατός».
Ταυτόχρονα, στο ίδιο πνεύμα, αποφασίστηκε η καύση των φακέλων. Αντίθετα, με την αναγνώριση της σύγκρουσης ως εμφυλίου, που χαιρετίστηκε από όλες τις παρατάξεις, η καύση αυτή προκάλεσε αντιδράσεις. Οι αντιδράσεις ήταν κυρίως των ιστορικών, αλλά σε κρίσιμες στιγμές αυτούς ελάχιστοι τους ακούνε. Βλέποντας σήμερα τα πράγματα με καθαρό βλέμμα, θα μπορούσε κανείς να αισθανθεί τεράστια απογοήτευση απέναντι στη διαχρονική αδυναμία του ελληνικού κράτους αλλά και της κοινωνίας να αντιληφθεί τη σημασία των αρχείων και των ιστορικών πηγών.
Είναι όμως ταυτόχρονα αλήθεια ότι στο κλίμα εκείνης της περιόδου μπορεί κανείς να κατανοήσει ότι πάρθηκε βεβιασμένα μια απόφαση που δεν της έλειπαν τα συναισθηματικά κριτήρια αλλά και η διάθεση να ξεπεραστεί ένα άλλο κυρίαρχο συναίσθημα όλης της προηγούμενης περιόδου: ο φόβος.
Φόβο είχαν οπωσδήποτε οι εκπρόσωποι της συντηρητικής παράταξης που στη νέα εποχή της Μεταπολίτευσης, όπου δεν μπορούσε να εμποδιστεί πια η είσοδος της ευρύτερης Αριστεράς στο παιχνίδι της εξουσίας, η ύπαρξη στοιχείων για δράσεις ακραίες, παράνομες, εκδικητικές κάθε είδους, προς μια ολόκληρη πλευρά της κοινωνίας, θα επικρεμιόταν για καιρό ως σπάθη πάνω από τα κεφάλια ορισμένων και των οικογενειών τους.
Από την άλλη, και ο κόσμος της Αριστεράς, που είχε βιώσει τον τρόμο και την απόλυτη εχθρότητα της κεντρικής εξουσίας απέναντί του, δεν μπορούσε παρά να φοβάται -υπερβολικά, βέβαια, πια- τυχόν επαναφορά ενός πιο σκληρού καθεστώτος και νέα χρήση των παλιών φακέλων εις βάρος του.
Τα αναλύει όλα αυτά σε βάθος ο ιστορικός Βαγγέλης Καραμανωλάκης, επίκουρος καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, στο καινούριο του βιβλίο με τίτλο «Ανεπιθύμητο παρελθόν» και υπότιτλο «Οι φάκελοι κοινωνικών φρονημάτων στον 20ό αιώνα και η καταστροφή τους», το οποίο κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Θεμέλιο.
Το βιβλίο, μοναδικό στο είδος του, ανατρέχει σε όλο το παρελθόν των φακέλων, εξετάζει τα γεγονότα, ανασυνθέτει τις εποχές και επιχειρεί να αναζητήσει τις βαθύτερες αιτίες που οδήγησαν σε αυτή την απόφαση της καταστροφής τους. Μιας καταστροφής που, μαζί με τα πάθη, τους φόβους, τις ερινύες, εξαλείφει εκ των πραγμάτων και τα ίχνη τόσων και τόσων κατεστραμμένων ζωών, που θα επιβίωναν στη μνήμη μόνο αν δεν καταστρέφονταν και οι φάκελοι.
Στο βιβλίο ανατέμνεται ως παράδειγμα και υπόδειγμα, ο φάκελος του «επικίνδυνου πολίτη» Λεωνίδα Κύρκου, που περιλαμβάνεται στους διασωθέντες, αλλά και γίνονται εκτενείς αναφορές σε περιπτώσεις πολύ λιγότερο γνωστών πολιτών που ταλαιπωρήθηκαν αφόρητα στη ζωή τους, συχνά για ασήμαντη αφορμή. Έχασαν τη δουλειά τους στο δημόσιο, δεν μπόρεσαν να σπουδάσουν, δεν μπόρεσαν ενδεχομένως να κληρονομήσουν, ούτε να ταξιδέψουν. Και η περιπέτειά τους μπορεί να ξεκίνησε από μια καταγγελία ότι έκαναν παρέα με έναν αριστερό ή διάβαζαν μαζί του μια εφημερίδα της ΕΔΑ.
Οι πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες ήταν πολύ σκληρές και σκοτεινές. Οι φάκελοι, σε συνδυασμό με το θεσμοθετημένο πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων, απέκλειαν από την κοινωνική δράση χιλιάδες ανθρώπους που, στις πιο ακραίες και τραγελαφικές περιπτώσεις, δεν μπορούσαν ούτε άδεια οδήγησης δικύκλου να αποκτήσουν.
Ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης ανατρέχει και στο παρελθόν των φακέλων, κάποιοι πρώτοι τηρούνταν ήδη στις αρχές του 20ού αιώνα για σεσημασμένους κακοποιούς, από τις δεκαετίες όμως του ’20 και του ’30 φτιάχνονταν σχεδόν κατ’ αποκλειστικότητα για τους αριστερούς ή όσους λοξοκοίταζαν προς τα αριστερά.
Θα πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι ήταν αρκετοί και εκείνοι που υποστήριζαν την καύση των φακέλων. Σε ανύποπτο χρόνο, το 1981, ο ποιητής Μανόλης Αναγνωστάκης είχε γράψει: «Δεν επιθυμώ να πληροφορηθώ ούτε ποιος ή ποιοι υπήρξαν οι καταδότες μου, ούτε ποιοι υπήρξαν οι καταθέσαντες εις βάρος μου και παραμείναντες εν κρυπτώ έως σήμερα, ούτε ποια άλλα στοιχεία φανταστικά, χαλκευμένα ή και “αληθοφανή” και που αφορούν και άλλα πρόσωπα, καταστάσεις ή περιστατικά της εποχής εκείνης περιέχονται στο φάκελό μου. Απαγορεύω επομένως την οποιαδήποτε χρησιμοποίηση του φακέλου μου προς «άντλησιν ιστορικών στοιχείων» από τους όποιους τυχόν ερευνητές».
Αντίθετα όμως από τη θέλησή του, ο φάκελός του είναι ανάμεσα στους διασωθέντες!
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet