Η Φιφή και ο Φρίξος Πρωτογερέλλης, ιστορικά στελέχη της ελληνικής Ανανεωτικής Αριστεράς, παρουσιάζουν τα δυο βιβλία τους «Πόρτες» και «Ελλη»

Την Κυριακή 29 Σεπτεμβρίου, στις 11 πμ στα Γραφεία του Συλλόγου «Πολίτες της Ριζούπολης» (Ερμωνάσσης 11 και Ζήλων, Ριζούπολη, Αθήνα) η Φιφή και ο Φρίξος Πρωτογερέλλης, ιστορικά στελέχη της ελληνικής Ανανεωτικής Αριστεράς, θα παρουσιάσουν τα δυο βιβλία τους «Πόρτες» και «Ελλη» αντίστοιχα (εκδόσεις 24 γράμματα, Αθήνα 2019), δυο βιβλία-μαρτυρίες, αφηγήσεις όψεων μιας ιστορίας που κινδυνεύει να ξεχαστεί, καθώς αναπαράγεται μόνο υπό όρους  σχολαστικού ακαδημαϊσμού ή συγκαλύπτεται πίσω από παρερμηνείες και υπερερμηνείες όσων σκοπίμως και συστηματικά αποπειρώνται να καταδικάσουν στο σκοτάδι αυτό που υπήρξε σε όλο το φάσμα της ελληνικής ιστορίας η αριστερή ανυπότακτη ψυχή και το ρωμαλέο πνεύμα.
Ο Φρίξος Πρωτογερέλλης αφηγείται την ιστορία της Έλλης Σβώρου, της πρώτης γυναίκας που αντιμετώπισε το εκτελεστικό απόσπασμα στην Μυτιλήνη του 1949, του πρώτου του μεγάλου έρωτα, και μέσα από την επιστολογραφία τους αντιλαμβανόμαστε τι σημαίνει το καθημερινό στοίχημα της υπέρβασης του αναπόφευκτου που είναι στην περίπτωση αυτής της ηρωίδας ο βίαιος θάνατος. Η κομβικής σημασίας διατύπωση του Φρίξου Πρωτογερέλλη «η ερωτευμένη κοπέλα είναι συγχρόνως αγωνίστρια» ξεπερνά την ευστοχία πολλών ψυχαναλυτικών, ποιητικών και λοιπών θεωρητικών προσεγγίσεων που πασχίζουν να απομυστικοποιήσουν το φαινόμενο του δυνητικού πολεμιστή, ρόλου στον οποίον καταδικάζει το ερωτικό γεγονός είτε τον εραστή είτε τον ερωμένο κατά το φροϊδικό παράδειγμα.



Η Φιφή Πρωτογερέλλη εποπτεύει τη μεγάλη εικόνα της ιστορίας, ενώ επικεντρώνεται σταδιακά στην ιστορία των ανθρώπων, την ιστορία της καθημερινότητας και μας χαρίζει απλόχερα έναν ποταμό πληροφοριών, υφαίνοντας μια παράλληλη αφήγηση των πέτρινων χρόνων του πολύπαθου 20ού αιώνα με απόδοση ιδιαίτερης έμφασης στην ιδεολογική παρακαταθήκη της ΕΠΟΝ για τη σύγχρονη Ελλάδα.
Οι δυο αυτοί άνθρωποι, ένθερμοι υπερασπιστές κάθε προοδευτικής προσπάθειας στο χώρο της  αριστερής πρωτοβουλίας, που έδεσαν άρρηκτα της ζωή τους με την πορεία του ΚΚΕ εσωτερικού, πέρα από τις αφηγήσεις της υπέρβασης και τα στοιχήματα ξεπεράσματος μιας καθημερινότητας  προβλέψιμης κι ενδεχομένως αφόρητα ασφαλούς, χάρισαν ένα ακόμα δώρο σημαντικό στους συμπολίτες τους: Την αέναη προσπάθειά τους για ενεργοποίηση διαρκείας, για συμμετοχικότητα στα κοινά, για αναβίωση ενός πνεύματος καλώς εννοούμενης γειτονιάς - κοινότητας συνομιλητών, ανθρώπων που τους ενώνουν κοινές μέριμνες.
υτή η προσπάθεια στήριξης συλλογικοτήτων με το βλέμμα πάντοτε στραμμένο στην πρόοδο και την αλήθεια δεν σταμάτησε, δεν κάμφθηκε ούτε με τον αιφνίδιο χαμό των δυο τους παιδιών, το 1987, όταν ένας ασυνείδητος οδηγός ταξί βγαίνοντας αντικανονικά από την οδό Πατησίων στο ύψος της Σκιάθου τους άφησε αβοήθητους στην άσφαλτο, αφού τους έριξε από τη μηχανή στην οποία επέβαιναν. Έτσι χάθηκαν ο Μίλτος και η Καίτη Πρωτογερέλλη, ένα βράδυ του Δεκεμβρίου 1987.
Η Φιφή και ο Φρίξος Πρωτογερέλλης μετά από αυτό το κορυφαίο γεγονός,  διαμόρφωσαν με παροιμιώδες πείσμα την Επιτροπή Κατοίκων Ριζούπολης, μια ομάδα ενεργών συμπολιτών που από το 1989 έως το 2009 άοκνα εργάζονταν για θέματα περιβαλλοντικής ευαισθησίας και πολιτισμικής δημιουργίας στο πάντα παραμελημένο 5ο διαμέρισμα του Δήμου Αθηναίων.
Δεν θα είχε δημιουργηθεί ποτέ το πάρκο «Βασίλης Αυλωνίτης» αν η Φιφή και ο Φρίξος Πρωτογερέλλης είχαν αποσυρθεί από το διαρκές κυνήγι υπευθύνων και τη συνεχή προσπάθεια συσπείρωσης συμπολιτών τους κατά τη σταδιακή κατεδάφιση του ιστορικού εργοστασίου της Θερμίδας. Η μικρή κλίμακα, η γειτονιά, όσοι Αριστεροί και προοδευτικοί εμπνέονται από το παράδειγμά τους, ακόμα και στα πιο δύσκολα, τους χρωστούν πολλά και κυρίως την ένσαρκη υποστασιοποίηση του «ηθικού πλεονεκτήματος», όρου που έχει γίνει αντικείμενο οξείας κριτικής και θυμηδίας τα χρόνια της κυβερνώσας Αριστεράς.
Με αυτά τα δεδομένα, ο πρώτος σταθμός παρουσίασης των δυο ιστορικών αφηγημάτων, της Ελλης του Φρίξου Πρωτογερέλλη και του έργου «Πόρτες» της Φιφής Πρωτογερέλλη, δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από την καρδιά της αγαπημένης τους γειτονιάς, τη συλλογικότητα που οι ίδιοι ίδρυσαν και στήριξαν, τους Πολίτες της Ριζούπολης.

***


Το χαμόγελο που ήταν κορίτσι




Αυτοπροσωπογραφία της Έλλης Σβώρου

Φρίξος Πρωτογερέλλης , «Ελλη»,
εκδόσεις 24 Γράμματα, Αθήνα 2019, σελ. 15


Της Σοφίας Τσούρτη

Ο Φρίξος Πρωτογερέλλης, γεννημένος το 1923 στη Θέρμη της Λέσβου είναι γνωστός σε όλους εμάς που οι διαδρομές μας διασταυρώθηκαν με την ιστορία της σύγχρονης Αριστεράς. Συνιστά σύμβολο ακάματης δράσης και καλού, συνεχούς, συντεταγμένου αγώνα.
Ο Φρίξος Πρωτογερέλλης, που έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του σε καθεστώς παρανομίας, σε φυλακίσεις και εξορίες για την αντιστασιακή του δράση, 96 ετών σήμερα αναλαμβάνει να αφηγηθεί την ιστορία της πρώτης και μόνης εκτελεσθείσας 25χρονης Μυτιληνιάς που αντιμετώπισε, το 1949, το απόσπασμα για τις πολιτικές της πεποιθήσεις και την αδιαπραγμάτευτη στάση της.
Πρόκειται για την πρώτη του μεγάλη αγάπη, την Έλλη Σβώρου, το όνομα της οποίας από το 2005 έχει την ευκαιρία να δει ο αμέριμνος διαβάτης των δρόμων της Μυτιλήνης και να αναρωτηθεί ποια ήταν εν τέλει αυτή η νεαρή γυναίκα με το επίμονο διαρκές χαμόγελο.
Ο Φρίξος Πρωτογερέλλης στον αμέριμνο διαβάτη, στον ταξιδιώτη που ανιχνεύει ιστορίες πίσω από ονόματα, στον ανυποψίαστο αλλά και στον υποψιασμένο αναγνώστη, φροντίζει να τονίσει στον πρόλογό του ότι δεν γράφει διήγημα, ούτε μυθιστορηματική βιογραφία αλλά προσπαθεί να διασώσει τη μικρή ιστορία μιας μεγάλης ψυχής(1). Σημειώνει ότι στην περίπτωση της Έλλης, ο αναγνώστης θα έχει την ευκαιρία να διαβάσει την αληθινή ιστορία ενός απλού κοριτσιού που δεν ήξερε παρά να γελά και να θυσιάζεται(2).
Με αυτήν την έναρξη ο συγγραφέας ξεκινά να αναλύει τα υλικά από τα οποία δομείται ο ηρωισμός, η υπέρβαση, η ένταξη σε μια ηθική τάξη πραγμάτων που έχει αρνηθεί εξαρχής τη στενόκαρδη αναδίπλωση στα ενδιαφέροντα και συμφέροντα του εαυτού.
Το βιβλίο αυτό ξεκίνησε ως μια απελπισμένη απόπειρα διάσωσης μιας επιστολογραφίας από τη γνωριμία του Φρίξου Πρωτογερέλλη με την Έλλη Σβώρου μέχρι την εκτέλεσή της το 1949. Οι επιστολές διασώθηκαν χάρη σε έναν αυτοσχέδιο διπλό πάτο μιας βαλίτσας που ταξίδεψε από τη Μέση Ανατολή μέχρι τις φυλακές, τις εξορίες και τα σπίτια στα οποία ο Φρίξος Πρωτογερέλλης μπορούσε να διαμένει με όση ασφάλεια του παρείχαν οι συνθήκες της εποχής, το διάστημα που είχε βγει στην παρανομία(3).
Ο αναγνώστης αναρωτιέται ενδεχομένως γιατί αποφασίζει ο συγγραφέας να μπει σε αυτήν την επώδυνη διαδικασία αναβίωσης αυτής της ιστορικής περιόδου, των διώξεων και των εκτελέσεων, γιατί διαλέγει να ξαναζήσει τη σύντομη ιστορία και την οδυνηρή απώλεια του πρώτου του μεγάλου έρωτα. Μια επιπόλαιη ανάγνωση θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμα και σε ένα συμπέρασμα διδακτικού χαρακτήρα, αλλά ο συγγραφέας έχει φροντίσει από το εναρκτήριο κιόλας κεφάλαιο να διατυπώσει ρητά τις αιτίες για τις οποίες ξεκινά να γράφει σε ένα τετράδιο τις αφηγηματικές εκείνες γέφυρες, τους συνδετικούς κρίκους της επιστολογραφίας του ερωτευμένου ζευγαριού που προάγουν μια αλληλογραφία σε μια πολύτιμη ενιαία καταγραφή, σε μια ακραία συγκινησιακή ενότητα:
Για να μπορώ να περπατώ στους δρόμους και να μην ντρέπομαι να κοιτάζω τους ανθρώπους
-Να αγαπώ χωρίς καμία σκιά στα μάτια
-Να κάθομαι στην ρίζα ενός πεύκου στην ακροθαλασσιά, χωρίς να λυπάμαι γι’ αυτό
-Για να μπορώ να δακρύζω χωρίς να νιώθω καμιά λύπη
(4)
 Έτσι κράτησε ο Φρίξος Πρωτογερέλλης το τετράδιο, πρώτα για τον εαυτό του και μετά για τους φίλους, για τα παιδιά, για τον αναγνώστη που μελετά τον ήρωα και τον ηρωισμό, για όποιον μέσα στο προσωπικό του σενάριο, την αυτοεικόνα του, το κοσμοείδωλό του έχει εντάξει το «καλόν» και τη γενναιότητα(5).
Παράλληλα με την επίμονη αναφορά στον ηρωισμό, την υπέρβαση και το υψηλόν, αναπόφευκτα έρχεται σαν τον ισοκράτη της μουσικής η ανάλυση του ερωτικού γεγονότος, που ενδυναμώνει, τροφοδοτεί και φωτίζει ακόμα περισσότερο το αγωνιστικό πνεύμα. Η ερωτευμένη κοπέλα είναι συγχρόνως αγωνίστρια, μας λέει ο Φρίξος Πρωτογερέλλης, ο ερωτικός της δεσμός είναι καρπός του αγώνα. Γι’ αυτό, όχι μόνο δεν μπαίνει εμπόδιο σε αυτόν, αλλά τον προωθεί και τον αναπτύσσει. Το ατομικό αίσθημα είναι δεμένο με το γενικότερο καθήκον και δεν είναι δυνατόν να υπάρξει έξω, ή ενάντια σε αυτό. Για να παραμείνει αγωνίστρια πρέπει στο τέλος να θυσιαστεί(6).
Κι έτσι, μαζί με την αναπόδραστη δυναμική του έρωτα δυο εικοσιπεντάχρονων παιδιών στην Λέσβο της δεκαετίας του ’40 εμφανίζεται άμεσα, η έννοια της θυσίας σαν σύστοιχο αντικείμενο, σαν απαραίτητο συμπλήρωμα της οποιασδήποτε υπερβατικής στάσης.
Η Έλλη, το κορίτσι που χαρακτηρίζεται από ένα διαρκές χαμόγελο, ακόμα και όταν στο τέλος θα την δούμε στο «Μαύρο Βαπόρι», στην καταληκτήρια φάση της ιστορίας λίγο πριν το τελικό διάστημα παραμονής στις γυναικείες φυλακές και την εκτέλεσή της, όταν θα την δούμε χωρίς χειροπέδες καθώς η αστυνομική και στρατιωτική εξουσία της εποχής είχε αυτό το savoir faire (όχι χειροπέδες για τα κορίτσια αλλά πλήθος εγκαυμάτων από τσιγάρα σβησμένα σε γυμνά σώματα) μας αποκαλύπτεται με μια φράση που αναπόφευκτα μας παραπέμπει στην Σοφόκλεια Αντιγόνη, η οποία μετά τη φράση του Κρέοντα περί του εχθρού που ακόμα και νεκρός δεν είναι ποτέ φίλος, αποφαίνεται: Γεννήθηκα για να αγαπώ, όχι για να μισώ!
Η Έλλη-Αντιγόνη εκμυστηρεύεται στον Φρίξο της τον Ιούνιο του 1949 Πεθαίνω έτσι που πρέπει να πεθαίνει μια πραγματική αγωνίστρια. Πεθαίνω μόνο για εκείνους που με μισούν για να ζω αιώνια σε εκείνους που με αγαπούν και αγαπώ.(7)
Έχουν προλάβει να ζήσουν λίγο, πολύ λίγο μαζί. Έχουν προλάβει να βρουν ένα βράχο, να τον βαφτίσουν «δικό τους», το σημείο συνάντησής τους στο οποίο και οι δυο κατατρομαγμένοι από το μέγεθος της παρόρμησης, γίνονται τόσο δειλοί στον έρωτα, όσο γενναίοι στον αγώνα(8).

Η Έλλη στην αγκαλιά του Φρίξου

Ζουν μόνο κάποιες υπέροχες σιωπές και δυνατές συγκινήσεις καθ’ όσον τους ενώνει κάτι τρίτο, ενδιαφέρον, υψηλό, προφανώς ο αγώνας, προφανώς τα παραδείγματα άλλων ηρώων, των μεγεθών με τα οποία οι ίδιοι έχουν διαλέξει να αναμετρηθούν στο όνομα μιας ηθικής της ελευθερίας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αλλά και η τέχνη, οι ιστορίες που τους συγκινούν και τους προβληματίζουν, όπως η ιστορία της κινηματογραφικής Ζώγιας, του Πέτρινου λουλουδιού, του Φωτεινού δρόμου(9).
Έρχονται οι συλλήψεις, ο αποχωρισμός, η αλληλογραφία τους (το μεγαλύτερο δώρο), οι προδοσίες των συντρόφων, οι δηλώσεις όσων δεν αντέχουν, τα βασανιστήρια από τα οποία το κορίτσι με το χαμόγελο δεν κάμπτεται στιγμή, και εξακολουθεί να χαμογελά στη φυλακή, προσπαθεί να είναι χρήσιμη, να καταπραϋνει τον πόνο, την αγωνία την ανησυχία όσων την αγαπούν: Μην στεναχωριέσαι καθόλου για μένα, είμαι πάντα καλά και η παρέα μας ευχάριστη, γράφει η Έλλη-Ελλιά του Φρίξου από τη φυλακή μετά από δεκαοκτώ ημέρες βασανιστηρίων(10), εκείνη που άλλη έννοια δεν είχε παρά πώς να κάνει κάτι για τους άλλους(11).
Τον Αύγουστο του 1948, κι ενώ έχει αποδεχτεί πλήρως τα δεδομένα και δίχως να εθελοτυφλεί, αφού υπογραμμίζει πως πεθαίνει τουλάχιστον για κάποιον σκοπό και όχι τσάμπα, ζητά από τον Φρίξο να είναι περήφανος για αυτήν, να την θυμάται αλλά να βρει μια άλλη κοπέλα σαν κι αυτήν, να ζήσουν μαζί ευτυχισμένοι, στα πλαίσια μιας ειρηνικής, χαρούμενης και λεύτερης ζωής(12).
Στις 15 Ιουνίου του 1949, μετά από μια επαίσχυντη αγόρευση ενός πουλημένου δικηγόρου , του υποτιθέμενου υπερασπιστή που έφτασε να ισχυρίζεται ανερυθρίαστα πως οι κοπέλες σαν την Έλλη εντάσσονται στον αγώνα από ένδεια θελγήτρων για το αντίθετο φύλο, επειδή δεν είχον προσόντα δια να προσελκύσουν τον άνδρα ή άλλας ικανότητας δια να επιτύχουν εις την ζωήν,(13) η Έλλη Σβώρου θα οδηγηθεί με τους συντρόφους της στο εκτελεστικό απόσπασμα.
Λίγο πριν το απόσπασμα, ένα γεια σας, γεια σας κοπέλες(14) ανάμεσα στους δυο φύλακες που την συνόδευαν, ένα γέλιο που σταματά και χάνεται μόνο όταν μαθαίνει ότι ο αδελφός της έκανε δήλωση, ένα γεια σου ΕΛΛΗ από παντού σαν κλάμα, βογγητό, σαν λυγμός(15) και το κορίτσι με το χαμόγελο, το χαμόγελο που ήταν κορίτσι, χάνεται μαζί με μια ομάδα συντρόφων.
Συγκρατούμενη της Έλλης Σβώρου, ήταν μια ακόμα ακούραστα γελαστή αγωνίστρια, η αδελφή του Φρίξου Πρωτογερέλλη, Έλλη Πρωτογερέλλη και η κατοπινή σύντροφος ζωής του Φρίξου, Φιφή Πρωτογερέλλη, μια ακόμα σπουδαία προσωπικότητα με πυκνή, πυκνότατη ιστορία με την οποία θα ασχοληθούμε σε αμέσως επόμενη εργασία.
Ο Φρίξος Πρωτογερέλλης θα τηρήσει την υπόσχεσή του, θα βρει την Φιφή, μια γυναίκα «σαν κι εκείνη» την πρώτη Έλλη, θα την γνωρίσει στη μεγαλόκαρδη μάνα της Έλλης Σβώρου και θα κλάψουν η μία στην αγκαλιά της άλλης.(16)
Η Έλλη δεν θα μείνει ένας μάρτυρας μόνος και χωρίς μάρτυρα μπροστά στον τάφο του(17) θα μείνει για τον αμέριμνο διαβάτη, για τον ανυποψίαστο ή υποψιασμένο αναγνώστη, ένα διαρκές χαμόγελο στα δύσκολα κι ένας αυθόρμητος διάλογος με την υπέρβαση των ανθρώπινων ορίων, όταν δίχως ιδιαίτερη επεξεργασία και δυσχέρεια, απλά και άμεσα έχουν εξ αρχής εδραιωθεί στην καρδιά τα συγκροτησιακά αξιακά στοιχεία του ήρωα: το καλό, η γενναιότητα, η απουσία του φόβου, η ψύχραιμη αποδοχή.
Δεν θα μπορούσαμε παρά να ευχαριστήσουμε τον Φρίξο Πρωτογερέλλη για αυτήν την αφήγηση και τη μεγάλη συγκίνηση. Η πρόκληση της παρουσίασης ενός τέτοιου έργου μάς οδηγεί αναπόφευκτα σε μια στάση απόρριψης κάθε είδους αναφορολαγνείας και περιττού ακαδημαϊσμού.
Το έργο του Φρίξου Πρωτογερέλλη είναι ο λόγος του μάρτυρα, η αλήθεια του οποίου υποχρεώνει τον στοιχειωδώς έντιμο αναγνώστη σε μια σιωπή, τόσο υπέροχη όσο η σιωπή των αμήχανων, δειλών ερωτευμένων της ιστορίας αυτής. Πρόκειται για ένα διάλογο με την αγωνία περί ηθικής και εντιμότητας, όταν ο κόσμος και οι βεβαιότητές μας καταρρέουν.
Ευχαριστούμε, Φρίξο Πρωτογερέλλη.

 

 

 

Σημειώσεις

 1. Φρίξος Πρωτογερέλλης , Ελλη, εκδόσεις 24 Γράμματα, Αθήνα 2019,σελ.15

2. Ο.π.

3. Η σταδιακή αποκάλυψη της ιστορίας της βαλίτσας, που θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί σαν μια επιπρόσθετη οντότητα, μια οιονεί ζωντανή παράμετρος που διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της αφήγησης, είναι γραμμένη με τρόπο απολαυστικό για τον αναγνώστη, για αυτό και δεν «προδίδεται» στο πλαίσιο αυτής της συνοπτικής παρουσίασης.

4. Φρίξος Πρωτογερέλλης , Ελλη, εκδόσεις 24 Γράμματα, Αθήνα 2019.,σελ 17

5. Ο.π. σελ. 17 Τα παιδιά μας θα μάθουν κάτι ακόμα περισσότερο για τον πατέρα τους και για μια ηρωική εποχή που δεν έζησαν εκείνα. Θα δουν πως υπάρχουν αληθινές ιστορίες, πολύ κοντά τους, πιο τραγικές και ηρωικές ίσως, από αυτές που περιγράφουν τα βιβλία. Ακριβώς αυτό θα τα βοηθήσει να γίνουν καλοί και γενναίοι άνθρωποι.

6. Ο.π. σελ. 18

7. Ο.π. σελ. 21

8. Ο.π. σελ. 40 Όσο θαραλλέα ήταν σε κάθε κίνδυνο, τόσο δειλή ήταν στον έρωτα.

9. Ο.π.. σελ. 30-31 Πρόκειται για τις κινηματογραφικές ταινίες: Zoya, του Λεβ Αρνστραμ, Σοβιετική Ένωση 1945, και Kammennyy Tsvetok (Stone Flower) του Alexandr Ptushko, Σοβιετική Ένωση 1946

10. Ο.π. σελ. 128

11. Ο.π. σελ. 142

12. Ο.π. σελ. 149

13. Ο.π. σελ. 173

14. Ο.π. σελ. 200

15. Ο.π. σελ. 201

16. Ο.π. σελ. 54

17. Jacques Derrida, Μαρτυρία και μετάφραση, μετάφραση Βαγγέλης Μπιτσώρης, εκδόσεις Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών,Αθήνα 1996 σελ. 62 τελικά ο μάρτυρας μένει μόνος και χωρίς μάρτυρα μπροστά στον τάφο του.
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet