Με αφορμή την προβολή της ταινίας «Feminism Inshallah: A History of Arab Feminism»

Το φεστιβάλ του φεμινιστικού κινηματογράφου των αραβικών χωρών (7/10 - 21/11), με επιμελήτρια την ερευνήτρια Ντορίν Τουτικιάν, ολοκληρώνεται την επόμενη βδομάδα, στο χώρο του State of Concept Athens (Τούσα Μπότσαρη 19). Αναμένοντας το δεύτερο μέρος του φεστιβάλ, το Νοέμβριο, που θα γίνει σε συνεργασία με φορείς από κοινότητες μεταναστών της Αθήνας, κάνουμε εδώ μια μικρή παρουσίαση του σημαντικού ντοκιμαντέρ «Feminism Inshallah: A History of Arab Feminism» της Φεριέλ Μπεν Μαχμούντ, που εισήγαγε και τις θεματικές του προγράμματος του φεστιβάλ και που έχουμε τη δυνατότητα να δούμε στο youtube [www.youtube.com/watch?v=BuqoLyO3ZeA].

Ο αγώνας του μουσουλμάνων γυναικών συχνά παρουσιάζεται μέσα από το βλέμμα των δυτικών, γυναικών και ανδρών, το «ευμενές βλέμμα», όπως είχε επισημάνει η Γκαγιάτρι Τσακραβόρτι  Σπίβακ, ένα βλέμμα «που υπόσχεται απελευθέρωση». Πολλάκις ως ένας αγώνας όπου η γυναικεία απελευθέρωση περιγράφεται στερεοτυπικά ως αναμέτρηση ανάμεσα στο δυτικό τρόπο ζωής και τις μουσουλμανικές αξίες.
Η Φεριέλ Μπεν Μαχμούντ, η σκηνοθέτρια του φιλμ, μεγάλωσε στην Τυνησία, από Γαλλίδα μητέρα και Τυνήσιο πατέρα. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στη Γαλλία καθώς και σκηνοθεσία ντοκιμαντέρ στα Ateliers Varan, τα οποία δημιουργήθηκαν το 1978, με πρωτοβουλία του σπουδαίου ντοκιμαντερίστα, Ζαν Ρους, προκειμένου οι σκηνοθέτες που προέρχονταν από χώρες της Ασίας και της Αφρικής να διδάσκονται σκηνοθεσία, κινηματογραφώντας οι ίδιοι τις εμπειρίες τους. Το φιλμ της Φεριέλ Μπεν Μαχμούντ έχει προβληθεί και βραβευτεί σε περισσότερα από 20 φεστιβάλ στην Αφρική, την Ασία, την Ευρώπη και την Αμερική.

Το ντοκιμαντέρ της Μαχμούντ καταγράφει σχεδόν έναν αιώνα φεμινιστικού κινήματος: την πορεία των μουσουλμάνων φεμινιστριών στην Αλγερία, το Μαρόκο, το Λίβανο και τη Σαουδική Αραβία, κυρίως όμως στην Τυνησία και την Αίγυπτο, από τις απαρχές του φεμινιστικού κινήματος επί αποικιοκρατίας έως σήμερα, δίνοντας έμφαση και στη σχέση των πολιτικών κινημάτων με τις φεμινιστικές διεκδικήσεις. Η ταινία ανοίγει με την Αιγυπτιακή Επανάσταση το 2011, όπου γυναίκες, στα πλαίσια ενός δημόσιου δρώμενου, διεκδικούν τα πολιτικά δικαιώματά τους και καταγγέλλουν την άσκηση βίας και τις καθημερινές δολοφονίες γυναικών τόσο στο δρόμο όσο και στο σπίτι. Η ταινία, με αναδρομές στο παρελθόν, παρουσιάζει πώς τα αποικιοκρατικά καθεστώτα χρησιμοποίησαν τη βελτίωση των συνθηκών ζωής των γυναικών ως πρόσχημα για την επιβολή τους στις αποικίες ενώ, αντίθετα, οι φεμινίστριες με το κίνημα τους υπονόμευσαν αυτά τα καθεστώτα.
Η ιστορία ξετυλίγεται μέσα από τις προσωπικές μαρτυρίες γυναικών, όπως της ιστορικού Latifa Lakhar στην Τυνησία, ενώ μνημονεύεται και ο Tahar Haddad, από τους μεταρρυθμιστές της Τυνησίας, ο οποίος το 1929 με βιβλίο του διεκδίκησε για τις γυναίκες ίσα δικαιώματα στην κοινωνία με τους άντρες, ενώ τότε διατυπώθηκε και η υπόσχεση ότι η απελευθέρωση από τους Γάλλους αποικιοκράτες θα σήμαινε και απελευθέρωση των γυναικών, όπως και η επανανάγνωση του κοράνιου καθώς, σύμφωνα με αυτόν, δεν είναι τα ιερά κείμενα που εναντιώνονται στα δικαιώματα των γυναικών, αλλά οι νόμοι και το κράτος.
Έτσι η πολυγαμία, η μαντήλα, οι απαγορεύσεις που αφορούν τις γυναίκες, έπρεπε να καταργηθούν ενώ και, στην Αίγυπτο, ο νομικός και συγγραφέας Qasim Amin, που θεωρείται ο πρώτος που έθεσε το φεμινιστικό ζήτημα στον αραβικό κόσμο, ήδη από το 1899 διακήρυττε ότι το να επιβάλεις στις γυναίκες τη μαντήλα αποτελεί την τρομερότερη μορφή σκλαβιάς. Γιατί δεν φορούν λοιπόν και οι άντρες μαντήλα; Έτσι, εξαρχής είναι η αμφισβήτηση της ερμηνείας των ιερών κειμένων που βρίσκονται στο κέντρο της πολεμικής, όχι τα ίδια τα κείμενα. H Aιγύπτια Ηoda Sha’rawi, το 1923, επιστρέφοντας από ένα φεμινιστικό συνέδριο στην Ευρώπη τάραξε τα νερά όταν στο σταθμό του Καΐρου έβγαλε τη μαντήλα δημόσια και, παρά την έντονη διαμαρτυρία των αντρών, οι γυναίκες τη χειροκρότησαν με ενθουσιασμό. Μια συμβολική κίνηση που, όπως επεσήμανε η φεμινίστρια και ακτιβίστρια Cherifa Saadaoui, σήμαινε ότι μια γυναίκα μπορεί να αποκτήσει δικαιώματα και καθήκοντα.
Aκτιβίστριες όπως η ιστορικός Sophie Bessis, η συγγραφέας Wassyla Tamzali αλλά και άλλες¹, αναφέρονται, μεταξύ άλλων, στην αποτυχία του Νάσερ να βελτιώσει έστω και λίγο τη θέση των γυναικών, παρά τις φλογερές διακηρύξεις του υπέρ των δικαιωμάτων των γυναικών. Ενώ, και στη διάρκεια των αγώνων για την Ανεξαρτητοποίηση στην Αλγερία, είχε ζητηθεί από τις φεμινίστριες να βάλουν στην άκρη τα αιτήματά τους και να αγωνιστούν μαζί με τους άντρες γιατί η ανεξαρτητοποίηση θα βελτίωνε τη θέση των γυναικών. Όμως, μετά, αφηγείται η αλγερινή συγγραφέας Wassyla Tamzali, οι κυβερνώντες αντιλήφθηκαν ότι θα σταθεροποιούσαν τη θέση τους εάν είχαν στον έλεγχό τους τα θρησκευτικά θέματα κι έτσι παρέδωσαν τη χώρα στους Ιμάμηδες.
Οι ομιλήτριες και η προβολή εικόνων της εποχής δίνουν ερμηνείες σε σύνθετα θέματα και ερωτήματα: Η εκ νέου ανάγνωση του κορανιού και το κίνημα των γυναικών με τη μαντήλα που ξεκίνησε στη Μαλαισία, βοήθησε τελικά τις γυναίκες; Τι ρόλο έπαιξε η ανάδειξη της Σαουδικής Αραβίας σε μεγαλύτερο παραγωγό πετρελαίου στην επαναφορά του χιτζάμπ; Πώς στην Αίγυπτο η μαντήλα από δήλωση θρησκευτικής ταυτότητας μετατράπηκε σε πολιτική; Πώς ο Πόλεμος των Εφτά Ημερών ερμηνεύτηκε από τους ισλαμιστές χωρών της Μ. Ανατολής ως «τιμωρία» για την «ελευθεριότητα» των γυναικών και χρησιμοποιήθηκε ως πρόσχημα για να τους επιβληθεί το τζιχάμπ; Τα δικαιώματα και η αλλαγή της νομοθεσίας υπήρξαν επί έναν αιώνα τα βασικά αιτήματα των μουσουλμάνων φεμινιστριών. Οι νέες γυναίκες τώρα προωθούν στο επίκεντρο το σώμα τους και τη σεξουαλικότητα. Πώς χρησιμοποιούν το youtube, το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης;
Σε 55’, το ντοκιμαντέρ καλύπτει παραπάνω από έναν αιώνα φεμινιστικών αγώνων σε μερικές μουσουλμανικές χώρες. Κι αν ασκήθηκε κάποια κριτική για τη «μερική» κάλυψη των χωρών αλλά και την επιλογή των θεμάτων, και κάποια τεχνικά προβλήματα στην κατανόηση των ονομάτων, νομίζω ότι η εξαιρετικά ενδιαφέρουσα επισκόπηση ενός αιώνα με την ανατροπή της στερεοτυπικής εικόνας της μουσουλμάνας, από μια εσωτερική ματιά, μας δίνει την ευκαιρία να σκαλίσουμε περαιτέρω ένα τεράστιο, και μάλλον αγνοημένο, κεφάλαιο της φεμινιστικής ιστορίας.

Σοφία Ξυγκάκη


Σημείωση

1. Επειδή τα ονόματα δύο ομιλητριών δεν προβάλλονται στην οθόνη, στάθηκε αδύνατο από την ηχητική μετάδοση να βρω ποιες είναι.
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet