Συνέντευξη με την Ελένη Πορτάλιου με αφορμή την ποιητική συλλογή «Η μνήμη επιστρέφει στα χαλάσματα της Ιστορίας»

Πολύτιμα βιώματα από την παιδική και τη νεανική ηλικία, η γενέθλια πόλη, οι αποχωρισμοί και οι απώλειες, όπως μια παλιά φωτογραφία δύο κοριτσιών που απροσδόκητα χάθηκαν στο δρόμο, οι σύντροφοι, οι προσωπικές ανακλήσεις ως ενθυμήματα για το μέλλον, μαζί κι η Ιστορία με τα μεγάλα γεγονότα ενός αιώνα: το 1917, ο πόλεμος, η αριστερά, η Αντίσταση, οι εκτοπισμοί, οι πρόσφυγες, η κρίση, ο παρελθών χρόνος και ο παρών, στην ποιητική συλλογή «Η μνήμη επιστρέφει στα χαλάσματα της Ιστορίας» της Ελένης Πορτάλιου (εκδόσεις Μικρή Άρκτος) μετουσιώνονται με εύθραυστες λέξεις σε ισχυρές εικόνες, που σε κάποιες από αυτές αναγνωρίζουμε και δικές μας μνήμες.

Τη συνέντευξη πήρε η Σοφία Ξυγκάκη

Δημοσίευσες την πρώτη ποιητική συλλογή σου «Ίχνη ζωής», το 2014, σε μια περίοδο μετάβασης. Κυρίως, έληγε η διδακτική σου δραστηριότητα στην Αρχιτεκτονική Σχολή.
Τα ποιήματα γράφτηκαν σε μια μεγαλύτερη χρονική διάρκεια. Αλλά ναι, ήταν μια περίοδος μετάβασης. Η αποχώρηση από την Αρχιτεκτονική Σχολή μού στέρησε την καθημερινή δημιουργική συνεργασία με τους συναδέλφους μου και τη ζωτική σχέση με τα παιδιά… Στα «Ίχνη ζωής» αποτυπώνω αυτή την περίοδο.

Στα «Ίχνη ζωής» ανακαλείς την παιδική και νεανική σου ηλικία στο Ρέθυμνο και, παρά τη διάχυτη μελαγχολία, κυριαρχούν η τρυφερότητα και η ελπίδα.
Λέγεται ότι πατρίδα μας είναι η παιδική ηλικία. Πράγματι! Είχε ξεχειλίσει πια το παρελθόν, το Ρέθυμνο, πολύ καθοριστικό στη ζωή μου. Η γενέθλια πόλη μου κουλουριασμένη στην αγκαλιά της θάλασσας, οι ακατάλυτοι δεσμοί της σχολικής ζωής, οι πληγές της μεταπολεμικής εποχής και οι ακαθόριστες ακόμα σχέσεις με την αριστερά διαμόρφωσαν την καταγωγική ύλη της ζωής μου. Υπήρχε μελαγχολία, αλλά επίσης τρυφερότητα και θαμπές προσδοκίες από το μέλλον.

Στη δεύτερη ποιητική συλλογή σου «Η μνήμη επιστρέφει στα χαλάσματα της Ιστορίας» εκφράζεται μια πικρή ιστορική συνείδηση. Ας πούμε, ήδη, το ποίημα της Εισαγωγής «Ο ποιητής» τελειώνει με τους στίχους «Τώρα κατοικεί στο κενοτάφιο αυτό / των παρελθόντων συμβόλων / μέρα και νύχτα στιχουργεί / το έπος των νικημένων».
Ο ποιητής θυμίζει τον άγγελο του Πάουλ Κλέε, όπως τον παρουσίασε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν. Θέλει να προχωρήσει μπροστά αλλά η θύελλα από το μέλλον εμποδίζει τα φτερά του. Ο ποιητής -μια ομηρική μεταφορά(;)- κατοικεί στο κενοτάφιο μαζί με τους πληγωμένους του κόσμου, τους λαϊκούς ήρωες/πολεμιστές και τις μνήμες μισού αιώνα. Το έπος των νικημένων που στιχουργεί είναι η εγγύηση της ανθρωπινότητας του κόσμου απέναντι στις θύελλες του επερχόμενου μέλλοντος.

Οπότε, θα έλεγες ότι η ανθρωπινότητα του κόσμου εκφράστηκε σε μεγάλο βαθμό στο προσφυγικό; Πάντως, στα ποιήματά σου, το τραυματικό παρελθόν και η παρούσα συγκυρία σε όλες της τις εκφάνσεις, βαθιά αλληλέγγυα ή απάνθρωπη, συνδέονται.
Ναι, ζήσαμε από το 2015 την απελπισμένη φυγή των προσφύγων από τις εμπόλεμες ζώνες και τον ξεριζωμό από τις εστίες τους «Όταν αρχίζει ο πόλεμος / ο άνθρωπος δεν έχει ρίζες / δέντρο είναι που παρατά τη γη / και αν δεν τον στείλουν στο πριονιστήριο / οδοιπορεί ασταμάτητα / πάνω στην έρημη θάλασσα / για μια χούφτα ξεχασμένες καλοσύνες». Τα νησιά άνοιξαν τότε την αγκαλιά τους ξέροντας ότι «χωρίς συμπόνια δεν υπάρχει κόσμος». Στον αντίποδα, ο σημερινός αγριανθρωπισμός που υποκινεί η ακροδεξιά είναι η άκρα ταπείνωση ρημαγμένων ανθρώπων.
Οι μετακινήσεις των προσφύγων στα νησιά ανασύρουν μνήμες δικές μας «από παλιά φονικά / δρομολόγια μεταγωγικών σε κρύες νύχτες». Είναι τα νησιά της άγονης γραμμής, τόποι εξορίας των κομμουνιστών που ενώ έγραψαν μαζί με τον λαό τη μεγαλύτερη ιστορία αντίστασης κατά του ναζισμού στην Ευρώπη, βρέθηκαν στα εκτελεστικά αποσπάσματα, τις φυλακές και τα ξερονήσια.



Στη ζωή σου συχνά ξαναγυρνάς στην Ιστορία και τα μεγάλα γεγονότα του 20ού αιώνα. Και στην ενότητα «Μνήμες ενός αιώνα», αυτά προβάλλονται μέσα από ισχυρές εικόνες.
Το ποίημα «1917» εισάγει στην ιδρυτική πράξη της αριστεράς του 20ού αιώνα με αναφορά στην επέτειο 100 χρόνων της Ρώσικης Επανάστασης. «100 χρόνια μετά / και συναντηθήκαμε σε μια επικράτεια σημείων / στον έναστρο ουρανό του Χλιέμπνικοφ / την ώρα που το Σέλας τη Ελευθερίας / έστρεφε τα κανόνια του / στα Χειμερινά Ανάκτορα / κι ο Λένιν ανέβαινε στο βήμα / της συνέλευσης των Σοβιέτ / ν’ ανακοινώσει τη νίκη της Επανάστασης». Σύντομα όμως ο 20ός αιώνας παραδόθηκε στη φρίκη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της ναζιστικής δυστοπίας, μέχρι να φωτιστεί ξανά από τις παγκόσμιες εξεγέρσεις των πρώτων μεταπολεμικών δεκαετιών. Όπως γράφει ο Τάκης Σινόπουλος «πάντα στην Ιστορία / φυσάει διαβολεμένος αέρας». Και δεν πρόκειται μόνο για τις φριχτές πράξεις των ονοματισμένων εχθρών αλλά και για τον εχθρό που έχει «τη μορφή αλλοτινού συντρόφου». Για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Σοβιετική Ένωση, για τον Άρη και τους μαυροσκούφηδες, για τον Νίκο Πλουμπίδη, για το Κιβώτιο.

Παράλληλα με την Ιστορία υπάρχει και η προσωπική σου ιστορία με την αριστερά.
Για μένα η αριστερά είναι η υπερκείμενη κατάσταση, η κινητήρια δύναμη της ζωής μου. Υπήρχε μια ασυνείδητη σχέση, της οικογένειάς μου που εγώ τότε δεν είχα ακόμα αντιληφθεί. Ο παππούς μου ήταν στον ΕΛΑΣ, το στρατηγείο του ΕΛΑΣ ήταν στο σπίτι μας…
Οπότε, την οικογενειακή σου ιστορία την ανακάλυψες μέσα από τη δική σου διαδρομή.
Χωρίς να ξέρω αυτήν την ιστορία, ούτε θα την μάθω ακριβώς. Αλλά, όπως γράφω, «γεννήθηκα στη σιωπή των ερειπωμένων μεταχρόνων» στην πόλη μου που «κλείδωσε τα μυστικά της / και πέταξε το κλειδί στη θάλασσα». Στο σπίτι δεν μιλούσαν για τα τραύματα της Κατοχής, τους νεκρούς της οικογένειας, για τη στενή σχέση με τον ΕΛΑΣ και την Αντίσταση. Αλλά με ενθάρρυναν να βρω το δρόμο μου που, σχεδόν ασυνείδητα, ταυτίστηκε με το δικό τους και την αριστερά.

Για τη Ροσάνα Ροσάντα, κεντρικό πρόσωπο του ανανεωτικού κομμουνισμού και της ιταλικής αριστεράς, επίσης διαρκή αναφορά σου, έγραψες το ποίημα «Το όνομά σου είναι Ροσάνα».
Η Ροσάνα Ροσάντα συγκεντρώνει στο πρόσωπό της ζωτικές πλευρές του ανανεωτικού κομμουνιστικού ρεύματος που μας συνόδευσαν τόσο στο ΚΚΕ εσωτερικού όσο και στη διαδρομή μετά τη διάσπαση. Η ζωή και η δράση της ταυτίστηκαν με τα μεγάλα οράματα και την πολιτική του ΙΚΚ στην αντίσταση κατά του φασισμού, στους μαζικούς εργατικούς και αγροτικούς αγώνες, στην πολιτιστική δημιουργία και στο παραδειγματικό έργο στην αυτοδιοίκηση. Διαγράφτηκε από το κόμμα του Γκράμσι και του Τολιάτι μαζί με τους συντρόφους της Λούτσιο Μάγκρι και Λουίτζι Πιντόρ όταν ξεκινούσε η διαδικασία μετεξέλιξής του. Παρέμεινε πάντα στην ίδια κοίτη ιδεών, στον ίδιο προσανατολισμό ζωής. «Η ομορφιά του κόσμου λιγοστεύει / και το κορίτσι του 20ού αιώνα / κλείνει πίσω του την αυλαία».
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet