Συνέντευξη με την ηθοποιό Μαρία Κανελλοπούλου με αφορμή την παράσταση «Τζένη και Μαρξ» σε κείμενο Σοφίας Αδαμίδου

Το άλλο μισό της ιδιοφυίας, το πραγματικό Κεφάλαιο του Καρλ Μαρξ, είχε χαρακτηριστεί η λατρεμένη σύντροφος της ζωής του, Τζένη φον Βεστφάλεν, παρότι παραγνωρισμένη για πολλά χρόνια. Η μυθική εικόνα του Μαρξ και η περίοδος με τις κοσμοϊστορικές αλλαγές στην οποία έζησαν, κάλυψαν τη δική της προσωπικότητα, την πολύτιμη συμβολή της στο έργο του Μαρξ αλλά και το βαθύ έρωτα που τους ένωνε. Στην πολύ ωραία παράσταση «Τζένη και Μαρξ», σε κείμενο Σοφίας Αδαμίδου, βασισμένο στην πλούσια επιστολογραφία της Τζένης Μαρξ, και σε σκηνοθεσία Ρουμπίνης Μοσχοχωρίτη, η Μαρία Κανελλοπούλου μας μεταφέρει τη φωνή αυτής της πολύτιμης γυναίκας. Μιλάμε μαζί της.

 Τη συνέντευξη πήρε η Σοφία Ξυγκάκη

Σε αντίθεση, ας πούμε, με τον Λένιν, δεν γνωρίζαμε πολλά για την προσωπική ζωή του Μαρξ. 

Πράγματι. Ακόμα κι εγώ που, από πολύ νωρίς, εντάχτηκα στην υπόθεση της Αριστεράς, έπρεπε να γίνω 40 χρονών για να αναρωτηθώ, με αφορμή ένα δημοσίευμα -ίσως της Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας- που αναφερόταν στην Τζένη Μαρξ: «Μα είχε γυναίκα ο Μαρξ;» Έκτοτε, «αναζήτησα» αυτήν τη γυναίκα. Όταν κυκλοφόρησε το Λατρεμένε μου Καρλ με ένα μέρος της αλληλογραφίας της Τζένης, μπόρεσα να «ακούσω» την ίδια να μιλάει για τα παιδιά, τον Καρλ, τον απόλυτο έρωτα και θαυμασμό γι’ αυτόν. Διέκρινα μια μικρή αμφιθυμία απέναντι στον Φρίντριχ Ένγκελς: τον εκτιμούσε και παράλληλα τον θεωρούσε λίγο «ανταγωνιστή» της στη διεκδίκηση του Καρλ. Θαύμασα τη γενναία(;) επιλογή της, να ταπεινώνεται η ίδια ζητώντας οικονομική βοήθεια για τον άντρα και την οικογένεια της, να διηγείται με ακρίβεια τις συνθήκες Ντίκενς της καθημερινότητάς τους.

Βασίζονταν πολύ στην οικονομική βοήθεια του Ένγκελς. 

Απολύτως. Στο τέλος τους είχε εξασφαλίσει «σταθερό εισόδημα». Υπάρχει, μεταξύ άλλων, μια συγκλονιστική επιστολή προς τον Ένγκελς, το 1853, πριν το θάνατο των δύο τελευταίων παιδιών της: «Είναι για μένα έργο απεχθές, να υποχρεώνομαι να σας γράφω για οικονομικά θέματα, μας έχετε βοηθήσει ήδη πολλές φορές, αλλά αυτή τη φορά δεν έχω πού αλλού να προσφύγω, δεν έχω διέξοδο... Μπορείτε να μας στείλετε κάτι;» Κάτι! Νομίζω πως η φράση εμπεριέχει την ταπείνωση, την ένδεια και την απελπισία με λιτό, απόλυτο τρόπο. Υπήρξε ένας από τους άξονες προσέγγισης του ρόλου για μένα.
Από τα εφτά παιδιά που γέννησε η Τζένη, έχασε τα τρία σε βρεφική ηλικία. Έχασαν τον Έντγκαρ σε ηλικία οχτώ χρόνων - αναφέρεται συχνά σ' αυτόν, επειδή ήταν το πρώτο τους αγόρι κι επειδή πρόλαβε να γίνει οχτώ χρονών. Ο θάνατός του ήταν αληθινή συντριβή για το ζευγάρι. Ο θάνατος όλων των παιδιών είχε σχέση με τις άθλιες συνθήκες της διαβίωσης τους. Κρύο και κακή διατροφή. «Κρυώναμε, αρρωσταίναμε, πεθαίναμε».



Διαβάζοντας τη βιογραφία της, διάφορα δημοσιεύματα, με αφορμή και την πρόσφατη ταινία, αλλά και όσες θεατρικές κριτικές της βρήκα στο διαδίκτυο, εντυπωσιάστηκα από τη μόρφωση και το ταλέντο της…

Όπως και μερικά από τα γράμματα της είναι πραγματικά αριστουργήματα. Επίσης, ως «γραμματέας» του Μαρξ, όλο το Κομμουνιστικό Μανιφέστο και όλο το Κεφάλαιο έχουν περάσει από αυτήν. Μάλιστα, περιγράφοντας τις διαδικασίες συγγραφής του Μανιφέστου, λέει κάτι πολύ αποκαλυπτικό. «Δεν γράφω μόνο αυτά που μου υπαγορεύουν, λέω και τη γνώμη μου. Με προτρέπουν να τους τη λέω».

Στη χειραφέτησή της συνέβαλε και το περιβάλλον του σπιτιού της. Μάλιστα ήταν ο πατέρας της, βαρόνος Γιόχαν Λούντβιχ φον Βεστφάλεν, που επηρέασε με τις ιδέες του τον Μαρξ. Ενώ και ο πατέρας του Μαρξ εκτιμούσε βαθιά την Τζένη.

Ήταν χειραφετημένη και με εμμονή στη γνώση. Δεν είχε καθόλου καλή σχέση με το νοικοκυριό και είχε ιδεολογικοποιήσει την απέχθειά της. «Η πολλή χειρωνακτική δουλειά, αφήνει το μυαλό με μεγάλα κενά» έλεγε. Αυτός ήταν ένας δεύτερος άξονας που με απασχόλησε σε σχέση με το ρόλο. Μετά το πρώτο της άρθρο που δημοσιεύτηκε σε γερμανικό περιοδικό -που δεν ήταν παρά ένα γράμμα που έστειλε στον άντρα της από την Τρίερ, περιγράφοντάς του την εξέγερση των υφαντουργών στη Σιλεσία- έγινε γνωστή και της ζητούσαν δικά της γραπτά. Αυτό το γράμμα ήταν, κατά έναν τρόπο, η έναρξη της δικής της ριζοσπαστικοποίησης.

Σύμφωνα με κάποιους βιογράφους του, ο Μαρξ, παρά το βαθύ έρωτά του για την Τζένη, είχε παράλληλα και άλλες σχέσεις.

Ναι, φαντάζομαι πως θα είχε. Υπάρχουν βιογραφίες που το επιβεβαιώνουν κι άλλες που δεν αναφέρονται καθόλου σ’ αυτό. Η πιο γνωστή ιστορία είναι η ιστορία της Λένχεν που έφερνε βόλτα το σπίτι: Απέκτησε ένα παιδί με τον Κάρλ το οποίο αποδόθηκε στον Ένγκελς, και η Τζένη, παρά τις υποψίες της, υπήρξε εξαιρετικά αλληλέγγυα με την Λένχεν. Μια μικρή αναφορά κάνουμε κι εμείς στην παράσταση. Αφήνοντάς το στον αέρα, σαν πιθανότητα κι όχι σαν βεβαιότητα.

Πώς δούλεψες πάνω στο ρόλο, την ταυτότητα αυτής της γυναίκας; 

Διάβασα πάρα πολύ. Προσπάθησα να την αφουγκραστώ, να την μάθω, να την δω πιο ολοκληρωμένα. Αυτή η γυναίκα είχε από καταγωγή διάφορα εφόδια, αλλά η ποιότητά της, τα υλικά της, το «ύφασμα» της, που λέω εγώ, ήταν πάνω απ’ όλα. Είχε εξυπνάδα, χιούμορ, ομορφιά, ταλέντα, έγραφε, χόρευε, απήγγειλε... «Κάποτε απήγγειλα στις γιορτές και όλοι με επευφημούσαν» θυμάται. Είχε και συνείδηση των προσόντων της. Χαριτωμένο ναρκισσισμό και αυταρέσκεια... Ανεξάντλητη δύναμη και περηφάνια. Αρνούταν να εμφανιστεί άρρωστη και αδύναμη. Ως το τέλος. 

Στην παράσταση, η αφήγησή σου κυλάει σε δύο χρόνους: στο παρόν και στο παρελθόν με τη φωνή της νέας κοπέλας. Μου άρεσε πολύ αυτό.

Θα ήταν πολύ πληκτικό να βλέπεις έναν άρρωστο, καθηλωμένο άνθρωπο, να αφηγείται μια ιστορία, δεν θα είχε θεατρικό ενδιαφέρον. Σκεφτήκαμε διάφορους τρόπους για να το ζωντανέψουμε.

Έτσι έχουμε εικόνες από τις διαρκείς μετακινήσεις τους. Έχει ενδιαφέρον και η παρουσία του νεαρού Καρλ. 

Ναι, κάνουμε φλάσμπακ με τις διαρκείς μετακινήσεις. Λονδίνο, Παρίσι, Τρίερ, Βρυξέλες... Χρησιμοποιούμε την παρουσία του νεαρού Καρλ-μνήμη σαν διαρκή υπενθύμιση νεότητας, παράφορου έρωτα. Γνωρίστηκαν πολύ νέοι, εκείνος 17, εκείνη 21, και περίμεναν επτά ολόκληρα χρόνια μέχρι το γάμο τους, καθώς ο Καρλ δεν μπορούσε να εξασφαλίσει ένα σταθερό εισόδημα. Αλλά ο έρωτας τους αποδείχτηκε ανίκητος ως το τέλος.
Η παρουσία του νεαρού Καρλ λειτουργεί και ως υπενθύμιση αγώνων, μια μεγάλη αναφορά στο Κεφάλαιο. Που με κάνει πάντα να σκέφτομαι τις συνθήκες κάτω απ’ τις οποίες γράφτηκε, τα ανείπωτα βάσανα αυτών των ανθρώπων και να συνειδητοποιώ, με λύπη, πόσοι άνθρωποι κέρδισαν όταν το ζευγάρι είχε πια πεθάνει... Κληρονόμοι, εκδότες, μεταφραστές!

Έχω διαβάσει μόνο το Περί χρήματος και μου έκανε εντύπωση η ελαφράδα και η επαγωγική του απλότητα.

Ναι, ήταν από τα χαρακτηριστικά του. Είχε τη σκληρή, μαχητική και διεκδικητική του πλευρά, αλλά είχε και μια πανάλαφρη, με χιούμορ και διάθεση αστεία, την οποία τα παιδιά του, κυρίως, απολάμβαναν και λάτρευαν...

Πρέπει να είναι για σένα ιδιαίτερα απαιτητική δουλειά. Η προετοιμασία αλλά και όλη η παράσταση που στηρίζεται επάνω σου.

Δεν σταματούν να με απασχολούν ο ρυθμός, οι χρόνοι, η σωματική αντοχή, ο έλεγχος της φωνής. Τι μου διέφυγε, τι είναι περιττό.
Τελειώνοντας, θέλω να επισημάνω πως ο κεντρικός άξονας πάνω στον οποίο κινήθηκα υποκριτικά, είναι μια φράση, που έρχεται κι αυτή από γράμμα της Τζένης: «Κάθε μέρα ήταν μια αιωνιότητα φόβου και βασάνου. Τα γράμματά σου ήταν η μόνη αχτίδα φωτός στη ζωή μου». Αυτό, νομίζω , συνοψίζει με μεγάλη ακρίβεια το σκοτεινό κομμάτι ενός πολύ μεγάλου και φωτεινού έρωτα, που πρέπει κι αυτό να βγει στο φως, να μην αποσιωπηθεί.

 

«Τζένη και Μαρξ» της Σοφίας Αδαμίδου, κάθε Σάββατο και Κυριακή, στις 6.30μμ, στο θέατρο Olvio (Ιερά οδός 67 και Φαλαισίας 7, Βοτανικός, τηλ: 210 3414118).
Σκηνοθεσία: Ρουμπίνη Μοσχοχωρίτη. Ερμηνεύουν: Μαρία Κανελλοπούλου, Γιώργος Παππάς. Σκηνικά - κοστούμια: Μαρίλια Λέζου, πρωτότυπη μουσική: Σταμάτης Κραουνάκης, φωτισμοί: Νίκος Βούλγαρης, βοηθός σκηνοθέτη: Λυδία Κωτσιαρίδη.
Παράσταση βασισμένη στο βιβλίο της Τζένη Φον Βεστφάλεν - Μαρξ «Λατρεμένε μου Καρλ…», εκδόσεις Ποικίλη Στοά, 2015. Ανθολόγηση - μετάφραση - σημειώσεις Γιούλη Τσίρου.
Πρόσφατα άρθρα ( Θέατρο )
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2020 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet