Συνέντευξη με τον πρώην αναπληρωτή υπουργό Έρευνας και Καινοτομίας, Κώστα Φωτάκη



Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ είχε ξεκινήσει τη διαδικασία για δημιουργία συγκροτημένης άποψης καθώς και πιλοτικές πρωτοβουλίες για προετοιμασία της παρουσίας της χώρας στο νέο περιβάλλον της Τέταρτης Βιομηχανικής Επανάστασης. Είναι αναγκαίο αυτό να συνεχιστεί και από τη θέση της αντιπολίτευσης. Για τη σύνταξη προγράμματος για την 4ΒΕ χρειάζεται να αποφευχθούν αποσπασματικές προσεγγίσεις.




Τη συνέντευξη πήρε η Ελέγκω Μανουσάκη

Πριν από ένα χρόνο είχαμε ξανασυναντηθεί για μια συνέντευξη για την «Εποχή». Ήταν μια έντονη και δημιουργική περίοδος. Τι μένει ως θετικό αποτύπωμα;
Θα ξεχώριζα δύο κεντρικά σημεία. Πρώτον, ότι μετά το 2015 η Έρευνα για πρώτη φορά βρέθηκε συνειδητά στον πυρήνα της παραγωγικής ανασυγκρότησης της χώρας με τη διαμόρφωση και υλοποίηση ενός συνεκτικού σχεδίου που είχε κύριο στόχο τη βήμα προς βήμα οικοδόμηση της Οικονομίας της Γνώσης ως ένα νέο αναπτυξιακό πρότυπο. Το πρότυπο αυτό αποτυπώθηκε και στην «Εθνική Στρατηγική για τη Βιώσιμη και Δίκαιη Ανάπτυξη 2030» που εκπονήθηκε από το υπουργείο Οικονομίας το 2018-2019. Δεύτερον, έγιναν βήματα για την ανάδειξη της αυταξίας της Γνώσης που συντελεί στη διεύρυνση των πνευματικών οριζόντων και κατ’ επέκταση στη χειραφέτηση της Κοινωνίας. Με άλλα λόγια, στη διαμόρφωση της Κοινωνίας της Γνώσης.
Το θετικό αυτό αποτύπωμα ήταν αποτέλεσμα μιας σειράς διαρθρωτικών και οικονομικών παρεμβάσεων. Σταχυολογώ ορισμένες από αυτές:
(α) δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για ελκυστικά ερευνητικά περιβάλλοντα. Στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας βρίσκεται η ίδρυση του ΕΛΙΔΕΚ. Ενός ιδρύματος που λειτουργεί ως ένα είδος «ανεξάρτητης αρχής» για την Έρευνα, όπου για πρώτη φορά η ίδια η ακαδημαϊκή κοινότητα επιλέγει προτεραιότητες και διαχειρίζεται πόρους για τη συστηματική και απρόσκοπτη ενίσχυση νέων ερευνητών και της ελεύθερης Έρευνας, χωρίς γεωγραφικούς και θεματικούς περιορισμούς.
(β) ενισχύθηκαν οι δημοκρατικοί θεσμοί και η διαφάνεια στη λειτουργία των ερευνητικών οργανισμών ώστε να αποτρέπονται τυχόν αυθαιρεσίες, να δημιουργούνται ευνοϊκές προοπτικές σταδιοδρομίας και να οικοδομούνται όροι εμπιστοσύνης για την επιτέλεση ερευνητικού έργου.
(γ) παρά τις συνθήκες οικονομικής κρίσης που επικρατούσαν, αυξήθηκε θεαματικά και συστηματικά η δημόσια δαπάνη για Έρευνα & Ανάπτυξη (Ε&Α), στοιχείο που συμπαρέσυρε αντίστοιχη αύξηση από τον ιδιωτικό τομέα. Το 2018 οι δαπάνες Ε&Α της χώρας έφτασαν συνολικά, για πρώτη φορά στα χρονικά, τα 2,174 δισ.€ ευρώ ή το 1,18% του ΑΕΠ. Επίσης, μέχρι το 2015, η χρηματοδότηση εξαρτιόταν αποκλειστικά από τα Προγράμματα της ΕΕ και τους πόρους των διαρθρωτικών ταμείων. Όμως, η χωρίς αγκυλώσεις πρόσθετη δημόσια χρηματοδότηση της Έρευνας είναι καίριας σημασίας για τη διαμόρφωση εθνικής στρατηγικής.
(δ) οι χρηματοδοτήσεις απαλλάχθηκαν από το φετιχισμό της ανταποδοτικότητας, που είναι απόρροια μιας αγοραίας και νεοφιλελεύθερης αντίληψης για «χρήσιμη» Έρευνα. Αντίθετα, δημιουργήθηκαν ευκαιρίες και ενισχύθηκε η υγιής και καινοτόμος επιχειρηματικότητα σε πρωτόγνωρο βαθμό, γεγονός που οδήγησε το 2018 στη θεαματική βελτίωση των επιδόσεων της χώρας στην Καινοτομία στο 82% του ευρωπαϊκού μέσου όρου από το 60% που κυμαινόταν διαχρονικά. Αυτό αποδεικνύει την αναποτελεσματικότητα των νεοφιλελεύθερων αντιλήψεων που, δυστυχώς, επανέρχονται σήμερα.
(ε) θεσμοθετήθηκαν οι «Εμβληματικές Δράσεις», δηλαδή πρωτοβουλίες της Πολιτείας στις οποίες συστρατεύεται το ερευνητικό δυναμικό της χώρας σε αναδυόμενους τομείς μεγάλης κοινωνικής απήχησης, όπως η Ιατρική Ακριβείας και η κλιματική κρίση, και ταυτόχρονα αποτελούν θύλακες έμπνευσης και προοπτικής για νέους επιστήμονες.
(στ) δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για ουσιαστική παρουσία της χώρας στη λεγόμενη 4η Βιομηχανική Επανάσταση (4ΒΕ), δίνοντας έμφαση και στις κοινωνικές επιπτώσεις που θα προκύψουν.

Τι δεν θα αλλάζατε και τι θα αλλάζατε;
Αναμφίβολα, δε θα άλλαζα τη γραμμή πλεύσης που χαράξαμε θέτοντας την Έρευνα και την Καινοτομία στον πυρήνα της Οικονομίας και της Κοινωνίας της Γνώσης, με αποκλειστικό γνώμονα την ευρύτερη κοινωνική ευημερία και ανάταση. Από την άλλη, όμως, θα ακολουθούσαμε μια διαφορετική προσέγγιση ως προς τους τρόπους υλοποίησης, στοχεύοντας στη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα των πρωτοβουλιών μας. Δυστυχώς, υποτιμήσαμε την αδράνεια του συστήματος στην υλοποίηση νέων ιδεών και προσεγγίσεων.

Νομίζετε ότι αναγνωρίζεται το έργο σας;
Από τις προσλαμβάνουσες που έχω, το έργο στον τομέα της Έρευνας και Καινοτομίας ενταγμένο στο πλαίσιο δράσεων της κυβερνώσας Αριστεράς, έχει αναγνωριστεί από την ευρύτερη ακαδημαϊκή κοινότητα. Και αυτό μάλιστα, χωρίς να έχει προβληθεί όσο θα έπρεπε. Θα τολμούσα να έλεγα ότι έχει πλέον καταγραφεί ένα προοδευτικό και επιτυχημένο πρότυπο ερευνητικής πολιτικής που έχει αποφέρει απτά αποτελέσματα και έχει σαφώς καταδείξει την ανεπάρκεια των νεοφιλελεύθερων πρακτικών. Ένα πρότυπο που υπερβαίνει τις συνηθισμένες μηχανιστικές και τεχνοκρατικές προσεγγίσεις.

Τώρα βρισκόμαστε σε μια άλλη εποχή, με την αλλαγή υπουργείου, αφού η έρευνα από πυλώνας παραγωγής νέας γνώσης τέθηκε στην υπηρεσία της οικονομίας. Σας ανησυχεί; Τα ερευνητικά κέντρα επηρεάζονται;
Όπως, ήδη ανέφερα η επιστημονική Έρευνα μπορεί να συνεισφέρει στη διαμόρφωση της Οικονομίας, αλλά και της Κοινωνίας της Γνώσης. Ο δυισμός αυτός, είναι εγγενές χαρακτηριστικό της Έρευνας και συνδέεται ευρύτερα με το μεγάλο ζήτημα της χρήσης ή της κατάχρησης της επιστήμης. Σήμερα όμως, μιλάμε για μια μάλλον αφελή αντίληψη σύμφωνα με την οποία η μεταφορά της ΓΓΕΤ από το υπουργείο Παιδείας στο υπουργείο Ανάπτυξης ενισχύει κατ’ ανάγκη, σύμφωνα με την κυβέρνηση της ΝΔ, τη διασύνδεση Έρευνας και παραγωγής. Το ερώτημα είναι γιατί αυτό δεν συνέβη τα προηγούμενα χρόνια της διακυβέρνησης της ΝΔ, όταν είχε εφαρμοσθεί. Αντίθετα, για εμάς η διασφάλιση της ακαδημαϊκότητας και του εκπαιδευτικού χαρακτήρα της Έρευνας, που επιτυγχάνεται με την ισχυρή ώσμωση μεταξύ των Ερευνητικών Κέντρων και ΑΕΙ όταν η ΓΓΕΤ λειτουργεί υπό τη στέγη του υπουργείου Παιδείας, είναι εκείνη που εξασφάλισε τις σημερινές και διαχρονικά καλύτερες επιδόσεις της Ελλάδας στην Έρευνα και Καινοτομία. Προσωπικά, θεωρώ ότι αυτό πρέπει να ληφθεί υπόψη στο υπό διαμόρφωση Πρόγραμμα της Αριστεράς.



Ας έρθουμε τώρα στα μελλούμενα. Εξακολουθείτε να ασχολείστε με την πολιτική στην έρευνα; Συμβάλετε στο πρόγραμμα του ΣΥΡΙΖΑ;
Πάντα με απασχολούν θέματα ερευνητικής πολιτικής και ιδιαίτερα το ζήτημα της συσχέτισης της Έρευνας με την οικονομική ανάπτυξη και τις κοινωνικές ανισότητες. Πρόκειται για μια διαδικασία πολυπαραμετρική και καθόλου προφανή, ιδιαίτερα στο σημερινό πλαίσιο της λεγόμενης Τέταρτης Βιομηχανικής Επανάστασης (4ΒΕ), την οποία, από όσους ομιλούν, λίγοι, δυστυχώς, κατανοούν σε βάθος. Ασχολούμαι πάντα με την πολιτική στην Έρευνα συνεισφέροντας και στη σύνταξη του προγράμματος του ΣΥΡΙΖΑ, λαμβάνοντας υπόψη ότι όσα έγιναν στον τομέα της Έρευνας και Καινοτομίας τα τελευταία χρόνια αποτελούν σημαντική παρακαταθήκη για τη χώρα και προνομιακό πλεονέκτημα για την Αριστερά.

Γνωρίζω ότι έχετε αρθρογραφήσει και έχετε συντάξει μια μελέτη για ένα από τα καυτά θέματα της περιόδου, την 4ΒΕ. Εξάλλου στην προηγούμενη συνέντευξη που μας είχατε δώσει (30-12-2018) παρουσιάσατε κάποιες σκέψεις. Εκτιμώ ότι έχει ξεκινήσει η συζήτηση στους κόλπους της αριστεράς και θα είναι ένα από τα θέματα των θέσεων που ετοιμάζονται σε σχέση με το πρόγραμμα που θα παρουσιαστεί στο συνέδριο. Πώς πιστεύετε ότι πρέπει να γίνει συζήτηση και ποια είναι τα κύρια θέματα που πρέπει να απασχολήσουν ένα αριστερό ριζοσπαστικό και σύγχρονο κόμμα;
Οι αναφορές στο επίκαιρο και σοβαρό αυτό ζήτημα έχουν γίνει πλέον μόδα. Πολλοί αναφέρονται σε αυτό είτε με ελαφρότητα όσον αφορά τις τεχνολογίες που εμπλέκονται, και κυρίως τις κοινωνικές επιπτώσεις που μπορεί να προκληθούν, είτε με πολιτική σκοπιμότητα. Οι προτάσεις που γίνονται είναι συνήθως μηχανιστικές και ουσιαστικά διέπονται από έναν άκριτο νεοφιλελευθερισμό με αφετηρία την αυτορρύθμιση της αγοράς. Είναι καθήκον της Αριστεράς να διατυπώσει έναν ουσιαστικό και εναλλακτικό προγραμματικό λόγο, μακριά από τεχνοφοβικές ή τεχνολατρικές προσεγγίσεις. Στο πλαίσιο αυτό, η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ είχε ξεκινήσει τη διαδικασία για τη δημιουργία συγκροτημένης άποψης και είχε αναλάβει πιλοτικές πρωτοβουλίες για την προετοιμασία της παρουσίας της χώρας στο νέο περιβάλλον της 4ΒΕ. Είναι αναγκαίο αυτό να συνεχιστεί και σήμερα από τη θέση της Αντιπολίτευσης. Η προσπάθεια πρέπει να εμπλέκει την τεχνολογική και όχι µόνο διανόηση, την ερευνητική και ακαδηµαϊκή κοινότητα, τους παραγωγικούς φορείς και τους κοινωνικούς εταίρους, με στόχο να διαμορφωθεί μια ολοκληρωμένη και προοδευτική άποψη. Για τη σύνταξη του προγράμματος για την 4ΒΕ θα πρέπει να αποφευχθούν οι αποσπασματικές προσεγγίσεις. Τέλος, πρέπει να σημειωθεί ότι αν και, σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ, η Ελλάδα κατατάσσεται 57η μεταξύ 140 χωρών όσον αφορά την ετοιμότητά της για την 4ΒΕ, θα πρέπει να εντείνουμε τις προσπάθειές μας για να αποτελέσει η χώρα ουσιαστικό συνδιαμορφωτή θέσεων στον αναδυόμενο τρόπο παραγωγής και καταμερισμό εργασίας με ιδιαίτερη έμφαση στις κοινωνικές προκλήσεις που μπορεί να επέλθουν. Η ισχυρή παρουσία του ΣΥΡΙΖΑ στον αστερισμό της ευρωπαϊκής Αριστεράς, το επιβάλλει.

Είχατε πει στην προηγούμενη συνέντευξη πως «η έρευνα δεν είναι ποτέ πολιτικά ουδέτερη». Εξακολουθείτε να το ισχυρίζεστε;
Η θέση μου είναι προφανής από τα παραπάνω. Άλλωστε, η άποψη ότι η επιστημονική Έρευνα είναι πολιτικά ουδέτερη, ουσιαστικά αποτελεί αυτή καθαυτή μια πολιτική θέση.
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet