ΛΟΥΔΟΒΙΚΟΣ ΣΚΑΡΠΑΣ, Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΠΡΟΞΕΝΟΣ ΤΗΣ ΤΕΡΓΕΣΤΗΣ



Την εποχή του έκανε πολύ αίσθηση και δημιούργησε μεγάλο ενδιαφέρον η περίπτωση του Giorgio Perlasca, ενός ιταλού έμπορα που το 1944 παρουσιάστηκε σαν (ψεύτικος) ισπανός πρόξενος στην υπό γερμανική κατοχή Βουδαπέστη, σώζοντας τη ζωή σε πάρα πολλούς εβραίους. Μια άλλη ανάλογη ιστορία ξεπηδάει από τη λησμονιά, χάρη στην ερευνητική δουλειά του Στάθη Λουκά που μπόρεσε να συλλέξει και να φέρει στην επιφάνεια από ξεχασμένα αρχεία την ημιπαράνομη δραστηριότητα του έλληνα προξένου Λουδοβίκου Σκάρπα στην πόλη της Τεργέστης την εποχή της εφαρμογής των ρατσιστικών νόμων του ιταλικού φασιστικού καθεστώτος, ενώ στο αδριατικό λιμάνι έφταναν κατά εκατοντάδες οι εβραϊκές οικογένειες, προερχόμενες, κυρίως, από την Πολωνία, σε αναζήτηση πλοίων που θα τους μετέφεραν στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Για αυτή την «ανθρωπιστική κρίση» εξέδιδε ταξιδιωτικές βίζες για «τράνζιτ μέσω της Ελλάδας» σε αντίστοιχους «Ισραηλίτες» που διέθεταν βίζες εισόδου στις Ηνωμένες Πολιτείες, μέχρι που κλήθηκε να δωσει εξηγήσεις στο αρμόδιο υπουργείο Εξωτερικών της κυβέρνησης Μεταξά για αυτή τη δραστηριότητα του.

Το «Όχι» στους πρόσφυγες

Πράγματι, το 1938 μια εγκύκλιος της ελληνικής κυβέρνησης (45764/Δ/9) έδινε οδηγίες στις ελληνικές προξενικές αρχές να προβαίνουν σε επικύρωση διαβατηρίων «Ισραηλινών αλλοδαπής υπηκοότητας» μόνο στην περίπτωση που οι ίδιοι δήλωναν ότι επιθυμούσαν να επιστρέψουν στη χώρα έκδοσης του διαβατήριου τους και μπορούσαν να αποδείξουν ότι διέθεταν προγενέστερη βίζα εισόδου σε χώρα που συνόρευε με την Ελλάδα. Από το 1938 μέχρι τις 10 Ιουνίου του 1940 όποιος διέφευγε από τη Γερμάνια μπορούσε να επιβιβαστεί στη Γένοβα για να φτάσει στην Νεα Υόρκη. Μετά την είσοδο στο πόλεμο της Ιταλίας, σαν συμμάχου του Τρίτου Ράιχ, αυτός ο δρόμος διαφυγής αποκλείστηκε και έτσι μόνο η Ελλάδα, χώρα ουδέτερη, μπορούσε να γίνει αναγκαστικός ενδιάμεσος προορισμός στην πορεία για την άλλη πλευρά του Ατλαντικού.
Η Ελλάδα, όμως, του Μεταξά δεν έτρεφε μεγάλη συμπάθεια για τους πρόσφυγες. Ήταν ακόμη ανοιχτές οι πληγές και ζωντανές οι μνήμες από τη μεγάλη μετανάστευση από τη Σμύρνη, μετά την ήττα του 1922 από τους Τούρκους. Οι εβραίοι πρόσφυγες ήταν πρόσθετα πεινασμένα στόματα και θα μπορούσαν να γίνουν ένα δυσβάστακτο επιπλέον κόστος για τα ταμεία του κράτους. Γι’ αυτό οι Ισραηλίτες που έφταναν στην Ελλάδα θα έπρεπε να αποδείξουν ότι διέθεταν τα μέσα για την επιβίωση τους, όταν θα κατάφερναν να φτάσουν στις ΗΠΑ και την εγγύηση συγγενών η φιλανθρωπικών φορέων ότι εκεί θα κάλυπταν τις βασικές τους ανάγκες.
Την εποχή εκείνη στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη ήταν εγκατεστημένες δυο πολυάριθμες εβραίικές κοινότητες που μπορούσαν να εγγυηθούν αυτές τις προϋποθέσεις και σε αυτές απευθύνθηκε ο πρόξενος Σκάρπας. Αυτό συνέβαινε μέχρι τον Ιούνιο του 1940, όταν εφτά οικογένειες Εβραίων μπορέσαν να σαλπάρουν από την Τεργέστη για την Αθήνα. Τότε ο πρόξενος Σκάρπας λαμβάνει ένα κρυπτογραφημένο μήνυμα από το υπουργείο που κυρώνει τη συμπεριφορά του και τον καλεί να αποφύγει από τούδε αυτή την πρακτική.
Η ελληνική κυβέρνηση θορυβημένη από τον αυξανόμενο αριθμό αφίξεων Εβραίων στην Αθήνα με προέλευση από την Τεργέστη, ίσως φοβούμενη διπλωματικά αντίποινα από τη Ρώμη ή το Βερολίνο, αποφάσισε να μην εκτεθεί άλλο στην αντιμετώπιση αυτής της έκτακτης κατάστασης.

Σπαρακτική διαδικασία

Τελικά, ο πρόξενος Σκάρπας πριν παυθεί από τη θέση του έγραψε: «χορήγησα βίζες μόνο για όσες περιπτώσεις είχα προγενέστερη επιβεβαίωση, τόσο εκ μέρους των αμερικάνικων Προξενικών Αρχών, όσο και από το γραφείο Μετανάστευσης Ισραηλιτών, που έχουν εδώ την εδρα τους, ότι δεν υπήρχε κανένας κίνδυνος από την πρόσκαιρη παραμονή αυτών των ατόμων στην Ελλάδα πριν από την επιβίβαση τους σε κάποιο πλοίο. Πέρα από κάθε ανθρώπινο συναίσθημα, ήμουνα αναγκασμένος να εμφανίζομαι αυστηρός ακόμη και προς αυτούς που δεν διέθεταν τη βίζα πάνω στο διαβατήριο τους, αν και διέθεταν τη σχετική επιστολή του αμερικανού πρόξενου, με την οποία πληροφορούντο ότι το αίτημα τους είχε γίνει αποδεκτό, αναμένοντος μόνο την τελευταία επικύρωση επι του διαβατήριου, που επροβλέπετο να έρθει μέχρι τέλος Ιουλίου. Επαναλαμβάνω ότι ήμουν αναγκασμένος να αντιμετωπίζω έτσι τα αιτήματα, απέναντι σε απελπισμένους ικέτες που ζητούσαν τη βίζα για την Ελλάδα, περιμένοντας να λάβουν την τελική εξουσιοδότηση που τους είχε υποσχεθεί το αμερικανικό προξενείο».
«σε συνέχεια των αρνήσεων μου» -συνεχίζει ο Σκάρπας- «οι σκηνές που ελάμβαναν χώρα στο προξενείο ήταν τέτοιες για να σου σπαράζουν την καρδιά, δεδομένου ότι αυτοί οι δυστυχείς είχαν παραλάβει από τις τοπικές αρχές την προειδοποίηση να εγκαταλείψουν το ιταλικό έδαφος μέχρι τέλος Ιουνίου, αλλιώς θα συλλαμβανόντουσαν με τις οικογένειες τους, συχνά αποτελούμενες και από μικρά παιδιά, για να παραδοθούν στις γερμανικές αρχές, με τα γνωστά αποτελέσματα που αντιστοιχούν σε καταδίκη σε θάνατο. Ακολουθώντας το νοημα των οδηγιών σας, αναγκαζόμουνα να εμφανίζουμαι σαν άκαρδος άνθρωπος. Εύχομαι μόνο στη ζωή μου να μην παραβρεθώ και πάλι σε σκηνές τόσο τραγικής απελπισίας, όπως αυτές που έζησα αυτές τις τελευταίες ημέρες, στις οποίες ένας μπορεί να διαπιστώσει σε ποια απίστευτα όρια μπορεί να φτάσει η απόλυτη ανθρώπινη απελπισία».
Τον επόμενο Οκτώβρη ο Μουσολίνι επιτέθηκε στην Ελλάδα. Στην Τεργέστη ο δρόμος για την Risiera** (το πρώτο κρεματόριο στην Ευρώπη) είχε ανοίξει…

(Από το il Manifesto της 28/1/20 του Marino Calcinari)
Μετάφραση: Ιωσήφ Σινιγάλιας

Σημειώσεις:

* Ευχαριστούμε τον Στάθη Λουκά για την επίπονη και υπομονετική δουλειά του για την ανάκτηση αυτής της ιστορίας που εμπλουτίσθηκε και από τις αναμνήσεις του επίτιμου γενικού προξένου της Ελλάδας στην Τεργέστη, Μενέλαου Παππά (πέθανε το 2014). Το υλικό αυτό τέθηκε στη διάθεση της Ελληνικής Κοινότητας της Τεργέστης, της οποίας ο Λουκάς είναι μέλος, στην Εβραϊκή Κοινότητα της Τεργέστης, στο Ινστιτούτο της Αντίστασης και της Σύγχρονης Ιστορίας της Περιφέρειας Friuli Venezia Giulia (Ιrsrec), ώστε αυτή η ιστορική μνήμη να βοηθήσει να κατανοήσουν όλοι τι προηγήθηκε της μεγάλης τραγωδίας του Ολοκαυτώματος και γιατί ιδιαίτερα στην Τεργέστη, πέρα από τις ρίζες του μίσους, που ακόμη και σήμερα δεν έχουν πλήρως αποκοπεί, μπόρεσε, μέσα από τις θυσίες των μαρτύρων και των μαχητών, να ανθίσει το κόκκινο λουλούδι της Ελευθερίας.

** Mικρή υποσημείωση για τη σημασία για μια πόλη όπου ο Μουσολίνι στις 18 Σεπτέμβρη του 1938 παρουσίασε τους ρατσιστικούς νόμους και μετά τον Σεπτέμβρη του ‘43 δημιουργήθηκε το μοναδικό στρατόπεδο Συγκέντρωσης και Κρεματόριο της Δ. Ευρώπης. Μετά από αγώνα κομμουνιστών, σοσιαλιστών, χριστιανοδημοκρατών και κλπ -34 ετών- ανακηρύχτηκε ιστορικό εθνικό μνημείο.
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet