Με αφορμή μια εκδήλωση του Ιταλικού Μορφωτικού Ινστιτούτου της Αθήνας

Λίγες βδομάδες πριν από τα πρώτα κρούσματα του κορονοϊού στην Ελλάδα, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας, το Φεβρουάριο, το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο της Αθήνας σε συνεργασία με την Πρεσβεία της Ιταλίας και υπό την αιγίδα της Γενικής Γραμματείας Απόδημου γιόρτασε την παρουσία της ελληνικής γλώσσας και πολιτισμού στην Ιταλία. Σε αυτό το πλαίσιο διοργάνωσε δύο πολύ ενδιαφέρουσες και όλο ζωντάνια εκδηλώσεις, όπου συζητήθηκαν πολιτιστικά και γλωσσολογικά θέματα ιδωμένα από την ανθρωπολογική σκοπιά και στις οποίες συμμετείχαν οι: Manuela Pellegrino, ανθρωπολόγος, Centro Studi Ellenici (CHS, Harward, Washington), Maria Olimpia Squillaci, γλωσσολόγος, ερευνήτρια, Università degli Studi di Napoli «LOrientale», Χριστίνα Πετροπούλου, ανθρωπολόγος, δρ. Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο ΑΠΘ,  Vito Teti, καθηγητής Πολιτισμικής Ανθρωπολογίας, Università della Calabria, Salvino Nucera, ποιητής και συγγραφέας, Domenica Minniti-Γκώνια, καθηγήτρια Γλωσσολογίας, Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΕΚΠΑ.



Θυμάμαι πόσο μου είχε κεντρίσει το ενδιαφέρον αλλά και είχα διασκεδάσει, χρόνια πριν, όταν η Χριστίνα Πετροπούλου αφηγούμενη τις πρώτες εμπειρίες της στα ελληνόφωνα χωριά της Καλαβρίας, στην αρχή της έρευνάς της για τη διατριβή της εκεί, μου είχε περιγράψει τις περιπέτειές της και τις προσπάθειες των δημάρχων προκειμένου να την πείσει ο καθένας να κάνει την έρευνά της στο δικό του χωριό. «Ο δήμαρχος του ενός χωριού, της Μπόβα, μου υποσχόταν ότι θα είχα τα πάντα στη διάθεσή μου, έως και τζιπ με προσωπικό οδηγό. Εγώ όμως ήθελα να γνωρίσω πρώτα και το άλλο χωριό, το Γκαλλιτσιανό. Μετά από δεκαεφτά μέρες άγονης προσπάθειας, έφευγα πια για τη Ρώμη όταν έμαθα ότι στο Γκαλλιτσιανό μου είχαν βρει έως και σπίτι και κανένας δεν με είχε ειδοποιήσει. Αυτή ήταν η πρώτη γεύση ενός έντονου τοπικού ανταγωνισμού, ο οποίος, μέχρι σήμερα, έχει κατευθύνει πολλές από τις δράσεις γύρω από τη γλώσσα».
«Όλη η περιοχή στην οποία εκτείνονται τα χωριά αυτά είναι από τις πιο δύσκολες και πιο δύσβατες του ιταλικού Νότου» λέει η Χριστίνα. «Οι άνθρωποι αυτοί, ξεχασμένοι από θεούς και ανθρώπους ξαφνικά βλέπουν να γίνονται αντικείμενο μελετών, επομένως άξιοι σεβασμού, προσοχής, εκτίμησης. Δεν είναι πια οι παντέκι (άξεστοι), τα παντάλια (ζήτουλες), οι ταμάρι (χωριάτες), όπως τους αποκαλούσαν ακόμη και στα γύρω ιταλόφωνα χωριά, αλλά φορείς μια γλώσσας και ενός πολιτισμού, πάνω στον οποίο στηρίχτηκε ο σύγχρονος ευρωπαϊκός. Μέσα από αυτά τα συμφραζόμενα, θα κινηθεί μια προσπάθεια αναζήτησης της χαμένης στους αιώνες ταυτότητας, μια προσπάθεια επιστροφής στις ρίζες».

Ομάδες καινούργιες και παλιότερες

Προσπάθεια που θα εμψυχωθεί από ομάδες καινούριες αλλά και παλαιότερες όπως αυτή του Jalo tu Vua - «Αν μου μιλάς, ζω», ενός από τους πιο παλιούς ελληνόφωνους συνδέσμους ο μοναδικός μέχρι σήμερα που έχει βρει επινοητικούς τρόπους για να μεταδώσει τα ελληνικά, χρησιμοποιώντας τη μουσική, ταινίες μικρού μήκους, κινούμενα σχέδια, εφαρμογές για smartphone. Ενώ μέσω του Skype, του Facebook και του WhatsApp δημιουργήθηκαν ομάδες που, αν και μακριά, είναι σε θέση να μιλούν τα ελληνικά-καλαβρέζικα καθημερινά, σε μια από τις οποίες ανήκουν και οι ερευνήτριες Manuela Pellegrino, ανθρωπολόγος και Maria Olimpia Squillaci, γλωσσολόγος, οι οποίες μας μετέφεραν τις εμπειρίες τους στην εκδήλωση της Αθήνας.

Η σχέση με το γενέθλιο τόπο

Ο ιταλικός Νότος, κυρίως η ύπαιθρος, ερήμωσαν από τη μετανάστευση, προς το Βορρά ή το εξωτερικό. Πρόσφατα τα εγκαταλειμμένα από χρόνια χωριά όπως η Ματέρα, που έχει χαρακτηριστεί από την Ουνέσκο Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς και υπήρξε Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης το 2019, έγιναν τουριστικός προορισμός, χωρίς ουσιαστικά να κατοικηθούν από τους ντόπιους. Ωστόσο, μια πλειοψηφία ανθρώπων παρέμειναν στην περιοχή και αρνήθηκαν να χάσουν τη σχέση με το γενέθλιο τόπο τους, προβάλλοντας μια άλλη μορφή του «μένουμε στο σπίτι». Η ανθρωπολογία του «μένω στον τόπο μου» (antropologia della «restanza»)είναι όρος επινοημένος από τον ανθρωπολόγο Vito Teti, που συμμετείχε σε μία εκ των δύο εκδηλώσεων του Ιταλικού Ινστιτούτου στην Αθήνα. Η λέξη restanza, που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί νεολογισμός, στην ανθρωπολογία αναφέρεται στις προβληματικές συνθήκες του ιταλικού Νότου, στη συνθήκη όσων αποφασίζουν να παραμείνουν εκεί γιατί αρνούνται να αποκοπούν από τον τόπο τους και όχι γιατί παραιτούνται. Η «restanza» μοιάζει ασύμβατη με την ιστορία της εθνογραφικής έρευνας, το «μένω εδώ», λέει ο Teti, μοιάζει το αντίθετο του ταξιδιού, της αμφισβήτησης του εαυτού, των νέων ανακαλύψεων.

Η περιπέτεια του να μένεις

Πόσο αυτά, όμως, είναι ασύμβατα με την ανθρωπολογική εμπειρία;
Είναι δυνατόν να αναλογιστεί κάποιος το ταξίδι ανεξάρτητα από την εμπειρία του «μένω εδώ»; Κι αυτό συνεπάγεται απαραίτητα ακινησία; Είναι δυνατόν, να αναλογιστεί κάποιος το ταξίδι ξεκομμένο από την εμπειρία της παραμονής στον τόπο του και η παραμονή σημαίνει απαραίτητα ακινησία και αποφυγή της διαφορετικότητας;
Η περιπέτεια του να μένεις, ισχυρίζεται ο Vito Teti, δεν υστερεί από την περιπέτεια του ταξιδιού. Ο ίδιος έχει γράψει βιβλία, άρθρα, δοκίμια –ανθρωπολογίας, ιστορίας, ψυχανάλυσης– γύρω από το «μένω»: ως απόφαση πολιτική, υπαρξιακή, ως πράξη που δεν έχει καμία σχέση με τη στωικότητα ή την απάθεια αλλά με την επιλογή να ζεις διαφορετικά, ανήσυχα και σε κίνηση. Γι’ αυτό το να μένεις στο σπίτι εξαιτίας του κορονοϊού είναι πολύ διαφορετικό, είναι επώδυνο γιατί δεν είναι από επιλογή αλλά από αναγκαιότητα, από πολιτική ευαισθησία, από αίσθημα ευθύνης.
Αν όσοι/ες έχουν ζήσει μόνο ή κυρίως στις πόλεις είναι δύσκολο να ταυτιστούν με τα συναισθήματα που διακινεί η «restanza». Μπορούν να μοιραστούν ωστόσο με τον Teti την απώθηση για τη ρητορική της εποχής. Την απώθηση για τις χιλιοειπωμένες πομπώδεις δηλώσεις όπως «τίποτα δεν θα είναι πια όπως πριν», «ορίστε μια ευκαιρία ν’ αλλάξουμε ζωή», που ακούμε από παιδιά και ξέρουμε ότι όταν πάψουμε να φοβόμαστε θα επιστρέψουμε στις συνήθειες αυτές που προκαλούν τις καταστροφές.
«Εγώ μένω στο σπίτι»: Τώρα,από αυτήν την εικόνα του «σπιτιού», όπου «μένουμε μέσα» ή «επιστρέφουμε» από αναγκαιότητα, υπευθυνότητα ή επιλογή, δύσκολα θα απαλλαγούμε την επαύριο, μας λέει ο Vito Teti. Μετά από αυτή την εμπειρία,το «σπίτι» θα το αντιλαμβανόμαστε, θα το κατοικούμε, θα το νοσταλγούμε, θα το ονειρευόμαστε, με εντελώς διαφορετικό τρόπο…

Σοφία Ξυγκάκη
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet