της Ελένης Πορτάλιου*

Σε μια εποχή, που και τα ελάχιστα δεδομένα της επιβίωσης των λαϊκών τάξεων ανατρέπονται από τις ακραίες νεοφιλελεύθερες πολιτικές της δεξιάς/ακροδεξιάς Νέας Δημοκρατίας, ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ προχώρησε στη δημιουργία μιας σκιώδους κυβέρνησης, εκφράζοντας το στίγμα της πολιτικής του στην πορεία επανόδου του κόμματος στην εξουσία.
Δεν έχει ιδιαίτερο νόημα να επικεντρωθεί κανείς στη λογική του «τόπο στα νιάτα» ή στην τοποθέτηση σε κάποιους μείζονες τομείς προσώπων που έχουν ασκήσει ασύμβατη με τα σύγχρονα επίδικα πολιτική. Από τη στιγμή που οι επιλογές είναι αποκλειστική αρμοδιότητα του προέδρου –δηλαδή ενός ανδρός αρχή– ανακύπτουν γενικότερα και βαθύτερα θέματα ουσίας για την ταυτότητα της Αριστεράς σήμερα, το ρόλο και το χαρακτήρα του κόμματος που θα συμπορευτεί με τις λαϊκές τάξεις στους αγώνες για την ανάκτηση της θέσης τους στην κοινωνία και την πολιτική.
Γνωρίζουμε ιστορικά ότι τα αριστερά κόμματα δεν λειτουργούν προσωποκεντρικά και τα πρόσωπα υπηρετούν σχέδια και ιδέες. Αποτελούν συλλογικούς διανοούμενους που εντάσσονται οργανικά στο κοινωνικό γίγνεσθαι, όχι απλούς εξωτερικούς μεταφορείς αιτημάτων στο κοινοβούλιο.
Αυτό το ήθος –για να θυμηθούμε την ιστορία μας– γέννησε το παράδειγμα του Γρηγόρη Λαμπράκη, που δολοφονήθηκε από το κράτος της Δεξιάς και το σύνθημα «κάθε νέος και Λαμπράκης» χιλιάδων νέων που δημιούργησαν την ομώνυμη νεολαία σε εποχή αμείλικτης τρομοκρατίας. Άλλωστε, «κανένα πλοίο δεν σαλπάρει χωρίς καπνό και χωρίς δάκρυα»1, όπως θα έλεγε ο ποιητής Μανώλης Αναγνωστάκης που νοηματοδότησε τους αγώνες της γενιάς μου και των νεότερων.

Αν κάτι έχει σήμερα σημασία είναι να στοχαστούμε χωρίς εξαιρέσεις, εντός και εκτός ΣΥΡΙΖΑ, για τη δημιουργία μιας σύγχρονης Αριστεράς που θα ριζώσει στην κοινωνία, με τους αγώνες και τα ιδανικά της, για να αντιμετωπίσει το σύστημα που καταστρέφει ταυτόχρονα τις βασικές προϋποθέσεις ζωής: την εργασία και το κλίμα, δηλαδή τα θεμέλια της ανθρώπινης κοινωνίας και της φύσης.
Το διατύπωσε εξαιρετικά ο Δημήτρης Γιατζόγλου στο άρθρο του «Tο διάβημα του ράφτη».2 «Η οντολογική διακριτότητα της Αριστεράς έγκειται στην πίστη για την αναγκαιότητα και τη δυνατότητα της “πτήσης” των κοινωνιών στον ορίζοντα ενός νέου τύπου οργάνωσης των κοινωνικών σχέσεων σε ρήξη με τον καπιταλισμό, στον ορίζοντα του σοσιαλισμού και την κομμουνιστική προοπτική». Ορμώμενος από την ποιητική αλληγορία του Μπρέχτ για τον «ράφτη της Ούλμ», ο οποίος «στην προειδοποίηση του Επισκόπου ότι “ο άνθρωπος δεν θα πετάξει ποτέ διότι δεν είναι πουλί”, ο ράφτης αντέταξε το εγχείρημα της πτήσης με τη βοήθεια των μηχανικών φτερών που ο ίδιος είχε κατασκευάσει»3. Ο Δ.Γ. μας θύμισε ότι οι λαϊκές τάξεις έχουν ήδη γράψει το δικό τους έπος στην ιστορία και μπορούν να επαναλάβουν την πτήση.

Οικονομικές και κοινωνικές πολιτικές

Όπως αναφέρει ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς στο εξαιρετικά επίκαιρο βιβλίο του «Ο αόρατος Λεβιάθαν»4, που θα μπορούσε να αποτελέσει βιβλίο οδηγό για τη σύγχρονη αριστερά, η ιδέα του Κοινωνικού Συμβολαίου (και το γενικό συμφέρον στην πρόοδο) τίθεται ήδη από τον Χομπς –που όμως δεν έθετε το θέμα της ελευθερίας– τον Λοκ και κυρίως τον Ρουσσώ, συνυφασμένο με την ιδέα της υλικής προόδου και την αντανάκλασή της στο κοινωνικό σύνολο.
Οι επαναστάσεις του 1948 και στη συνέχεια η Γαλλική Επανάσταση οδήγησαν σε εκδημοκρατισμό των απολυταρχικών καθεστώτων και ταυτόχρονα θεωρήθηκε αναγκαίο να ελεγχθεί η ελευθερία της αγοράς (laissez faire) με δημόσια παρέμβαση. Η οικονομία δεν μπορούσε πλέον να αυτονομείται από την πολιτική.
Μεσολάβησε ο Β΄Παγκόσμιος Πόλεμος, η ήττα του ναζισμού και του φασισμού, η άνοδος των δημοκρατικών δυνάμεων, η αναζωογόνηση της Αριστεράς και των κοινωνικών κινημάτων που συγκλόνισαν στις δεκαετίες 1950, 1960 το δυτικό κόσμο, ωθώντας τα αριστερά και κομμουνιστικά κόμματα να ανανεωθούν/εκδημοκρατιστούν ριζικά. Ταυτόχρονα, λίγο πριν και λίγο αργότερα, το ανατολικό στρατόπεδο υπό τον έλεγχο της Σοβιετικής Ένωσης (Ουγγαρία, Ανατολική Γερμανία, Τσεχοσλοβακία, Πολωνία) εξερράγη. Πάνδημες επαναστάσεις ζήτησαν τη ριζική ανανέωση του αποκαλούμενου υπαρκτού σοσιαλισμού.
Ο καινούργιος κόσμος που αναδύθηκε από τις στάχτες του πολέμου ήταν πολύ πιο δημοκρατικός και κοινωνικά εξισωτικός από πριν. «Η οικονομική μεγέθυνση συνοδεύτηκε από συστηματική ανακατανομή του κοινωνικού πλούτου και βαθμιαία θεαματική άμβλυνση της κοινωνικής και οικονομικής ανισότητας και αδικίας. Τόσο στις Η.Π.Α όσο και την Ευρώπη η τριακονταετία 1945-1975 χαρακτηρίζεται από τη σταθερή αύξηση των πραγματικών εισοδημάτων των λαϊκών στρωμάτων και τη συνεχή μείωση των εισοδηματικών διαφορών».5 Οι κοινωνικοί αγώνες που ξέσπασαν σε συνθήκες ευημερίας εγγυήθηκαν ότι η πρόοδος δεν θα ανακοπεί και σημαντικές κατακτήσεις θα γίνουν πραγματικότητα.

Στο έλεος της επισφάλειας

Σήμερα, όμως, η ηρωική επάνοδος των λαϊκών τάξεων και η ευημερία έχουν αντικατασταθεί σταδιακά από κοινωνική οπισθοδρόμηση. Ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός εγκαθίσταται στα ερείπια του κοινωνικού κράτους και, μετά τα διεθνή εξεγερσιακά σπαράγματα του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ και των Πλατειών, τείνει να κυριαρχήσει διεθνώς. «Οι λεγόμενες “κοινωνίες των 2/3” που διασφάλιζαν την απρόσκοπτη δημοκρατική αναπαραγωγή των πλειοψηφουσών συναινέσεων τείνουν να μετατρέπονται προοπτικά σε κοινωνίες του 1/2 ή ακόμη και του 1/3, όπου οι κοινωνικές πλειοψηφίες βρίσκονται στο έλεος της επισφάλειας»6.
Πρόκειται για «διεύρυνση και εσωτερική κατάτμηση των μειονεκτικών κοινωνικών κατηγοριών που συνεπιφέρουν αύξουσα αποσάθρωση της πολιτικής τους παρουσίας»7 και ταυτόχρονα «ταξική αποσταθεροποίηση και ρευστοποίηση των τέως εμπεδωμένων μεσαίων στρωμάτων».8
«Μετά από ενάμιση και πλέον αιώνα, το κοινωνικό ζήτημα φαίνεται να αποχωρεί διακριτικά από το πολιτικό προσκήνιο. Το ερώτημα για την ηθική θεμελίωση της δημοκρατίας μετατοπίζεται ή ακόμα και εξαφανίζεται»9 και τα ανανεωμένα αριστερά κόμματα μετά τον πόλεμο δίνουν τη θέση τους σε συντηρητικές σοσιαλδημοκρατικές δυνάμεις που προσαρμόζονται στη νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική εποχή επανόδου των ακραίων ανισοτήτων. Με συντηρητικές πολιτικές δυνάμεις επικεφαλής, οι ευημερούσες και ριζοσπαστικές δημοκρατίες των μεταπολεμικών χρόνων μετατρέπονται σε σκληρά ταξικές κοινωνίες. Το ίδιο καθεστώς και με μεγαλύτερες ανισότητες κυριαρχεί επίσης στο πρώην, κατ’ όνομα σοσιαλιστικό, στρατόπεδο όπου αυταρχικά ή /και φασίζοντα καθεστώτα επικρατούν.
Εν τω μεταξύ η πορεία προς την πρόοδο ως μεγιστοποίηση και αναδιανομή της καπιταλιστικής παραγωγής δεν αποτελεί πλέον διέξοδο, προσκρούει στην καταστροφή του πλανήτη. Ένα (αρνητικό) φάντασμα πλανιέται πάνω από την ανθρωπότητα: αυτό της φτώχειας και της κλιματικής καταστροφής. Δυστυχώς η πορεία προς το μέλλον αν δεν σταματήσει και δεν αλλάξει ριζικά θα είναι πορεία προς τον όλεθρο.

Η αντίσταση των λαϊκών τάξεων

Η ιστορία των λαϊκών αγώνων είναι συνδεδεμένη οργανικά στις πιο σημαντικές στιγμές της με τα κόμματα της Αριστεράς. Τα αντάρτικα τραγούδια του ΕΑΜ αποτυπώνουν τις βαθιές σχέσεις με την ηγεσία που αποτελεί προέκταση των αγωνιστών, όπως καταγράφεται στο γνωστό τραγούδι
…με αρχηγούς Σαμαρινιώτη, Καραγιώργη και Σαράφη
που είναι οι μάνες του λαϊκού στρατού
με καθοδήγηση λαμπρή του αρχηγού μας Βελουχιώτη
ξεψυχά ο αγκυλωτός του φασισμού.
Οι λαϊκοί ηγέτες αποκαλούνται μάνες, λέξη ταυτόχρονα τρυφερότητας και σεβασμού που εκφράζει σχέσεις βαθιές και ακατάλυτες.
Σύσσωμη η ηγεσία του ΚΚΕ εσωτερικού έρχεται στην Ελλάδα στη διάρκεια της δικτατορίας, παίρνει μέρος στον αγώνα, συλλαμβάνεται, βασανίζεται και κηρύσσει στο δικαστήριο τη ρήξη με τα καθεστώτα σοβιετικού τύπου και την ανανέωση του κομμουνιστικού κινήματος.
Η Αριστερά ευτύχησε ιστορικά να έχει ηγεσίες που σφράγισαν με το παράδειγμά τους έναν ολόκληρο κόσμο – το νέο κόσμο που αγωνίζονταν να δημιουργήσει. Φυσικά και δεν ήταν πάντα έτσι, υπήρξαν οι τραγικές πολιτικές του εμφυλίου και του ζαχαριαδισμού. Αυτό όμως δεν αλλάζει το γεγονός ότι για πολλά χρόνια οι λαϊκές τάξεις έγραψαν την ιστορία του κόσμου με το όπλο στο χέρι ή με τους κοινωνικούς αγώνες σε καιρό ειρήνης και σε οργανικούς δεσμούς με τα κόμματά, τους και τις ηγεσίες τους. Πλην όμως σήμερα είναι γεγονός μια βαθιά απελπισία και εν μέρει παραίτηση. Η πρώην κοινωνία των 2/3 δέχεται καθημερινά επιθέσεις και ο αγώνας της επιβίωσης αποθαρρύνει, μαζί με την απουσία προοπτικής, τη μαζική δράση.
Απ’ όλη την επική και τραγική ιστορική εμπειρία προκύπτουν συμπεράσματα που θα μπορούσαν να φωτίσουν την εποχή μας. Η Αριστερά πρέπει να αποτελέσει μια μαζική παράταξη, ένα σώμα αγωνιστών/τριών ταυτόχρονα κοινωνικό, πολιτικό και ιδεολογικό, που τα όριά του με τις λαϊκές τάξεις θα είναι δυσδιάκριτα. Σε κάθε περίπτωση οι λαϊκές τάξεις γράφουν την ιστορία τους με τη συνέργεια των αριστερών κομμάτων. Ο λαός δεν είναι σώμα ψηφοφόρων αλλά δημιουργός της ιστορίας του. Αν η Αριστερά εκφυλιστεί στη λιγότερο κακή εκδοχή ενός άνευρου δικομματισμού, λίγοι θα τρέξουν να την στηρίξουν.
Ας ελπίσουμε ότι η κοινωνία μας δεν θα αυτοκτονήσει πολιτικά. Το Πολυτεχνείο, οι αντιδικτατορικοί, μεταπολιτευτικοί και αντιμνημονιακοί αγώνες για να αναφερθούμε μόνο στην πρόσφατη ιστορία, αλλά και οι κινητοποιήσεις ευρύτατων κοινωνικών ομάδων πριν και μετά την πανδημία καταγράφουν εμπειρίες αντίστασης.
Παρόλα αυτά, «μετά από ενάμιση και πλέον αιώνα, το “κοινωνικό ζήτημα” φαίνεται να αποχωρεί διακριτικά από το πολιτικό προσκήνιο. Το ερώτημα για την ηθική θεμελίωση της δημοκρατίας μετατοπίζεται ή ακόμη κι εξαφανίζεται».9
«Από ένα σημείο και πέρα, οι σοσιαλδημοκράτες –και μαζί τους το μεγαλύτερο μέρος της κατακερματισμένης Αριστεράς– δεν φαίνεται πια να γνωρίζουν ούτε ποιοι είναι ούτε ποιοι θα μπορούσαν ή θα ήθελαν να είναι».10
Τίποτε πάντως δεν εμποδίζει την Αριστερά και ιδιαίτερα τον ΣΥΡΙΖΑ να αναζητήσουν μια νέα προσέγγιση του κόσμου και μια σύγχρονη ριζοσπαστική πολιτική, στο πλευρό των 2/3 της χειμαζόμενης κοινωνίας.

* Ομότιμη καθηγήτρια Αρχιτεκτονικής Σχολής Ε.Μ.Π.

Αναφορές

1. Αναγνωστάκης Μανόλης, Τα ποιήματα 1941-1971, εκδόσεις Πλειάς, 1975
2. Γιατζόγλου Δημήτρης, Το διάβημα του ράφτη, Εφημερίδα των Συντακτών 28/8/2020
3. ό.π
4. Τσουκαλάς Κωνσταντίνος, Ο αόρατος Λεβιάθαν, εκδόσεις Πόλις, 2020
5. ό.π σελ, 197,198
6. ό.π σελ, 215
7. ό.π σελ, 216
8. ό.π σελ, 216
9. ό.π σελ, 217
10. ό.π σελ, 219
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2022 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet