Αλέξανδρος Νεχαμάς, «Περί φιλίας», πρόλογος - μετάφραση: Θεοφάνης Τάσης, εκδόσεις Μεταίχμιο, 2019

 

 

Θα μου άρεσε πολύ να είχε κυκλοφορήσει αυτό το βιβλίο όταν πήγαινα ακόμα σχολείο, δηλαδή, πολλά χρόνια πριν, να το συζητούσαμε ζωηρά με συμμαθητές/τριες και να συμμετείχε σε όλο αυτό και κάποια/ος εμπνευσμένη/ος καθηγητής/τρια στις τελευταίες τάξεις του Λυκείου… Πρόσφατα, σε μια αμερικάνικη ταινία που χάζευα στην τηλεόραση, οι γονείς από φόβο αντιδρούν στο επικείμενο ταξίδι της έφηβης κόρη τους σε άλλη χώρα κι αυτή τους αποστομώνει λέγοντας ότι, αφού κατάφερε να φτάσει στο τέλος του λυκείου σώα και αβλαβής, σε αντίθεση με πολλούς άλλους συμμαθητές της, από τι άραγε μπορεί να κινδυνέψει; Παρότι η πλειοψηφία από εμάς δεν έχουμε τόσο ισχυρές εμπειρίες «επικίνδυνων αποστολών» στα μαθητικά μας χρόνια, στο μικρόκοσμο του σχολείου μας αναπτύχθηκαν και αφομοιώθηκαν ασυνείδητα πολλές δυναμικές σχέσεων, ευεργετικές ή τραυματικές που, στη συνέχεια, λειτούργησαν και ως μοντέλα, διευκόλυναν ή ταλαιπώρησαν τη ζωή μας, αποκτήσαμε πολύτιμους φίλους ή μας συνέτριψε η απώλεια κάποιων από αυτούς.

 

Έτσι η «συνάντηση» με ένα βιβλίο για τη φιλία, με δοκιμιακή γραφή και ζωντανή γλώσσα, θα ήταν πολύτιμη συμβολή στην αναζήτηση εαυτού στην πορεία μας προς την ενηλικίωση, όσο πολύτιμη είναι η συμβολή του τώρα στην «αναγνώριση», εκ των υστέρων, των δεινών και των απολαύσεων της φιλίας. Το Περί φιλίας του Αλέξανδρου Νεχαμά είναι μια πυκνή γοητευτική περιήγηση στην ιστορία της φύσης της φιλίας, στο παρελθόν και το παρόν, μέσα από τη φιλοσοφική σκέψη του Αριστοτέλη, του Καντ, του Νίτσε, του Μισέλ ντε Μοντέν κ.ά. Με παραδείγματα: Από τη λογοτεχνία και την ποίηση, τον Θερβάντες, την Τζέιν Όστεν, τον Καβάφη, τον Ίαν Μακ Γιούαν, τον Εμίλ Ζολά, μεταξύ πολλών άλλων. Από εμβληματικούς ζωγράφους όπως ο Μποτιτσέλι και ο Μάλεβιτς. Αλλά και αναλύσεις δύο έργων: του θεατρικού Αρτ της Γιασμίνα Ρεζά, ένα έργο για την τέχνη και τη φιλία. Και της ταινίας Θέλμα και Λουίζ, του Ρίντλεϊ Σκοτ που θέτει το ερώτημα κατά πόσο φιλία και ανηθικότητα μπορούν να συνυπάρξουν.

«Αυτοί που είμαστε καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τους φίλους μας, των οποίων ο ρόλος στο βίο μας είναι τόσο επιδραστικός και περιεκτικός όσο εγγύτερη συμβαίνει να είναι η σχέση μας. Οι φιλίες μας δεν είναι αδρανείς […]. Η φιλία είναι κρίσιμη γι’ αυτό που θα γίνουμε στη ζωή [...]», γράφει στην εισαγωγή του βιβλίου του ο Αλέξανδρος Νεχαμάς, ανακαλώντας, καταρχάς, τη δική του σχέση μέχρι σήμερα με τους φίλους από το σχολείο που δίνουν σε ένα βαθμό και το στίγμα του κειμένου. Άλλωστε, ένα από τα παραδείγματά του είναι ο φίλος του Θωμάς, στον οποίο είναι αφιερωμένο και το βιβλίο.

 

Τρία είδη φιλίας

 

Αλλά, ποιους αποκαλούμε φίλους μας; Όσους συναναστρεφόμαστε πιο συχνά ή έχουμε κοινά γούστα; Μόνο αυτούς με τους οποίους μοιραζόμαστε τα πιο μύχια μυστικά; Κι είμαστε, άραγε, πάντα ίδιοι με όλους τους φίλους; Οι φίλοι κάνουν μόνο καλό ο ένας στον άλλον; Χωρά η ανηθικότητα σε μια ειλικρινή φιλία; Πόσο βαρύ μπορεί να είναι το τέλος μια φιλίας; Μπορούμε, να είμαστε φίλοι με ομάδες ανθρώπων; Μήπως σχέσεις αντίστοιχες των friends των κοινωνικών δικτύων, αποκαλούμε φίλους και στο φυσικό χώρο;

Επειδή η λέξη φιλία είναι η ίδια στα αρχαία και στα νέα ελληνικά, μας λέει ο Νεχαμάς, νομίζουμε ότι η φιλία, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, είναι όπως την αντιλαμβανόμαστε εμείς, αλλά αυτό είναι λάθος. Η φιλοσοφία της φιλίας ξεκινά από τα Ηθικά Νικομάχεια όπου στα βιβλία VIII και IX ο αρχαίος φιλόσοφος διακρίνει τρία είδη φιλίας: Τη φιλία κατ’ αρετήν, τη φιλία κατά το ωφέλιμον και τη φιλία κατ’ ηδονήν. Αλλά μόνο η φιλία κατ’ αρετήν είναι σε αναλογία με αυτό που εμείς αποκαλούμε σήμερα φιλία και η οποία περιλαμβάνει τις άλλες δύο. Οι άλλες σχέσεις είναι εργαλειακές. Για τον Αριστοτέλη εάν είσαι φίλος για την ηδονή που σου προσφέρει κάποιος ή για το ωφέλιμον, δεν αγαπάς τον φίλο σου αλλά αγαπάς την ηδονή ή το συμφέρον. Και μόλις ικανοποιηθούν αυτά η φιλία παύει να υφίσταται.

 

Ο ξεχωριστός φίλος

 

Ο Νεχαμάς το αντιστρέφει αυτό: «οι ιδιότητες που μας προσελκύουν σε ένα άτομο, και με το οποίο θέλουμε να γίνουμε φίλοι, είναι αρετές. Η ίδια ιδιότητα που σε κάποιον είναι υστέρημα για τον φίλο μου είναι προτέρημα […] δεν αγαπάμε τους φίλους παρά τα ελαττώματά τους αλλά και λόγω των ελαττωμάτων τους». Μια από τις πιο σημαντικές θέσεις του βιβλίου είναι ότι η φιλία δεν αποτελεί ηθικό αγαθό. Η φιλία είναι υποκειμενική και είναι ουσιαστικό να συμπεριφέρομαι απέναντι στους φίλους μου διαφορετικά απ’ ό,τι στον οποιοδήποτε άλλο. Επιλέγοντας κάποιον ως φίλο μου αποκλείω κάποιον άλλον. Αλλά και η φιλία προς αυτόν προσδιορίζεται από τις προθέσεις της συμπεριφοράς μου απέναντι του και όχι από την ίδια τη συμπεριφορά. «Μια πράξη φιλίας οφείλει να προέρχεται από το σωστό κίνητρο: πρέπει να γίνεται λόγω φιλίας, λόγω έγνοιας για τον φίλο». Ο Νεχαμάς συμμερίζεται απολύτως τη δήλωση της Χάνα Άρεντ ότι ποτέ στη ζωή της δεν έχει αγαπήσει οποιαδήποτε ομάδα ανθρώπων, Γάλλων, Γερμανών, Αμερικάνων, και ότι το μοναδικό είδος αγάπης που γνωρίζει και πιστεύει είναι αυτή που αφορά τα άτομα ξεχωριστά. «Το να αγαπάς μια ομάδα είναι η άλλη πλευρά τού να μισείς μια ομάδα: είναι μιας μορφής ρατσισμός», υπερθεματίζει ο Νεχαμάς σε συνέντευξή του. [...] Εξίσου αδύνατον είναι ν’ αγαπάς την τέχνη γενικώς [...]. Μπορείς ν’ αγαπάς μερικούς καλλιτέχνες αλλά ποτέ, κατά τη γνώμη μου, την τέχνη στην ολότητά της. Μπορούμε ν’ αγαπήσουμε μόνο τα άτομα ξεχωριστά».

 

Η σύνδεση της φιλίας με την τέχνη

 

Η σύνδεση της φιλίας με την τέχνη είναι η πιο πρωτότυπη ιδέα στο βιβλίο. Η φιλία, όπως και ο έρωτας, αφορά το άτομο. Στις σχέσεις μας με τους φίλους μάς συγκινούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους και η μοναδικότητά τους. Αγαπούμε όμως τους φίλους μας όχι μόνο «γι’ αυτό που ήδη είναι – ένας μέρος του οποίου γνωρίζουμε, ενώ ένα άλλο όχι – αλλά επίσης γι’ αυτό που μπορούν να γίνουν, τουλάχιστον μερικώς, χάρη στη σχέση μας». Είναι αδύνατον να αγαπάμε έναν άνθρωπο που δεν θεωρούμε ωραίο, άσχετα από την «αντικειμενική» ομορφιά του. Αντίστοιχα, και με ένα έργο τέχνης αναπτύσσουμε την ίδια μοναδική σχέση που κανένας άλλος δεν έχει. Και αυτό, όμως, που συνδέει τον έρωτα, τη φιλία και την τέχνη είναι ότι δεν είμαστε σε θέση να εξηγήσουμε γιατί αγαπάμε το συγκεκριμένο άνθρωπο, το συγκεκριμένο έργο τέχνης (όχι έναν ζωγράφο ή ένα καλλιτεχνικό ρεύμα ή μια ομάδα φίλων, γενικά). Γιατί δεν μπορούμε να το εξηγήσουμε; «Γιατί πάντα προσδοκούμε ότι υπάρχουν περισσότερα να μάθουμε για το πρόσωπο ή το έργο τέχνης που ακόμα δεν μας έχουν αποκαλυφθεί. […] Υπάρχει ένα υπόρρητο ούτω καθεξής, ένα ανοιχτό τέλος ή μια έλλειψη [...]. Όταν αυτή η έλλειψη εξαφανίζεται και νιώθουμε ότι το μέλλον μας θα είναι ακριβώς όπως το παρελθόν μας, δεν θελγόμαστε πια από αυτά».

 

Bιντεοσκοπημένη η παρουσίαση του βιβλίου του Αλέξανδρου Νεχαμά «Περί φιλίας», στο χώρο του βιβλιοπωλείου Λεξικοπωλείο, όπου ο συγγραφέας συνομίλησε με το μεταφραστή του βιβλίου Θεοφάνη Τάση, στο σύνδεσμο: www.youtube.com/watch?v=ejIf-ClGW1c

ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2020 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet