Neil Faulkner «Μια ριζοσπαστική ιστορία του κόσμου», μτφ. Μαριάννα Τζιαντζή, εκδόσεις Καστανιώτη, 2020

 

«Η Ιστορία είναι αντικείμενο αμφισβήτησης. Ο τρόπος που κατανοούμε το παρελθόν επηρεάζει τον τρόπο που σκεφτόμαστε και δρούμε στο παρόν». Έτσι αρχίζει το βιβλίο του βρετανού αρχαιολόγου, ιστορικού και συγγραφέα Νιλ Φόκνερ, «Μια ριζοσπαστική ιστορία του κόσμου». Μια επίτομη παγκόσμια ιστορία, η υπέρτατη μεγάλη αφήγηση. Ήδη από την εισαγωγή ο Φόκνερ κάνει ξεκάθαρες τις προθέσεις του και πολύ έντιμα δηλώνει πως δεν είναι ένας ουδέτερος ιστορικός αλλά ένας ιστορικός που συμμερίζεται την άποψη του Μαρξ ότι η ιστορία της ανθρωπότητας είναι η ιστορία της πάλης των τάξεων, ενώ συντάσσεται απόλυτα με τη μαρξιστική άποψη πως το ζήτημα δεν είναι μόνο να ερμηνεύσουμε, όπως οι φιλόσοφοι, τον κόσμο αλλά να τον αλλάξουμε. Ο ίδιος δείχνει να το πιστεύει ακλόνητα· υπάρχει ελπίδα για την ανθρωπότητα μέσα από μια μεγάλη δημοκρατική επανάσταση, μια επανάσταση από τα κάτω και γι’ αυτό εύχεται, ελπίζει και προβλέπει πως το μέλλον θα είναι θηλυκό και μαύρο.

 

Στην εισαγωγή αναφέρεται πως το βιβλίο είναι μια προσέγγιση στην Ιστορία που δίνει έμφαση στο υποκείμενο. Εφόσον, λοιπόν, οι άνθρωποι είναι που φτιάχνουν την ιστορία, πώς μπορεί να γίνει συνείδηση η κοινή τους μοίρα και να χρησιμοποιήσουν την επιστήμη της Ιστορίας ως ένα σημαντικό εργαλείο ώστε να μάθουν να ζουν σε έναν κόσμο που συνεχώς αλλάζει;

Η μόνη σταθερά είναι η αλλαγή. Όλα είναι κίνηση και διαδικασία, μια αιώνια κατάσταση του να γίνεις, ποτέ μια κατάσταση του να είσαι με την έννοια του σταθερού και στατικού. Και φυσικά, η ταχύτητα της αλλαγής μεγαλώνει συνεχώς. Βρισκόμαστε στο κατώφλι μιας Τέταρτης Βιομηχανικής Επανάστασης –που βασίζεται στην ψηφιοποίηση– η οποία πρόκειται να αυξήσει μαζικά τη δύναμη του εταιρικού κεφαλαίου εις βάρος των εργαζομένων, πολλοί από τους οποίους θα γίνουν επισφαλείς, πολλοί από τους οποίους θα εξοβελιστούν από το σύστημα ως περίσσιοι στις απαιτήσεις του. Αλλά από κάθε άποψη, έχουμε επιλογές. Τίποτα δεν είναι προκαθορισμένο, τίποτα δεν είναι παγιωμένο. Η Ιστορία είναι μια ανοιχτή διαδικασία και το μέλλον θα κριθεί από συγκρούσεις μεταξύ των τριών τιτάνων του σύγχρονου κόσμου – του εταιρικού κεφαλαίου, των κατασταλτικών κρατικών μηχανισμών και της μεγάλης μάζας της εργατικής τάξης και των καταπιεσμένων, που αποτελούν το 85% της ανθρωπότητας. Ο εχθρός –το κεφάλαιο και τα κατασταλτικά κράτη– έχουν το μεγάλο πλεονέκτημα ότι η δύναμή τους είναι ιδιαίτερα συγκεντρωτική. Το πρόβλημά μας είναι ότι είμαστε πολλοί, διαφορετικοί, διάσπαρτοι και ως επί το πλείστον μη οργανωμένοι. Όλα εξαρτώνται από τη σφυρηλάτηση μαζικών δημοκρατικών οργανώσεων και αγώνων από τα κάτω. Για να σώσουμε την ανθρωπότητα και τον πλανήτη, πρέπει να μετατρέψουμε την πλειοψηφία –τη συντριπτική πλειοψηφία– των απλών ανθρώπων σε μια πολιτική δύναμη που ενεργεί για το δικό της συμφέρον.

 

Αν ο πόλεμος είναι η μεγάλης κλίμακας παρατεταμένη και οργανωμένη βία ανάμεσα σε αντίπαλες ομάδες, πότε έγινε ο πρώτος στην Ιστορία πόλεμος και γιατί;

Αυτή είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ερώτηση γιατί μας οδηγεί όχι μόνο στην προέλευση του πολέμου, αλλά και στην προέλευση της ιδιοκτησίας, της εξουσίας και της πατριαρχίας. Βλέπετε, αν επιστρέψουμε στις απαρχές, νομίζω ότι έχουμε, περίπου, ισότιμες κοινωνίες, με παραγωγικούς πόρους τους οποίους κατείχε και αξιοποιούσε με την εργασία της η ίδια η κοινότητα, με δημοκρατικές μορφές λήψης αποφάσεων και με τις γυναίκες να διαδραματίζουν το βασικότερο ρόλο. Αυτό που ο Μαρξ και ο Ένγκελς ονόμασαν «πρωτόγονο κομμουνισμό» ήταν επίσης μητριαρχικός. Δεν είχαμε ανθρώπους που αγωνίζονταν για ιδιωτική περιουσία, για συσσώρευση πλούτου, δεν είχαμε διαίρεση των τάξεων και την ανάγκη να ποδηγετούνται οι λαοί, δεν είχαμε την ανδρική εξουσία στον έλεγχο των πόρων, δεν είχαμε στρατούς που υπήρχαν τόσο για να πολεμήσουν ενάντια σε άλλα κράτη όσο και για να τσακίσουν την αντίσταση στο νόμο των πλουσίων. Νομίζω ότι ένα από τα καλύτερα βιβλία που γράφτηκαν για όλα αυτά είναι Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους του Φρίντριχ Ένγκελς. Ο Ένγκελς υποστήριξε ότι κάποια στιγμή στην προϊστορία ήρθε ένα «πακέτο» – ιδιωτική ιδιοκτησία, ταξικές διαφορές, στρατοί για να κρατούν το λαό υποταγμένο, καθώς και πατριαρχικές οικογένειες και καταπίεση των γυναικών. Είπε ότι η έλευση της πατριαρχίας ήταν «η παγκόσμια ιστορική ήττα του γυναικείου φύλου». Υπήρχε πλεόνασμα, υπήρχαν ελίτ που το καρπώνονταν κι έτσι υπήρχαν πόλεμοι. Το ίδιο και σήμερα: οι πόλεμοι αφορούν τον έλεγχο του πλούτου.

 

Οι μύθοι μάς παρέχουν τρόπους για να περιγράψουμε και να αναλύσουμε τις κοινωνικές συνθήκες. Αναπαριστούν και προβάλλουν κοινωνικούς κανόνες αλλά και τους αντικρούουν όταν τίθενται σε αμφισβήτηση. Ποιοι ήταν οι πιο ισχυροί μύθοι στην Ιστορία; Ποιος είναι ένας ισχυρός μύθος σήμερα που αμφισβητεί ή επιβάλλει έναν κυρίαρχο κοινωνικό κανόνα;

Ο μύθος του εθνικισμού. Τα έθνη είναι «φαντασιακές κοινότητες» που υπάρχουν μόνο λόγω της διάσπασης του κόσμου σε έθνη-κράτη, όπου οι άνθρωποι ενθαρρύνονται από τους κυβερνήτες τους να σκέφτονται πρώτα και κύρια ως Βρετανοί ή Γερμανοί ή Έλληνες ή Αμερικανοί ή Κινέζοι ή οτιδήποτε άλλο. Κάθε τόσο αυτός ο μύθος εκρήγνυται και μετατρέπεται στο πιο τρομερό μακελειό, κι έτσι έχουμε εργαζόμενους ανθρώπους που φορούν στολή και στέλνονται να σκοτώσουν ο ένας τον άλλον για να αποφασιστεί ποια ομάδα καπιταλιστών πρόκειται να εκκαθαριστεί, ποια ομάδα θα ελέγχει τους πόρους, τις αγορές κ.λπ. Ο μύθος του εθνικισμού σκότωσε δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους. Οι εθνικές σημαίες είναι ένα κομμάτι ύφασμα που τυλίγει ασφυκτικά και συρρικνώνει τον εγκέφαλο των ανθρώπων όταν είναι ζωντανοί και γίνεται το σάβανό τους αφού σκοτωθούν στον πόλεμο. Αυτή είναι μια φράση της Ινδής ακτιβίστριας και συγγραφέως Αρουντάτι Ρόι, η οποία αποτυπώθηκε μέσα μου ως ένας λαμπρός, παραστατικός τρόπος αποτύπωσης του δολοφονικού ψεύδους που είναι ο εθνικισμός.

 

Ποια είναι η μεγαλύτερη παρανόηση γύρω από το μεσαιωνικό κόσμο; Γιατί επικράτησε να θεωρείται ως ένα συντηρητικό, στάσιμο, σκοτεινό κομμάτι στην ανθρώπινη ιστορία;

Ίσως η μεγαλύτερη παρανόηση είναι ότι ήταν συντηρητικός, στάσιμος και σκοτεινός. Θα μπορούσε να ήταν: υπήρχαν κοινωνίες που δεν αναπτύχθηκαν ουσιαστικά. Η αρχαία, μεσαιωνική και η νεότερη, η σύγχρονη Κίνα θα μπορούσε να ήταν ένα παράδειγμα: έχουμε μια διαδοχή δυναστειών, αλλά κάθε νέα δυναστεία απλώς αναλαμβάνει αυτήν την ανώτατη, βαριά, ασφυκτική αυτοκρατορική γραφειοκρατία. Αλλά κοιτάξτε άλλα μέρη, όπου το κράτος και η άρχουσα τάξη είναι πολύ πιο αδύναμα, και είναι πιθανό να αναπτυχθούν νέες δυνάμεις στη μήτρα των παλαιών. Εάν ολόκληρος ο μεσαιωνικός κόσμος ήταν στάσιμος, ο καπιταλισμός δεν θα μπορούσε να αναπτυχθεί. Ωστόσο, το έκανε, καθοδηγούμενος από αυτούς που αποκαλώ «οι μεσαίοι» (το middling sort) –ήσσονες γαιοκτήμονες, εύποροι αγρότες, αρχιτεχνίτες, καπετάνιοι, έμποροι κ.λπ.–, η τάξη που πραγματοποίησε τη Μεταρρύθμιση και αργότερα τις αστικές επαναστάσεις που δημιούργησαν το σύγχρονο κόσμο.

 

Η «Διττή Επανάσταση», δηλαδή η γαλλική αστική επανάσταση και η βρετανική βιομηχανική επανάσταση, αντιπροσώπευε έναν μη αναστρέψιμο μετασχηματισμό της ανθρώπινης κοινωνίας σε παγκόσμια κλίμακα. Υπάρχει ανάλογο προηγούμενο; Διαβλέπετε την εμφάνιση ανάλογων συνθηκών σήμερα; Και ποια θα είναι η αφορμή;

Ναι, πραγματικά η Διττή Επανάσταση είναι η δεύτερη κοσμοϊστορική αλλαγή στην παγκόσμια Ιστορία. Η πρώτη ήταν η Αγροτική Επανάσταση στην προϊστορία. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι και μόνο αυτές οι δύο διαδικασίες άλλαξαν κυριολεκτικά τα πάντα, κάθε πτυχή της ανθρώπινης κοινωνικής εμπειρίας. Είμαι απολύτως βέβαιος ότι βρισκόμαστε ενώπιον μιας τρίτης μετάβασης σε συγκρίσιμη κλίμακα. Ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός μάς οδηγεί στην άβυσσο. Βρισκόμαστε μπροστά στην οικολογική καταστροφή, την οικονομική στασιμότητα, την κοινωνική κατάρρευση, την αυξανόμενη στρατιωτικοποίηση, τον έρποντα φασισμό. Βρισκόμαστε μπροστά στην επανάληψη της δεκαετίας του 1930, αλλά σε μια πολύ χειρότερη εκδοχή. Χειρότερη για δύο λόγους. Μεταξύ 1939 και 1945, σκοτώθηκαν 60 εκατομμύρια άνθρωποι, είτε στον ίδιο τον πόλεμο είτε στις γενοκτονίες. Σήμερα, υπάρχουν τα όπλα να σκοτωθούν όχι 60 εκατομμύρια, αλλά 6 δισεκατομμύρια. Είναι τρελό, ανήθικο και τρομακτικό. Κοιτάξτε το είδος των ανθρώπων που ελέγχουν αυτά τα όπλα. Κοιτάξτε τον Τραμπ: ένας φανατικός, ηλίθιος και ναρκισσιστής, ανίκανος να διαχειριστεί το μικρό μαγαζάκι της γωνίας, πόσο μάλλον το πιο βαριά οπλισμένο κράτος στον πλανήτη. Μετά, υπάρχει η κλιματική αλλαγή και η οικολογική καταστροφή, το δεύτερο πράγμα που κάνει την κρίση αυτή τη φορά πολύ χειρότερη από ό,τι στη δεκαετία του 1930. Είτε τα ανατρέπουμε όλα αυτά –αφαιρούμε από την συντεχνιακή καπιταλιστική τάξη τον πλούτο της και αφοπλίζουμε τα στρατιωτικοποιημένα κράτη που υπηρετούν αυτή την τάξη– ή αντικρίζουμε την κάθοδο στη βαρβαρότητα.

 

Στο βιβλίο σας ανατρέπεται η κυρίαρχη αντίληψη του 19ου αιώνα, ως ένα σημείο και σημερινή, για την εκπολιτιστική αποστολή των Ευρωπαίων και το «φορτίο του λευκού ανθρώπου». Μπορείτε με λίγα λόγια να μας πείτε πώς και με ποια μορφή συμβαίνει αυτό σήμερα;

Το ζήτημα του ιμπεριαλισμού είναι πολύ απλό. Οι αρπακτικές άρχουσες τάξεις καταλαμβάνουν άλλες χώρες με σκοπό το κέρδος και την εξουσία. Δεν υπάρχει κανένα παράδειγμα σε ολόκληρη την ανθρώπινη ιστορία μιας αυτοκρατορικής άρχουσας τάξης που να καταλαμβάνει μια άλλη χώρα ως πράξη ευγένειας. Ούτε ένα. Σήμερα δεν είναι διαφορετικά. Όταν ο Μπους και ο Μπλερ επιτέθηκαν στο Ιράκ το 2003, ήθελαν να ανοίξουν την οικονομία του Ιράκ, να διαλύσουν τον κρατικό έλεγχο έτσι ώστε η χώρα, οι πόροι και οι πολίτες της να λεηλατηθούν από υπερεθνικές επιχειρήσεις. Αυτός ήταν ο στόχος. Αυτό συνέβη. Και το αποτέλεσμα ήταν μια οικονομική και κοινωνική καταστροφή.

 

Η καθοδική πορεία του συστήματος το 1920 προκάλεσε μια κερδοσκοπική φούσκα καθώς το κεφάλαιο διοχετευόταν στον τραπεζικό τομέα και όχι στη βιομηχανία. Μετά την κρίση του 2008, τα κράτη εξακολουθούν να χρηματοδοτούν την ανακεφαλαίωση των τραπεζών. Πιστεύετε πως αυτό ήταν το πρελούδιο ενός μεγαλύτερου κραχ που είναι μπροστά μας;

Η κερδοσκοπική φούσκα είναι μεγαλύτερη σήμερα από ό,τι ήταν το 2007. Ο κόσμος αιωρείται στο χείλος μιας άλλης οικονομικής κρίσης. Ο λόγος είναι απλός. Οι πλούσιοι έχουν μετατρέψει το παγκόσμιο τραπεζικό σύστημα σε καζίνο. Το κύριο εμπόρευμα είναι το χρέος. Το χρέος είναι ο πρωταρχικός μηχανισμός με τον οποίο απορροφούν τον πλούτο από τους εργαζόμενους και τον διοχετεύουν στην κορυφή. Παίρνεις βουνά χρέους που δεν βασίζονται πουθενά, με τις τιμές των περιουσιακών στοιχείων να αυξάνονται τρελά απλά και μόνο λόγω της φρενίτιδας των αγοραπωλησιών και, στη συνέχεια, όταν έρχεται η συντριβή, τα κράτη διασώζουν τις τράπεζες. Τα κέρδη είναι ιδιωτικά, οι απώλειες είναι δημόσιες. Το 2008 τα κράτη διοχέτευσαν τεράστια ποσά κεφαλαίων στις ιδιωτικές τράπεζες για να τις στηρίξουν και η φρενίτιδα της κερδοσκοπίας του καζίνο επανήλθε με σφοδρότητα. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η φούσκα είναι τώρα μεγαλύτερη από πριν, και είναι επίσης ο λόγος που οι πλούσιοι σε όλο τον κόσμο έχουν γίνει τα τελευταία 12 χρόνια πλουσιότεροι.

 

Κάπου γράφετε: «Εάν χτίζεις νοσοκομεία, χρειάζεσαι νοσοκόμες. Αν τα κλείσεις, χρειάζεσαι αστυνομία». Με αφορμή την πανδημία, νομίζετε πως η τάση της εξουσίας, των κυβερνήσεων, είναι να μη θέλει να διατηρήσει την τάξη αλλά να διαχειριστεί την αταξία;

Ναι, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι χρησιμοποιούν την πανδημία για να προωθήσουν μια διαδικασία ενισχυμένης κυβερνητικής εξουσίας, στρατιωτικοποιημένης αστυνόμευσης, κρατικής καταστολής, επιτήρησης, επιθέσεων κατά της δημοκρατίας και των πολιτικών ελευθεριών κ.λπ. Η πανδημία είναι μια τέλεια κάλυψη γι’ αυτό, αλλά η υποκείμενη τάση υπάρχει τουλάχιστον από το 2008 –η κατάρρευση της συναίνεσης και της νομιμότητας, η αυξανόμενη κοινωνική ανισότητα, η αυξανόμενη δυσπιστία απέναντι στις ελίτ, τα αυξανόμενα επίπεδα φτώχειας και αποξένωσης– και όλα αυτά σημαίνουν ότι για να παραμείνουν οι κυρίαρχες τάξεις στην εξουσία χρειάζονται περισσότερη αστυνομία, πιο βαριά οπλισμένη, πιο κατασταλτική, πιο βίαιη. Ο κρατικός φασισμός και η νεοφιλελεύθερη κρίση είναι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

 

Οι περισσότεροι ιστορικοί μιλάνε για μια μετα-ιδεολογική εποχή. Πόσο συμφωνείτε εσείς με αυτό; Είναι ένα παρατεταμένο μούδιασμα, μια μη ιδεολογική εποχή ή μήπως ο γερο-τυφλοπόντικας της Ιστορίας, όπως τον αποκαλούσε ο Μαρξ, μας επιφυλάσσει εκπλήξεις;

Στην πραγματικότητα, δεν έχει νόημα. Τα κεφάλια των ανθρώπων δεν είναι ποτέ άδεια. Το μόνο ερώτημα είναι ποιες ιδέες φέρουν μέσα τους. Η αλήθεια είναι ότι ο νεοφιλελευθερισμός έχει αμβλύνει την ανθρώπινη κουλτούρα και έχει γεμίσει το χώρο με σκουπίδια – απερίσκεπτος καταναλωτισμός, ψευδείς ταυτότητες, κουλτούρα των σελέμπριτις, παιχνίδια στον υπολογιστή, θεωρίες συνωμοσίας, ο ναρκισσισμός των selfies κ.λπ. Πρόκειται για μια ιδεολογία: του ατομικισμού, του εγωισμού, του εγώ, εγώ, εγώ. Και αντανακλά την εξατομίκευση και την αδυναμία των ανθρώπων στη νεοφιλελεύθερη δυστοπία. Οι άνθρωποι πρέπει να οργανωθούν, να κινητοποιηθούν και να αγωνιστούν. Οι πολίτες πρέπει να δημιουργήσουν νέες συλλογικότητες, νέες μορφές δημοκρατίας, νέα είδη πάλης από τα κάτω, και όλα αυτά πρέπει να συνενωθούν σε έναν παγκόσμιο αγώνα των εκμεταλλευόμενων και των καταπιεσμένων. Και εδώ κεντρικός θα είναι ο ρόλος των ιδεών – της αλληλεγγύης, της συμπαράταξης και της αλληλοϋποστήριξης, της φροντίδας και της συμπόνιας, με το όραμα ενός κόσμου που θα μετασχηματιστεί σύμφωνα με τα συμφέροντα της συντριπτικής πλειοψηφίας. Ο γερο-τυφλοπόντικας δουλεύει, είμαι σίγουρος. Συνεχίζει να εμφανίζεται και στη συνέχεια πάει κάτω ξανά. (Παρεμπιπτόντως, είναι γυναίκα. Την εποχή της προϊστορικής μητριαρχίας, δεν υπήρχαν πόλεμοι. Περιμένω από τις γυναίκες του κόσμου να ηγηθούν της επερχόμενης δημοκρατικής επανάστασης). Ας δούμε τι γίνεται με το Black Lives Matter: πρόκειται για τη μεγαλύτερη παγκόσμια εξέγερση κατά του ρατσισμού και της αστυνομικής βίας στην ανθρώπινη ιστορία. Υπάρχει πάντα ελπίδα για την ανθρωπότητα. Το μέλλον είναι θηλυκό και μαύρο.

ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2020 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet