Για το βιβλίο του Λουκά Τριάντη, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις νήσος, με τίτλο «Χωρικός σχεδιασμός, θεσμικές μεταρρυθμίσεις και παγκοσμιοποίηση. Πολιτικές της διεθνούς ανάπτυξης κατά τη μετασοσιαλιστική μετάβαση στην Αλβανία», η δικηγόρος και μεταπτυχιακή φοιτήτρια στην Πολεοδομία-Χωροταξία στο ΕΜΠ, Κατερίνα Ιωάννου θέτει ερωτήματα στον συγγραφέα και στην ομότιμη καθηγήτρια του τομέα Πολεοδομίας-Χωροταξίας στο ΕΜΠ, Μαρία Μαντουβάλου, της οποίας το κείμενο «Θεσμοί, "Ανατροπές" και Διακυβεύματα του Χωρικού Σχεδιασμού» έχει αποτελέσει τον πρόλογο του βιβλίου.

 

Τι είναι ο χωρικός σχεδιασμός; Τι σημαίνει ο όρος αυτός και ποια είναι η σχέση του με άλλους γνωστότερους όρους όπως η πολεοδομία και η χωροταξία;

Λ.Τ. Δεν είναι καταρχήν εύκολο να αποδοθεί με συνοπτικό τρόπο το περιεχόμενό του όρου «χωρικός σχεδιασμός» ή να υποδειχθούν γραμμικοί συσχετισμοί με τους γνωστότερους όρους πολεοδομικός και χωροταξικός σχεδιασμός. Το βιβλίο, τοποθετεί όλους τους όρους αυτούς –χωρικός, χωροεδαφικός, πολεοδομικός, χωροταξικός σχεδιασμός– μαζί με πολλούς άλλους, σε ένα γενικότερο, ευρύ πλαίσιο που ονομάζεται «σχεδιασμός του χώρου». Το βιβλίο επιχειρεί να αναδείξει πώς και γιατί, σε αυτό το γενικό πλαίσιο, ο όρος «χωρικός σχεδιασμός» αναφέρεται σε παρεμβάσεις με χαρακτηριστικά που σταδιακά συγκροτούν ένα κυρίαρχο πρότυπο του σχεδιασμού του χώρου.

 

Γιατί η έμφαση στην παγκοσμιοποίηση;

Λ.Τ. Ο όρος «χωρικός σχεδιασμός» αναδύεται μέσα στις σαρωτικές μεταλλαγές που συνυφαίνονται με την παγκοσμιοποίηση. Και κωδικοποιεί ένα πρότυπο σχεδιασμού του χώρου που τείνει να καταστεί κυρίαρχο, σε αντιδιαστολή προς το πρότυπο που σηματοδοτούσαν οι πιο γνωστοί μας όροι πολεοδομικός και χωροταξικός σχεδιασμός – οι οποίοι ήταν συνδεδεμένοι με το κυρίαρχο παράδειγμα σχεδιασμού και ανάπτυξης του χώρου κατά τον 20ό αιώνα. Δηλαδή, σχηματικά, με το κράτος πρόνοιας και τις αρχές του μοντέρνου κινήματος – αν και με μεγάλες διαφοροποιήσεις μεταξύ εποχών, περιοχών και συγκυριών.  

Το βιβλίο επιχειρεί ακριβώς να αναδείξει το πώς και το γιατί «μεταρρυθμίζεται» ο σχεδιασμός του χώρου και πώς οι μεταρρυθμίσεις αυτές συνυφαίνονται με τις ευρύτερες θεσμικές μεταλλαγές στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.

Μ.Μ. Θα ήθελα στο σημείο αυτό να τονίσω ιδιαίτερα το ζήτημα των «θεσμικών μεταλλαγών» ως παράγοντα συνυφασμένος με τις μεταρρυθμίσεις στον σχεδιασμό του χώρου. Πέρα από την έμφαση που σταδιακά, κατά την περίοδο που αναφερόμαστε, παίρνουν οι «θεσμοί», τόσο ως θεωρητική έννοια όσο και ως δρώντες παράγοντες στις πολιτικές που εφαρμόζονται, στην Αλβανία, η αίσθηση της σημασίας που είχε το ζήτημα των «θεσμών» ήταν άμεση. Και μάλιστα η αίσθηση ότι το ζήτημα των θεσμικών μεταλλαγών και μεταρρυθμίσεων αποτελούσε κλειδί που θα μπορούσε να ανοίξει την κατανόηση του «τι γίνεται με τον σχεδιασμό σήμερα».

 

Αγγίξαμε ένα κομβικό σημείο για να καταλάβουμε το αντικείμενο και την οπτική του βιβλίου. Γιατί ενδιαφέρει η Αλβανία για να προσεγγίσουμε τις ανατροπές στο χωρικό σχεδιασμό που συνυφαίνονται με την παγκοσμιοποίηση και τον προνομιακό ρόλο των θεσμών;

Μ.Μ. Η Αλβανία, είναι μια  χώρα/κοινωνία που, μέσα από την ιστορία και γεωγραφία της, οδηγήθηκε σε ένα διάστημα λίγο μεγαλύτερο του μισού 20ού αιώνα (1913-1989), σε τρεις ιστορικές τομές που συνεπάγονταν και ριζικές αλλαγές πολιτικού / κοινωνικού καθεστώτος. Μέσα δηλαδή στο σχετικά σύντομο αυτό διάστημα, διακρίνονται τέσσερις φάσεις / καθεστώτα, κατά τα οποία  η κοινωνία όφειλε να λειτουργήσει με εντελώς διαφορετικές αρχές  σε όλα τα επίπεδα που καθοδηγούν τις σχέσεις και ζωή των ανθρώπων της. Σχηματικά θα ανακαλέσουμε το φεουδαρχικό σύστημα της οθωμανικής περιόδου, τη σύντομη φάση της μοναρχίας υπό την επιρροή της Ιταλίας κατά το μεσοπόλεμο, το ιδιότυπο σοσιαλιστικού τύπου καθεστώς του Ενβέρ Χότζα μέχρι το 1989/1990, και την πορεία προς το κυρίαρχο παγκοσμιοποιημένο πρότυπο της «ελεύθερης αγοράς» έκτοτε.

Ζητήματα τόσο βασικά για άτομα και κοινωνία όσο η ιδιοκτησία, οι ρόλοι στην οικογένεια, ο τρόπος ανάδειξης και οι δικαιοδοσίες της εξουσίας, κ.ο.κ., μεταλλάσσονται ριζικά σε κάθε μία από τις ιστορικές αυτές τομές, προκαλώντας, αναπόδραστα, ανατροπές και στα, ζωτικά για τη ζωή, ζητήματα του χώρου – όπως της κατοίκησης, της καλλιέργειας και διατροφής κ.ο.κ. Το γεγονός δε ότι  η φάση του «καθεστώτος Χότζα» ήταν απόλυτα ταυτισμένη με την έννοια του κεντρικού, κρατικού σχεδιασμού, πρόσθετε ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο ερευνητικό εγχείρημα, στρέφοντας συγχρόνως, εκ των πραγμάτων, τα ερωτήματά του προς τη σχέση του «σχεδιασμού» με το ζήτημα των «θεσμών».

Λ.Τ. Η έρευνα εστιάστηκε στη Χιμάρα, μια αγροτική, παραθαλάσσια περιοχή στις νότιες ακτές της χώρας, που αναδεικνύει με τον πλέον εμφατικό τρόπο τα ζητήματα των μεγάλων θεσμικών μεταλλαγών γύρω από τη γη, την ιδιοκτησία, την κοινωνική οργάνωση, τη μετανάστευση κ.λπ. Πρόκειται για έναν τόπο ιδιαίτερης φυσικής ομορφιάς και πολιτιστικής κληρονομιάς αλλά και έναν πολλαπλά διαφιλονικούμενο τόπο, με περίπλοκο ιδιοκτησιακό καθεστώς, με ιδιαίτερα εθνοπολιτισμικά χαρακτηριστικά, λόγω της ελληνικής εθνικής μειονότητας, με δραματικά ποσοστά μετανάστευσης προς την Ελλάδα αλλά και μια περιοχή με εντεινόμενες πιέσεις για τουριστική ανάπτυξη που έχει βρεθεί στο επίκεντρο αναπτυξιακών προγραμματισμών και χωρικών σχεδιασμών και χαρακτηρίζεται όλο και πιο συχνά ως η «Αλβανική Ριβιέρα».

 

Να επανέλθουμε τώρα στην έμφαση που αποδίδει το βιβλίο στους θεσμούς. Ποιοι είναι οι «θεσμοί» και πώς σχετίζονται με το χώρο και τον σχεδιασμό;

Μ.Μ. Παράλληλη προς τις υποθέσεις που υπαγόρευε το πεδίο, για τις συναρτήσεις των θεσμικών μεταλλαγών με την ανάδυση της έννοιας του χωρικού σχεδιασμού, ήταν και η διαπίστωση ότι το ζήτημα των θεσμών αποκτούσε σε όλο και περισσότερους τομείς, μεγαλύτερη έμφαση θεωρητικά και πολιτικά. Ποιο είναι όμως το περιεχόμενο της έννοιας θεσμός;

«Θεσμοί» ονομάζονται καταρχάς οι συνήθειες και κανόνες που καθορίζουν την όλη  κοινωνική συμπεριφορά μας και, είτε ανταποκρίνονται σε νόμους ή άλλες τυπικές ρυθμίσεις / κατοχυρώσεις, είτε είναι άγραφοι και ενσωματωμένοι στην «αυθόρμητη» συμπεριφορά μας. «Θεσμοί» όμως ονομάζονται και οργανισμοί που επιβλέπουν / προωθούν την τήρηση αλλά και τη ρύθμιση / αναπροσαρμογή νόμων και άλλων τυπικών ρυθμίσεων – που θέλουν να καθοδηγήσουν την όλη κοινωνική συμπεριφορά μας. Είναι εύλογο ότι, με αυτήν την οπτική, η έννοια θεσμός αποκτά πολλαπλές σημασίες και περιεχόμενα, και συγκροτεί  ένα κομβικό σημείο για την κατανόηση και διαχείριση ατομικής και κοινωνικής ζωής, σε πολλά επίπεδα και κλίμακες.

Λ.Τ. Ενδεικτική της μεγάλης, και συνεχώς αυξανόμενης, έμφασης που αποκτά το ζήτημα των θεσμών είναι και η δυναμική εισαγωγή του όρου νέα θεσμικά οικονομικά στη συγκυρία της «μετασοσιαλιστικής μετάβασης», που μάλιστα αναδείχθηκε και με την απονομή βραβείων Νόμπελ σε οικονομολόγους που «ανήκουν» στη σχολή αυτή, κατά τη δεκαετία του 1990. Πολιτικά, η στροφή προς τους «θεσμούς» αντανακλάται άμεσα στο επίπεδο των Παγκόσμιων Οργανισμών Διακυβέρνησης, σε αυτό που έχει καταγραφεί στη βιβλιογραφία ως «θεσμική στροφή» στις πολιτικές της διεθνούς ανάπτυξης, βασιζόμενη στις αρχές της λεγόμενης «Συναίνεσης της Ουάσιγκτον» και στις «διαρθρωτικές προσαρμογές» που αυτή προωθεί. Η περίπτωση της Αλβανίας μας επέτρεψε να παρατηρήσουμε τις «μεταρρυθμιστικές» προσπάθειες παγκόσμιων οργανισμών και ΜΚΟ, μαζί με την απαξίωση προηγούμενων εμπειριών, ιδεών, αντιλήψεων.

Μ.Μ. Τα συμπεράσματα του βιβλίου αναδεικνύουν ότι η «θεσμική στροφή» στον σχεδιασμό δεν σηματοδοτεί μόνο την προσθήκη / υπόδειξη των θεσμών ως ενός ακόμη παράγοντα που πρέπει να του αποδοθεί σημασία. Αλλά ότι στο πλαίσιο των βαθιών κοινωνικών/πολιτικών ανατροπών που εισάγονται και εμπεδώνονται σήμερα, οι «θεσμοί», με όλες τις σημασίες της έννοιας και σε όλες τις κλίμακες, αποτελούν προνομιακό παράγοντα για τη μεταλλαγή της κοινωνικής συμπεριφοράς με τρόπο που να αποδέχεται και εναρμονίζεται προς τις νέες αρχές, ιεραρχήσεις και σχέσεις εξουσίας που εισάγονται. Και ο «σχεδιασμός» μπορεί να αποκτά – και να του αποδίδεται – ρόλο καταλύτη. Είναι σημαντικό, όμως, να επισημανθεί επίσης ότι, μέσα από το βιβλίο, δεν επιβεβαιώνεται για το σχεδιασμό ένας εργαλειακός χαρακτήρας, όπως θα μπορούσε, ίσως, να υπονοηθεί από την προηγούμενη φράση.

 

 

Μιλώντας για εργαλειακότητα, μας φέρνετε κοντά στα δύο σημαντικά θεωρητικά στηρίγματα του βιβλίου: Στον Μισέλ Φουκώ και στον Κορνήλιο Καστοριάδη. Πώς μπορεί να σχετίζεται το έργο τους με το σχεδιασμό του χώρου;

Μ.Μ. Η περίοδος κατά την οποία διατυπώνονται οι θεωρίες του Κορνήλιου Καστοριάδη και του Μισέλ Φουκώ, συγκλίνει με τη φάση των σαρωτικών μεταλλαγών που συνυφαίνονται με την παγκοσμιοποίηση. Και βέβαια, με τη «θεσμική στροφή» των Παγκόσμιων Οργανισμών Διακυβέρνησης, που αναφέραμε, αλλά και, όπως διαπιστώνεται και στο βιβλίο, με μια ευρύτερη και πολύτροπη στροφή της θεωρητικής παραγωγής προς τους θεσμούς. Θέλουμε όμως να υπογραμμίσουμε ότι δεν υπονοούνται εδώ γραμμικές αντιστοιχήσεις. Ενδεικτικά ας υπενθυμίσουμε ότι ο Κορνήλιος Καστοριάδης και ο Μισέλ Φουκώ δεν έχουν καμία ευθεία συσχέτιση με το χωρικό σχεδιασμό, ούτε οι προσεγγίσεις τους συναντήθηκαν ποτέ με το πεδίο αυτό. Θεωρούμε, όμως, ότι για το βιβλίο αυτό και τα συμπεράσματά του, ήταν σημαντική η εισαγωγή στο πεδίο του χωρικού σχεδιασμού, εννοιών που προέρχονται από τις προσεγγίσεις τους, στο βαθμό που επέτρεψαν μια βαθύτερη κατανόηση των σημερινών διακυβευμάτων που συνδέονται με το σχεδιασμό. Ως παράδειγμα ας  αναφέρουμε την καστοριαδική έννοια του «μάγματος κοινωνικών φαντασιακών σημασιών» που, όπως ισχυριζόμαστε,  μπορεί να συμβάλει στη διαύγαση των πολιτικών διαστάσεων που συνυφαίνονται με τον αστικό χώρο και τον σχεδιασμό του. 

Λ.Τ. Υποστηρίζουμε ότι ο χωρικός σχεδιασμός φυσικοποιεί ορισμένα πρότυπα, τυπολογίες και τρόπους χωρικής ανάπτυξης και χωρικής διακυβέρνησης, μαζί με τις εμπορευματικές και επιχειρηματικές σχέσεις και τις κοινωνικές φαντασιακές σημασίες με τις οποίες συναρτώνται – εμπορευματοποίηση, κυριαρχία ιδιωτικής ιδιοκτησίας, ανταγωνισμός, επιχειρηματικότητα, κ.ο.κ. Για παράδειγμα, ότι ένα σύνθετο, κλειστού τύπου τουριστικό κατάλυμα με ελεγχόμενη πρόσβαση στην παραλία αποτελεί φυσικό πρότυπο τουριστικής ανάπτυξης. Ή, επίσης, ότι ο χωρικός σχεδιασμός κανονικοποιεί, δημιουργεί κανόνες με όρους κανονιστικότητας και κανονικότητας. Κατά τον τρόπο αυτό, συμβάλλει στη σταδιακή διαμόρφωση αντιλήψεων και τρόπων που γίνονται τα πράγματα και στη συγκρότηση μιας νέας κουλτούρας σχεδιασμού και «νέων» σχέσεων μεταξύ κοινωνίας και χώρου. Φτιάχνοντας κανονισμούς και κανόνες, ο χωρικός σχεδιασμός προσδιορίζει τη μελλοντική οργάνωση, ρύθμιση και ανάπτυξη του χώρου ενώ, ενδεχομένως, δεν αποσαφηνίζει – αλλά συσκοτίζει – το νόημα του σχεδιασμού που προωθείται και το νόημα των προτύπων που «διαχέονται». Να σημειώσουμε ότι οι συζητήσεις αυτές έγιναν ιδιαίτερα επίκαιρες και στην Ελλάδα αρχικά στην Ολυμπιακή περίοδο και με ιδιαίτερη ένταση κατά τη μνημονιακή περίοδο – και μέχρι σήμερα.

ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet