Σποτ, τηλεμαχίες, ειδικοί και το “μεγάλο ανθρωπάκι”



Toυ Γιώργου Πλειού*

Από τις αρχές της δεκαετίας ’90, ιδιαίτερα από το πρώτο ντιμπέιτ του 1996 και μετά, η χρήση των σύγχρονων ΜΜΕ στις προεκλογικές εκστρατείες παίζει και στην Ελλάδα αυξανόμενο ρόλο. Τέτοιο ρόλο, μάλιστα, παίζουν τα νεότερα ΜΜΕ όπως το διαδίκτυο και ιδιαίτερα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης –τουλάχιστον μέχρι το Ιανουάριο 2015. Κι όπως είναι φυσικό, η συμβολή τους στη διεξαγωγή της προεκλογικής μάχης και της έκβασής της προκαλεί ζωηρές συζητήσεις ανάμεσα σε ειδικούς και μη.

Ωστόσο, κατά την τρέχουσα προεκλογική περίοδο, τρία πράγματα, μεταξύ άλλων, προκαλούν εντύπωση. Πρώτον, ότι είναι αμερικανοποιημένη όσο καμιά άλλη. Δηλαδή πρωταγωνιστεί η τηλεόραση (ντιμπέιτ, σποτ κ.ά.), όπως και σε παλαιότερες προεκλογικές περιόδους, αλλά ταυτόχρονα είναι μειωμένη η παρουσία πιο παραδοσιακών μορφών (συγκεντρώσεις, φυλλάδια, επιστολές κ.ά.). Για παράδειγμα, μέχρι τη στιγμή που γράφτηκε αυτό το άρθρο, έχουν προβληθεί από την τηλεόραση περισσότερα από 35 διαφημιστικά σποτ των κομμάτων. Τη μερίδα του λέοντος καταλαμβάνουν τα σποτ του ΣΥΡΙΖΑ, ακολούθως της ΝΔ, (παραδόξως) του Λεβέντη, του ΚΚΕ, και τέλος των ΑΝΕΛ και της ΛΑΕ –χωρίς να υπολογίσουμε τον αριθμό των προβολών τους στο σύνολο των σταθμών. Έγιναν για πρώτη φορά μετά από 6 χρόνια δύο τηλεοπτικές αναμετρήσεις εκ των οποίων η πρώτη σχεδόν μαραθώνια, διάρκειας περίπου τριών ωρών, ενώ μεγαλύτερος απ’ ό,τι στο παρελθόν αριθμός πολιτικών εκπομπών με θέμα τις εκλογές παρουσιάστηκαν στην τηλεόραση. Αυτό οφείλεται κυρίως στην ΕΡΤ, το δρόμο της οποίας φαίνεται πως ακολούθησαν και αρκετοί ιδιωτικοί σταθμοί.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

Δεύτερον, παρότι τα σύγχρονα ΜΜΕ παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο, στο ίδιο το πεδίο της επικοινωνιακής μάχης, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παίζουν μικρότερο ρόλο σε σχέση με αυτόν που έπαιξαν στις εκλογικές αναμετρήσεις Μαΐου και Ιουνίου 2012, Μαΐου 2014, και ιδιαίτερα Ιανουαρίου 2015. Συγκεκριμένα, η εκλογική άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ, στις προαναφερθείσες εκλογές, όπως προκύπτει και από κάποια στοιχεία, οφείλει πολλά στο διαδίκτυο και στην αυξανόμενη έντονη πολιτική δραστηριοποίηση αρκετών χρηστών στα κοινωνικά μέσα. Αυτό, όπως έχω εξηγήσει και άλλες φορές, έγινε για τους εξής λόγους: α) η κρίση οδήγησε πολλούς ανθρώπους να περνούν τον ελεύθερο χρόνο τους περισσότερο απ’ ό,τι προ κρίσης μέσα στο σπίτι, τόσο για οικονομικούς λόγους όσο και για ψυχολογικούς. Έτσι αυξήθηκε σημαντικά ο αριθμός των χρηστών του διαδικτύου (περίπου 70% του πληθυσμού κατά το τρέχον έτος), ενώ πολλαπλασιάστηκαν με γεωμετρική πρόοδο οι χρήστες των κοινωνικών μέσων με αποτέλεσμα να έχουμε σήμερα περίπου 6 εκατ. λογαριασμούς στο Facebook και 500.000 στο Twitter, με το 60% του πληθυσμού να έχει κάνει χρήση των κοινωνικών μέσων το 2014. Με τον τρόπο αυτό δημιουργήθηκε ένα ευάριθμό κοινό και ταυτοχρόνως δημιουργοί, που μέσα στο περιβάλλον της κρίσης διψούσαν για πληροφόρηση και έκφραση. β) Σημαντικό ρόλο στην αύξηση της πολιτικής χρήσης των κοινωνικών μέσων, ιδιαίτερα σε εκλογικές περιόδους έπαιξε η χειραγώγηση των (κυρίαρχων) ιδιωτικών ΜΜΕ και το μαύρο στην ΕΡΤ. Αντιπολιτευτικές φωνές που ήταν απαγορευμένες στα κυρίαρχα μέσα βρήκαν διέξοδο στο διαδίκτυο. γ) Επίσης σημαντικό ρόλο στην αύξηση της πολιτικής χρήσης των κοινωνικών μέσων έπαιξε ο αυξημένος αριθμός απολυμένων δημοσιογράφων, που είτε δημιούργησαν εναλλακτικά μέσα είτε απλά δραστηριοποιήθηκαν πολιτικά αμφισβητώντας τις αφηγήσεις των κυρίαρχων ΜΜΕ είτε και τα δύο. Έτσι όχι μόνο παρατηρήθηκε αύξηση της πολιτικής χρήσης των κοινωνικών και εναλλακτικών μέσων, αλλά αυτή ήταν και προς όφελος του ΣΥΡΙΖΑ.
 
Επικοινωνιακά τρικ

Τρίτον, κάτι που είναι ιδιαίτερα σημαντικό, η συζήτηση για τις επικοινωνιακές τεχνικές μεσούσης της προεκλογικής περιόδου είναι πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι στο παρελθόν. Μάλιστα, είναι δυσανάλογη σε σχέση με το περιεχόμενο των πολιτικών προτάσεων που καταθέτουν τα κόμματα. Πιο συγκεκριμένα, τόσο στις τηλεοπτικές εκπομπές, στην έντυπη αρθρογραφία και αλλού αφιερώνεται πολύς χρόνος και χώρος για την επικοινωνιακή κάλυψη των εκλογών ή και τη στρατηγική των κομμάτων σε αυτές εξίσου ή και περισσότερο απ’ ό,τι για το περιεχόμενό της, δηλαδή για την εφαρμοσμένη πολιτική που προτείνουν και θα ακολουθήσουν τα κόμματα σε περίπτωση που κυβερνήσουν. Έτσι ένα χαρακτηριστικό αυτής της προεκλογικής περιόδου είναι: λιγότερη πολιτική, περισσότερα επικοινωνιακά τρικ (ας συμπεριλάβουμε εδώ και το χιούμορ αρκετών σποτ), περισσότερο συζήτηση για τα επικοινωνιακά τρικ.

Απουσία πολιτικού διακυβεύματος

Οι λόγοι που οδηγούν σε αυτήν την πολιτική και επικοινωνιακή οπισθοδρόμηση είναι πολλοί, τρεις κατά τη γνώμη οι σημαντικότεροι.
1) Η απουσία ενός πολιτικού διακυβεύματος, όπως έγινε το 2012 και το 2015, δηλαδή το δίλημμα αν θα συνεχίσουμε να κατρακυλάμε στο βάραθρο της μνημονιακής πολιτικής ή θα βγούμε από αυτόν. Πλέον είναι γνωστή η πολιτική που κατά βάση θα ακολουθηθεί. Είναι η πολιτική όπως αποτυπώνεται στο 3ο μνημόνιο. Συγγραφέας της δεν είναι κάποιο ελληνικό κόμμα, αλλά το Eurogroup και ιδιαίτερα κάποια προεξάρχοντα μέλη του. Οι διαφορές των κομμάτων εξουσίας στον προγραμματικό τους προεκλογικό λόγο είναι μικρές. Όσα ψήφισαν το 3ο μνημόνιο θα εφαρμόσουν τα μέτρα που προβλέπει. Ωστόσο στον προεκλογικό τους λόγο, το ένα εξ αυτών δίνει προτεραιότητα σε κάποια μέτρα εκσυγχρονισμού και κάποια μέτρα δικαιότερης κατανομής των βαρών εντός του μνημονίου, ενώ τα άλλα δίνουν βαρύτητα στην ακόμα πιο εκτεταμένη νεοφιλελεύθερη ανασυγκρότηση –αν και τίποτα από όλα αυτά εν τέλει δεν μπορεί ούτε και πρόκειται να πραγματοποιηθεί. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος των χιουμοριστικών, άνευρων , «σκοτεινών» κ.λπ. σποτ ή των ντιμπέιτ χωρίς αναφορά στο αύριο (το 1ο) ή της ατάκας (το 2ο). Αυτός είναι, επίσης, ο λόγος για την απροθυμία ίσως και το φόβο των κομμάτων εξουσίας να μπουν σε μια πραγματική πολιτική μάχη μεταξύ τους, διότι κάτι τέτοιο θα μπορούσε να πυροδοτήσει πιθανόν ανεξέλεγκτες πολιτικές διεργασίες. Όροι που κατασκευάζουν νοηματικά την κρίση και τα διλήμματά μας, όπως κρίση, μνημόνια, αυτοκτονίες, ανεργία, ΕΝΦΙΑ, κ.ά. χρησιμοποιήθηκαν σπάνια ή καθόλου μέχρι τώρα στην προεκλογική περίοδο. Η κρίση κανονικοποιήθηκε, έπαψε να μοιάζει με κρίση, έπαψε να μοιάζει απειλητική. Με άλλα λόγια και τα ίδια τα κόμματα εξουσίας φαίνεται πως φροντίζουν να κρατήσουν την προεκλογική αντιπαράθεση «σε χαμηλή φωτιά». Δεν μπορούν να πουν κάτι ουσιαστικό γιατί το ουσιαστικό είναι δυσάρεστο ή ισοδυναμεί με πραγματικό σεισμό.

Η αδιαφορία των πολιτών

2) Ο δεύτερος λόγος της επικοινωνιακής οπισθοδρόμησης είναι η συνεπαγόμενη από τα προηγούμενα αδιαφορία του κοινού. Αυτές οι εκλογές δεν ενδιαφέρουν τόσο τους πολίτες, οι οποίοι ξέρουν περίπου ποια πολιτική θα υποστούν για έκτη συνεχή χρονιά ενώ έχουν ήδη ματώσει, όσο το πολιτικό προσωπικό που θα κληθεί να εφαρμόσει αυτή την πολιτική καταλαμβάνοντας τις επιτελικές θέσεις. Είναι δηλαδή περισσότερο εκλογές των πολιτικών και λιγότερο των πολιτών. Μάλλον πάντα έτσι ήταν οι εκλογές, απλά τώρα που απουσιάζει ένα σημαντικό διακύβευμα αυτό φαίνεται πιο καθαρά. Για το λόγο αυτό διαφαίνεται ήδη μια αυξημένη εκλογική αποχή, την οποία προσπαθούν ήδη να συγκρατήσουν τα κόμματα με ατάκες στο ντιμπέιτ, με ομιλίες των στελεχών τους κ.λπ.

Η απουσία σταυρού

3) Τέλος, ο τρίτος λόγος της επικοινωνιακής οπισθοδρόμησης αλλά κυρίως της επικοινωνιακής «προόδου», δηλαδή η απουσία παραδοσιακών μορφών πολιτικής επικοινωνίας (φυλλάδια, συγκεντρώσεις, επιστολές κ.ά.) είναι η απουσία του σταυρού (δηλαδή ο εκλογικός νόμος σε συνδυασμό με την πολιτική ατζέντα της κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ) που δεν ευνοεί τη δραστηριοποίηση εκατοντάδων υποψηφίων βουλευτών (και των υποστηρικτών τους) οι οποίοι πολλαπλασιάζουν με πολλούς, πιο παραδοσιακούς τρόπους, την εκλογική καμπάνια των κομμάτων.
Όπως και να έχει, σε αυτές τις εκλογές η πολιτική - επικοινωνιακή ποσότητα αυξήθηκε σε βάρος της επικοινωνιακής ποιότητας, η πολιτική συρρικνώθηκε, μειώθηκε το πολιτικό ενδιαφέρον και κατά πάσα πιθανότητα θα αυξηθεί η αποχή. Από κοντά μειώθηκε η εμπιστοσύνη στον προγραμματικό πολιτικό λόγο, όπως και ο ίδιος ο πολιτικός λόγος των κομμάτων. Ηττημένη (έστω και πρόσκαιρα) θα βγει η πολιτική και η πολιτική συμμετοχή. Κι όλα αυτά σε ένα περιβάλλον στο οποίο κανονικοποιήθηκε η κρίση από τη μια στον πολιτικό λόγο και από την άλλη στον καθημερινό αγώνα των πολιτών για επιβίωση. Οι εκλογές αυτές φαίνεται να γεννούν μέσα σε πολλούς το «μεγάλο ανθρωπάκι». Συνολικά μπαίνουμε σε μια σκοτεινή περίοδο, της οποίας η διάρκεια και η μορφή είναι ακόμα άγνωστα. Με άλλα λόγια τώρα μπαίνουμε στην καρδιά της κρίσης.

* Ο Γιώργος Πλειός είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ  του Πανεπιστημίου Αθηνών.
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet