Roberto Bolaño «Μνήματα καουμπόηδων, Πατρίδα, Γαλλική κωμωδία τρόμου», μτφ: Κρίτων Ηλιόπουλος, εκδόσεις Άγρα, 2020

 

Ο πρόωρα χαμένος Χιλιανός συγγραφέας Ρομπέρτο Μπολάνιο (1953-2003) υπήρξε ο μεγάλος ανανεωτής της σύγχρονης λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας. Ο φρέσκος αέρας που έφερε με τον τρόπο γραφής του ανακάτωσε την τράπουλα, υπέσκαψε και υπερέβη καθετί λογίζεται πλέον ως «κλασικό» στα πέριξ της λογοτεχνίας της υποηπείρου στον 20ό αιώνα: τον μαγικό ρεαλισμό του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, τον μοντερνισμό του Μάριο Βάργκας Λιόσα, την τεχνική του κολάζ του Χούλιο Κορτάσαρ, την πατριαρχική σκιά που έριχνε στην ποίηση η φιγούρα του Πάμπλο Νερούδα. Μόνο με τον Χόρχε Λούις Μπόρχες θα μπορούσαν να αναζητηθούν κοινοί τόποι ως προς τη σπάνια έφεση και των δύο στην αφηγηματικότητα, ως προς αυτή τη σπάνια ικανότητα να αφηγείσαι μια ιστορία με απλό τρόπο και να προσθέτεις κι άλλη μία κι άλλη μία ψηφίδα, και εν τέλει ο αναγνώστης να μη θέλει να τελειώσει. Μόνο που σε αντίθεση με τον Αργεντίνο δεξιοτέχνη της μικρής φόρμας, ο Μπολάνιο επεξέτεινε αυτούς τους τρόπους και αυτές τις τεχνικές και στις πλέον μεγάλες και φιλόδοξες αφηγήσεις.

Κάτι που μας φέρνει στο 2666, το magnum opus του Μπολάνιο, ένα απαισιόδοξο έπος πέντε βιβλίων σε έναν τόμο άνω των 1.200 σελίδων, που με τον τρόπο του διατρέχει τη βίαιη πρόσφατη ιστορία της Λατινικής Αμερικής και απλώνεται αφηγηματικά από τη Χιλή ως τα σύνορα Μεξικού-ΗΠΑ. Από κοντά και οι Άγριοι ντετέκτιβ, το δεύτερο μεγάλο μυθιστόρημά του, στο οποίο δύο νεαροί, αυθάδεις –με την καλύτερη, νεανική ποιότητα της λέξης– ποιητές, οι Αρτούρο Μπελάνο (alter ego) και Ουλίσες Λίμα, αναζητούν τα χαμένα ίχνη μιας εξαφανισμένης ποιήτριας, ενώ τους ίδιους καταδιώκουν προαγωγοί, κακοποιοί και λοιπά λούμπεν στοιχεία. Η βία γενικά ενυπάρχει καλοκρυμμένη στη λογοτεχνία του Μπολάνιο, με την επίγνωση ότι βίαιος και άδικος ήταν ανέκαθεν και εξακολουθεί να είναι ο κόσμος της Λατινικής Αμερικής. Το ίδιο ισχύει και για τα μικρότερης εμβέλειας έργα του: στο Η ναζιστική λογοτεχνία στη Λατινική Αμερική, για παράδειγμα, παρουσιάζει σε μορφή λημμάτων τα βιογραφικά υποθετικών λατινοαμερικανών συγγραφέων φίλα προκείμενων στους ναζί∙ το κάνει καθώς έχει την πεποίθηση ότι πίσω από τα ατελείωτα φιλοφασιστικά πραξικοπήματα που σάρωσαν την υποήπειρο υπήρξε και ιδεολογική προετοιμασία. Από την άλλη, στο Φυλακτό, μέσα από την αφήγηση μιας σπουδάστριας, που έχει κατά τύχη κλειδωθεί στις τουαλέτες του Αυτόνομου Πανεπιστημίου της Πόλης του Μεξικού, παρακολουθούμε την αμείλικτη καταστολή της φοιτητικής εξέγερσης που άφησε πίσω της εκατοντάδες δολοφονημένους στην πλατεία Τλατελόλκο τον Οκτώβριο του 1968. Παρόμοια θέματα τον απασχολούν και στα υπόλοιπα μυθιστορήματά του, καθώς και στις συλλογές διηγημάτων του, όπως είναι τα Τηλεφωνήματα. Μαζί πάντα με ένα ατέρμονο παιχνίδι με τη λογοτεχνία.

Σε ό,τι αφορά την πολιτικοποίησή του, ο Μπολάνιο ήταν πολιτικοποιημένος και με το παραπάνω, όχι όμως εξόφθαλμα, έκρινε ότι δεν ταίριαζε με τη λογοτεχνία του. Στο υπόστρωμα όμως των αφηγήσεών του βρίθουν οι αναφορές στον Τσε, στον Φιντέλ, στα αντάρτικα, στην αντίσταση στις αδικίες και στην καταπίεση που επικρατούν στις περισσότερες λατινοαμερικανικές χώρες. Αυτά εννοούσε όταν δήλωσε στον ευχαριστήριο λόγο του ότι θεωρεί το σύνολο του έργου του «ένα ερωτικό γράμμα στη γενιά μου», παραλαμβάνοντας το βραβείο Romulo Galegos το 1999 για τους Άγριους ντετέκτιβ.

 

11η Σεπτεμβρίου 1973

 

Ο Μπολάνιο ήταν πολυγραφότατος τόσο ως πεζογράφος (μυθιστόρημα, διήγημα, δοκίμιο, υβριδικά κείμενα) όσο και ως ποιητής. Ως εκ τούτου αφενός το corpus που μας άφησε είναι εκτενέστατο, αφετέρου πολλά έργα του εκδόθηκαν μετά θάνατον (με πρώτο και καλύτερο το 2666). Στον παρόντα τόμο, που εκδίδεται για πρώτη φορά, έχουν συγκεντρωθεί τρία κείμενά του που κυμαίνονται ανάμεσα στα όρια της νουβέλας και του διηγήματος. Τα δύο πρώτα (Μνήματα καουμπόηδωνΠατρίδα) γράφτηκαν προς τα μέσα της δεκαετίας του 1990, ενώ το τρίτο (Γαλλική κωμωδία τρόμου) το 2002-2003, δηλαδή λίγο πριν από τον θάνατό του.

Στο θαυμάσιο επίμετρό του με τίτλο «Η 11η Σεπεμβρίου του Ρομπέρτο Μπολάνιο», ο γερμανός μεταφραστής και επιμελητής του βιβλίων του Heinrich V. Berenberg υπογραμμίζει τη σημασία που έχει η συγκεκριμένη ημερομηνία στα κείμενα του συγγραφέα: πρόκειται φυσικά για την ημερομηνία που εκδηλώνεται το στρατιωτικό πραξικόπημα που ανατρέπει τον Σαλβαδόρ Αλιέντε και επιβάλλει δικτατορία. Ο Μπολάνιο αρχικά συνελήφθη, αφέθηκε ελεύθερος και απέδρασε στο Μεξικό, όπου έζησε για αρκετά χρόνια, πριν εγκατασταθεί τελικά στη Βαρκελώνη. Η διαδρομή Χιλή-Μεξικό περιγράφεται αμφίδρομα στο πρώτο διήγημα της συλλογής, όπου το alter ego του συγγραφέα, όψιμος ποιητής, αφού σουλατσάρει στα βιβλιοπωλεία της Πόλης του Μεξικού, όπου κάνει παρέα με περιθωριακούς και κλοσάρ, επιστρέφει στη Χιλή την αποφράδα μέρα. Ενώ είναι έτοιμος να διαβάσει για πρώτη φορά δημόσια τα ποιήματά του, παρακολουθεί (και εμείς μαζί του) σοσιαλιστές και κομμουνιστές, που έχουν πάρει χαμπάρι τι έπεται, να προσπαθούν να προετοιμαστούν για να αντιδράσουν. Στη διάρκεια της 11ης Σεπτεμβρίου του 1973 εκτυλίσσεται και το διήγημα Πατρίδα. Και πάλι στο επίκεντρο της αφήγησης είναι μια ομάδα νεαρών ποιητών, οι οποίοι, την ώρα που ξεσπά το πραξικόπημα, είναι χαμένοι στις ατελείωτες συζητήσεις τους περί λογοτεχνίας, βλέποντας όμως τους εργάτες επί ποδός και φέρνοντας στο μυαλό τους σκηνές από τους Λησμονημένους (Los Olvilados) του Μπουνιουέλ, δείχνουν να αφυπνίζονται. Πρόκειται για ένα υπέροχο διήγημα, καθαρό δείγμα της τέχνης του Μπολάνιο, ο οποίος, και πάλι, μέσα στην αναμπουμπούλα, αναζητά τα ίχνη ενός «χαμένου» ποιητή (Τσερνιακόφσκι – άλλο ένα alter ego, πιθανότατα).

 

Υπορρεαλισμός

 

Το τρίτο διήγημα συνιστά ένα υπερρεαλιστικό παραλήρημα. Εδώ πια βρισκόμαστε στη Γαλλική Γουιάνα (την οποία δεν είχε επισκεφτεί ποτέ ο πολιταξιδεμένος Μπολάνιο) και παρακολουθούμε τις αναζητήσεις μιας Παράνομης Ομάδας Υπερρεαλιστών (ΠΟΑ). Χάρη σε μια χαοτική συνομιλία με έναν νεότερο ποιητή που ενδιαφέρεται να γίνει μέλος της σέκτας, μαθαίνουμε την ιστορία της. Υποτίθεται ότι η ΠΟΑ επιβιώνει από τους παρισινούς χρόνους, όταν ο Μπρετόν έπεισε τους οπαδούς του να εγκαταλείψουν τον άνω κόσμο και να αναζητήσουν την έμπνευση, την αληθινή και απερίσπαστη από τις υλικές απολαύσεις δημιουργία, και μαζί την καταστροφή της ψεύτικης τέχνης στις παρισινές κατακόμβες. Το ερώτημα και πώς επιβίωναν εκεί οι εν λόγω καλλιτέχνες, απαντιέται εξόχως υπερρεαλιστικά ή, αλλιώς, μένει μετέωρο... Απολαυστικός Μπολάνιο.

Για να τελειώσουμε όπως αρχίσαμε, ο Ρομπέρτο Μπολάνιο υπήρξε τεράστιο κεφάλαιο για τη σύγχρονη λατινοαμερικανική λογοτεχνία. Κατά τη γνώμη μου για δύο λόγους: πρώτον, επειδή διέθετε μια σπάνια λογοτεχνική και όχι μόνο κουλτούρα∙ δεύτερον, επειδή δεν έγραφε από τον καναπέ, αλλά στήριζε αυτή την κουλτούρα βιωματικά. Ο συνδυασμός αυτός τον έκανε να γράφει με άγνοια κινδύνου. Πιο σωστά, όπως λέει σε έναν από τους ωραιότερους στίχους του ο Χαίντερλιν, «όπου είναι μεγαλύτερος ο κίνδυνος, εκεί χρειάζεται να ψάξουμε τη σωτηρία».

Θανάσης Μήνας Περισσότερα Άρθρα
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet