Οι σύγχρονες-«μοντέρνες» (δια)κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμοί της (μετα)νεωτερικής εξουσίας, δεν αντιμετωπίζουν, κατά τον Μ. Φουκό, τις αιτίες, των αλληλοεξαρτώμενων και αλληλoπεπιδρουσών κρίσεων. Ταυτόχρονα, ως «μη σοφές», δεν αισθάνονται «τα προσϊόντα», αλλά απλώς διαχειρίζονται εκ των υστέρων μόνο «τα γιγνόμενα» και τις επιπτώσεις – «την αταξία» και την «ανασφάλεια», στο πλαίσιο μάλιστα μιας «συνολικής ασφάλειας».

 

Τούτο ισχύει, ως προς την αντιμετώπιση των οικολογικών κρίσεων, και για την «ορθο-διαχειριστική», στατιστικο-ποσοτικοποιημένη, οικονομo-μετρική και αγορακεντρική περιβαλλοντολογία (της πράσινης μεγέθυνσης και του περιβαλλοντικού ή πράσινου, εν στενή εννοία, κράτους). Πρόκειται για διακυβέρνηση βασισμένη όχι στην πρόληψη των οικολογικών κρίσεων αλλά (αφού είναι «δύσκολο», μάταιο ή κοστοβόρο να διαχειρισθούμε τις αιτίες) στην πιο «εύκολη» και ωφέλιμη (με τη δημιουργία μιας αγοράς) διαχείριση των αποτελεσμάτων. Για παράδειγμα, αντί να ακολουθούμε πολιτικές αντιπλημμυρικές ή μη κατασπατάλησης πόρων, ή μείωσης αποβλήτων στην πηγή, δημιουργούμε εργοστάσια επεξεργασίας μολυσμένων νερών, απορριμμάτων κ.λπ. Επιπλέον αυτή, σε αντίθεση προς την οικολογική οικονομία (Τ. Νικολόπουλος, 2016), μελετά την οικολογική κρίση αποκομμένη από τις άλλες αναγκαίες συνιστώσες της (εφ. «Εποχή», 12/12/2020).

Όμως, σήμερα πλέον, δεν μπορεί να υπάρξει αναστροφή της οικο/κλιματικής και πλανητικής κρίσης χωρίς συστημική αλλαγή, χωρίς –έστω σταδιακό– ολικό δομικό μετασχηματισμό «εκ των κάτω», σε μικρο-τοπικό επίπεδο με αλληλέγγυα και συνεργατική οικονομία και ανάδειξη και στήριξη των «κοινών».

 

Συνεχίζουμε τραγικά απροετοίμαστοι

 

Το ίδιο μπορούμε να πούμε πως ισχύει και με τις υγειονομικές κρίσεις, όπως με την πανδημία του Covid-19 όπου οι εθνικοί και διεθνείς «θεσμοί» φάνηκαν απροετοίμαστοι και ανεπαρκείς για προληπτική και έγκαιρη αντιμετώπιση. Τούτο μάλιστα παρότι υπήρχαν από δεκαετίας ανησυχητικές προβλέψεις και επίμονες ενημερώσεις της λεγόμενης διεθνούς κοινότητας από ειδικούς για σοβαρή πιθανότητα μελλοντικής πλανητικής ιογενούς μόλυνσης. Αυτή, αντίθετα απ’ ό,τι γράφεται (Κ. Τσουκαλάς, «Η Εφημερίδα των Συντακτών», 7-8/11/2020) δεν προέκυψε «σαν κεραυνός εν αιθρία. Άλλο αν όλοι ήταν απροετοίμαστοι (Α. Γερμενής, «Η εφημερίδα των Συντακτών, 12-13/12/2020). Άλλωστε είχαν προηγηθεί αρκετές μικρο-τοπικές παρόμοιες επιδημίες. Ήδη ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) προειδοποιεί για νέες πανδημίες εάν η «ανθρωπότητα» (δηλαδή τα κράτη και οι κυβερνήσεις τους) δεν εστιάσει άμεσα στην κλιματική κρίση και στην ευημερία του ζωικού βασιλείου και των βιοτόπων τους, αλλά και στις επενδύσεις στην δημόσια υγεία. Ενώ ο γενικός διευθυντής του επισημαίνει «ότι ξοδεύονται χρήματα σε μια πανδημία αφού εμφανισθεί, την ξεχνάμε και δεν κάνουμε τίποτα ν’ αποτρέψουμε την επόμενη». Από την άλλη, γίνεται πλέον σαφές ότι η πανδημία σηματοδοτεί μια νέα στροφή, στο βαθμό που οι πανδημίες πλέον, αντιμετωπίζονται στο πλαίσιο του κοινού αγώνα για αντιμετώπιση της οικολογικής και κοινωνικής κρίσης.

 

Καθεστώς έκτακτης εξαίρεσης

 

Το «σύνδρομο του Επιμηθέα», (Π. Παυλόπουλος, 2020), δηλαδή η εκ των υστέρων διαχείριση –αποσπασματική, αντιφατική και μέσα στη σύγχυση– των συνεπειών των κρίσεων δημιουργεί, στο όνομα της «ασφάλειας» και της «έκτακτης ανάγκης», ένα καθεστώς διακυβέρνησης σε «κατάσταση εξαίρεσης» (G. Agaben, 2013, Α. Αθανασίου, 2012). Το κράτος τότε (και η πολιτική) ξαναβρίσκει μια σχετική αυτονομία (Κ. Τσουκαλάς, οπ.παρ.). Το καθεστώς αυτό βασίζεται στους αριθμούς και στο ιδεολόγημα της «αυτονόητα κοινότοπης» ατομικής και οριζόντιας αλλά μη μετρήσιμης ευθύνης (Θ. Τσαλαπάτης, 2020), και στη συνέχεια όμως συλλογικής αλλά επιμερισμένης ατομικά ενοχής (οπ. παρ.).Όμως στην πραγματικότητα, η ατομική ευθύνη δεν είναι οριζόντια και ουδέτερη αλλά έχει ταξικό χαρακτήρα (ποιος ο τρόπος και χώρος εργασίας, ο τόπος και οι συνθήκες κατοικίας) (Γ. Γεροτζιάφας, εφ. «Εποχή»,12-13/12/2020) Τούτο το είδαμε και στην Ελλάδα τόσο κατά την οικονομική χρηματοπιστωτική κρίση, όσο και κατά την κρίση της πανδημίας του Covid 19. Κύριο εργαλείο της εξουσίας γι’ αυτό το είδος διακυβέρνησης της έκτακτης ανάγκης παίζει ο προπαγανδιστικός κυρίαρχος λόγος με τρομο-φοβικά χαρακτηριστικά για ν’ απαλλάσσονται από την ενοχή αυτοί που έχουν την πρώτιστη και κύρια ευθύνη.

 

Ο κυρίαρχος περιβαλλοντιστικός λόγος

 

Σε αυτή τη λογική και ηθική εγγράφεται και ο κυρίαρχος «πράσινος» περιβαλλοντιστικός λόγος (εκθέσεις ειδικών, διεθνείς επιτροπές, συνδιασκέψεις και συμβάσεις (π.χ. 1992) ΔΟΟ και ΜΚΟ), σύμφωνα με τον οποίο την ευθύνη για την κλιματική κρίση, φέρει καταρχάς ο (αιώνιος) άνθρωπος, γενικά και υπεριστορικά (Τ. Νικολόπουλος, 2007). Είτε, σε άλλη εκδοχή, οι «ανθρώπινες δραστηριότητες» στο πλαίσιο της απορρυθμιστικής ανθρωπόκαινου γεωλογικής εποχής που πρότεινε ο P. Crutzen (και ο E. Stoermer) το 2000, και της συνοδευτικής «ανθρωπόκαινου προπαγάνδας» (Σ. Μανουσέλης, 2019, και 2020). Ο άνθρωπος και η ανθρωπότητα που κήρυξε πόλεμο κατά της φύσης, κατά τη διατύπωση του γ. γραμματέα του ΟΗΕ (Νταβός 2020) ευθύνεται ακόμα και για την πανδημία, μαζί με την παγκοσμιοποίηση των ελεύθερων συναλλαγών, Ξ. Κοντιάδης, 2020), για πρώτη φορά, άπληστος κατακτητής και «επηρεαστής» της φύσης και της ζωής, ταυτόχρονα όμως και θύμα. Κατ’ αυτόν τον λόγο αποκρύπτονται τα συγκεκριμένα ιστορικο-οικονομικά αίτια και τελικά πολιτιστικά της κρίσης, ήτοι το αγορα-μεγεθυνσιακό και παραγωγιστικό «μοντέλο» που υιοθετήθηκε πριν 250 περίπου χρόνια με τη μορφή της οικονομίας της αγοράς (και, μετέπειτα, των αγορών). Υπόδειγμα που οδήγησε στη δημιουργία ενός πολυπλόκαμου και ανεξέλεγκτου «μεγα-συστήματος» πλέον παραγωγής και κατανάλωσης. Είναι το ίδιο πρότυπο πού απολήγει, και μέσω της αύξησης της παραγωγικότητας (E. O. Wright, 2018) σε παραγωγισμό και καταναλωτισμό, ακόμα και σε περιοχές του λεγόμενου αναπτυσσόμενου κόσμου (οπ.παρ.).

 

Μια νέας μορφής εξουσία

 

Έτσι μέσα από την ενοχοποίηση της «ανθρώπινης φύσης» (Ν. Klein, 2020) και της ατομικής στάσης, αποσιωπάται και πάλι ένα ολόκληρο, συγκεκριμένο μεγα-σύστημα παραγωγής και κατανάλωσης και η αναγκαιότητα πλέον βαθιάς ριζικής αλλαγής του. Τούτο είναι που έρχεται σε σύγκρουση με το σύστημα αναπαραγωγής της ίδιας της ζωής και πιο συγκεκριμένα του αγώνα για επιβίωση (Α. Μπαλτάς, 2020) εκφράζοντας έτσι γενικότερα μια ανθρωπολογική και πολιτιστική κρίση (με την έννοια της γραμμικής προόδου σε ευθεία αμφισβήτηση) και όχι μόνο οικονομική και οικολογική. Αντίθετα, η ιουδαιοχριστιανικής αντίληψης «ενοχοποίηση» στρέφει βολικά τα πυρά της κατά της φύσης του «ανθρώπου» και της ατομικής ευθύνης και αφορά στον τρόπο που παράγει (γενικά) και καταναλώνει (γενικά) στη χρηματιστικοποιημένη και ολοκληρωτικά γενικευμένη αγορά.

Πέραν τούτου, επιπλέον, καμία ειδικότερη αναφορά δεν γίνεται σ’ αυτούς τους λίγους ισχυρούς οικονομικούς, και κυρίως σήμερα χρηματιστικούς και ψηφιακούς, παράγοντες που «αξιοποιώντας» –μαζί με αγορές, κυβερνήσεις και τεχνολογίες– το «μεγα-σύστημα» αυτό, νέμονται αδιαφανώς όλο και περισσότερη οικονομική, και όχι μόνο, εξουσία και ισχύ. Συγκεκριμένα, η οικονομική ισχύς μεταβολίζεται πλέον με διάφορους τρόπους σε πολιτική εξουσία, έτσι που η οικονομική ελίτ «ολοκληρώνεται» στην (και ενοποιείται με) την πολιτική ελίτ. Όλα αυτά μάλιστα, προκειμένου αυτοί να παράγουν όχι για πραγματικές ανάγκες (αναπαραγωγής της ζωής), αλλά για να διαιωνίζουν, οργανωμένοι δομικά αλλά χωρίς σχέδιο. Και αυτό «αποκτώντας ό,τι μπορεί ν’ αποκτηθεί», συντηρώντας διευρύνοντας την εξουσία και ισχύ αλλά και την «μητροπολητοποίηση του κόσμου» με μια αυτοκτονική για τη συλλογική ζωή ρότα. Κατεύθυνση, δηλαδή, που εκ πρώτης όψεως τουλάχιστον καθιστά αδύνατη την αναχαίτιση της ανταγωνιστικής, μεγεθυνσιακής και συγκεντρωποιητικής «μεγαμηχανής» (S. Latouche, 1995), η οποία εμπεριέχει τις αιτίες των μεγαλύτερων κρίσεων (οικολογικών, υγειονομικών, οικονομικών κ.ά.), και με τελική απόληξη στο πεδίο της φύσης την απόλυτη κυριαρχία του «νεκρού πάνω στο ζωντανό» ή του μη πραγματικού πάνω στο πραγματικό. Πρόκειται για νέας μορφής εξουσία που επιβάλει καινούργιους φραγμούς σε σύγκριση με τους παλιούς «φυσικούς» περιορισμούς (Β. Latour, ό.π. παρ).

Τάκης Νικολόπουλος Ο Τάκης Νικολόπουλος, είναι ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών. Περισσότερα Άρθρα
Πρόσφατα άρθρα ( Περιβάλλον )
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet