«Δέσπω, η ηρωίς του Σουλίου»

 

Το πρώτον ελληνικόν τραγικόν μελόδραμα εμπνευσμένο από την Επανάσταση του 1821

 

«Παρά σκλαβιά τον θάνατο ο ήρως προτιμά», τραγουδά η Δέσπω λίγο πριν ανατινάξει τον πύργο του Δημουλά (Κάστρο Ρινιάσας) στο Ζάλογγο για να βάλει τέλος στη ζωή τη δική της καθώς και της οικογένειάς της, προκειμένου να μην παραδοθούν στο τουρκικό στράτευμα του Αλή Πασά, στην τελευταία σκηνή του μονόπρακτου μελοδράματος «Δέσπω, η ηρωίς του Σουλίου».

Πρόκειται για την τρίτη όπερα του Ζακυνθινού μουσουργού Παύλου Καρρέρ (1829-1896), η οποία χαρακτηρίζεται ως το «πρώτον ελληνικόν τραγικόν μελόδραμα», καθώς είναι η πρώτη ελληνική όπερα βασισμένη εξαρχής σε ελληνικό λιμπρέτο. Ο Παύλος Καρρέρ υπήρξε ένας καταξιωμένος συνθέτης Όπερας και στα τέσσερα μελοδράματα Μάρκος Μπότσαρης, Κυρά-Φροσύνη, Δέσπω, Μαραθών - Σαλαμίς που σχετίζονται με την ελληνική ιστορία και αντιπροσωπεύουν τον κύριο κορμό της συνθετικής του δημιουργίας, αποκαλύπτεται σε βάθος η σημασία της προσωπικότητας του όχι μόνο στη μουσική αλλά και για την εν γένει πνευματική ιστορία του τόπου.

Ο χαρακτηρισμός του έργου ως «ελληνικού μελοδράματος» φανερώνει και τον μεγάλο πόθο του Καρρέρ για τη δημιουργία ενός νέου μελοδραματικού είδους: της ελληνικής μουσικά και γλωσσικά όπερας. Ο Καρρέρ έχει όλα τα γνωρίσματα ενός ριζοσπάστη δημιουργού ο οποίος εντός συγκεκριμένου τόπου και χρόνου έθεσε τα θεμέλια για την οικοδόμηση μια εθνικής πρότασης μουσουργίας, απελευθερώνοντας τη μουσική μας από ένα «ιταλιανισμό». Η μουσική του γλώσσα μεταπλάσσεται από «ιταλοθρεμένο» μουσικό ιδίωμα σε γλώσσα εθνική με καλλιτεχνική, αισθητική και ιστορική αξία.

Η μονόπρακτη όπερα Δέσπω γράφεται το καλοκαίρι του 1875 και ο Καρρέρ επιλέγει προς μελοποίηση τη δραματική πράξη Ο ηρωικός θάνατος της Δέσπως και των νυφάδων της εις τον πύργον του Δημουλά του, επίσης Επτανήσιου καθηγητή υποκριτικής του Ωδείου, Κερκυραίου Αντωνίου Μανούσου (1822-1903). Αφορμή για τη σύνθεσή της αποτελεί η έναρξη λειτουργίας του Ωδείου Αθηνών κατά το ίδιο έτος και συνθέτης έδειξε μεγάλη προθυμία να συνδράμει με το έργο του στην ανάπτυξη και τη διδασκαλία του ελληνικού μελοδράματος στο νεοσύστατο Ωδείο.

Όσον αφορά τη δραματική πράξη του Αντωνίου Μανούσου, είναι βέβαιο ότι αυτός επηρεάστηκε από το ομώνυμο δημοτικό τραγούδι της Δέσπως, το οποίο άλλωστε βρίσκεται και στη συλλογή εθνικών τραγουδιών που ο ίδιος δημοσίευσε το 1850 στην Κέρκυρα. Η δραματική σκηνή εξελίσσεται στη Ρινιάσα, ένα χωριό μεταξύ Πρέβεζας και Άρτας, όπου έχει καταφύγει ένα μικρό απόσπασμα Σουλιωτών μετά την παράδοση του Σουλίου με τη συνθήκη της 12ης Δεκεμβρίου 1803. Ύστερα από ξαφνική έφοδο Τουρκαλβανών, η Δέσπω, η σύζυγος του φονευθέντος οπλαρχηγού Γεωργίου Μπότση, κλείνεται στον πύργο του Δημουλά μαζί με δέκα θυγατέρες, νύφες και εγγονές της. Προβάλλουν σθεναρή αντίσταση και εν τέλει, προτιμώντας όλες τους το θάνατο από τη σίγουρη σκλαβιά, ανατινάζονται με όση πυρίτιδα τους είχε απομείνει, ανήμερα Χριστούγεννα, σύμφωνα με την παράδοση (Πολίτης: 11-12).

Ο Καρρέρ επενδύει με ελληνικό χρώμα –μελωδικό και ενορχηστρωτικό– το ιταλικό μοντέλο όπερας της εποχής του. Σε μια επιστολή του γράφει σχετικά: «Επέστησα σπουδαίως την προσοχήν μου, ίνα εφαρμόσω όλον εκείνον τον απαιτούμενον Ελληνικόν μουσικόν χρωματισμόν σχετικόν προς το ύφος και την ενότητα του αντικειμένου» (Λεωτσάκος, 158). Στην ίδια επιστολή το έργο χαρακτηρίζεται επανειλημμένως ως το πρώτο ελληνικό τραγικό μελόδραμα, χαρακτηρισμός που διατηρήθηκε και στη δίγλωσση (ελληνική-ιταλική) έκδοση του λιμπρέτου που έγινε το 1882 υπό τον τίτλο Δέσπω «Η ηρωίς του Σουλίου», προφανώς για τις ανάγκες της πρώτης εκτέλεσης, που έλαβε χώρα ιταλιστί στην Πάτρα τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους.

Στη δισκογραφία ξεχωρίζει η έκδοση του έργου σε δίσκο ακτίνας από την Λύρα, με τον γενικό τίτλο «Δέσπω». Ερμηνεύουν: Μάρθα Αράπη, σοπράνο στον ρόλο της Δέσπως, Τάσης Χριστογιαννόπουλος, βαρύτονος στον ρόλο του Λάμπρου, επίσης η Ελένη Λιώνα, μέτζο σοπράνο, και ο Βαγγέλης Χατζησίμος, τενόρος. Με την Συμφωνική Ορχήστρα του Παζαρτζικ, τη Χορωδία «Φεστιβάλ Σόφιας» και στη μουσική διεύθυνση τον Βύρωνα Φιδετζή. Ο δίσκος περιέχει και άλλα έργα του συνθέτη καθώς και το εμβληματικό τραγούδι «Γεροδήμος» για φωνή και ορχήστρα που το ερμηνεύει ο Βαγγέλης Χατζησίμος. Πρόκειται για το δημοφιλέστερο κομμάτι του συνθέτη που τοποθετήθηκε εμβόλιμα στην όπερά «Μάρκος Μπότσαρης». Όπως γράφει ο μαέστρος Βύρων Φιδετζής στο επεξηγηματικό σημείωμα του cd (σελ. 14-15): «Το τραγούδι, δομημένο σε απλή ασματική μορφή (Α-Β-Α), είναι ενδεικτικό του ελληνικού ύφους του Καρρέρ. Η θαυμαστή του λιτότητα, που αποπνέει άρωμα δημοτικού τραγουδιού (πολλοί ακόμη νομίζουν ότι είναι δημοτικό τραγούδι), αποτέλεσε αντικείμενο θαυμασμού των σπουδαιότερων Ελλήνων μουσικών, από τον Καλομοίρη ως τον Σκαλκώτα (το διασκεύασε ο ίδιος για κουαρτέτο εγχόρδων). Στην ιστορική τροχιά του ελληνικού τραγουδιού, ο Γεροδήμος αποτέλεσε πρότυπο ελληνικότητας (είτε στη σοβαρή είτε στην ελαφρά του μορφή).

 

Πηγές:

«Συνθετική πρόθεση και υλοποίηση εθνικής μουσικής» του Αθανάσιου Τρικούπη, Συνέδριο «Επτανησιακή Όπερα και Μουσικό Θέατρο έως το 1953»

Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, 23 & 24 Απριλίου 2010

Βύρων Φιδετζής, στο επεξηγηματικό σημείωμα του cd «Δέσπω», εκδόσεις Lyra

 

 

«Η Επανάσταση στη Ρούμελη το 1821» του Δημήτρη Μαραμή

 

Ο Περιφερειάρχης Στερεάς Ελλάδας κ. Φάνης Σπανός και τα μέλη της διαπαραταξιακής επιτροπής του Περιφερειακού Συμβουλίου Στερεάς Ελλάδας, παρουσίασαν σε διαδικτυακή συνέντευξη Τύπου το κεντρικό δρώμενο με το οποίο η Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας θα εορτάσει την επέτειο των διακοσίων χρόνων από την έναρξη της ελληνικής Επανάστασης. Πρόκειται για το σύγχρονο λαϊκό ορατόριο με τίτλο: «Παλιγγενεσία - Η Επανάσταση στη Ρούμελη το 1821» του συνθέτη Δημήτρη Μαραμή, με ερμηνευτή τον Κώστα Μακεδόνα, στο ρόλο του αφηγητή τον Γρηγόρη Βαλτινό και ως «χορό» του μουσικού δράματος το φωνητικό σύνολο «8tetto». Το μουσικό δρώμενο θα έχει δύο βασικούς άξονες όσον αφορά τις ιστορικές αναφορές: τις μεγάλες προσωπικότητες και τα σημαντικότερα γεγονότα από την Επανάσταση στη Ρούμελη από το 1821 έως το 1829, αλλά και τις μεγάλες προσωπικότητες της Στερεάς Ελλάδας στον χώρο των τεχνών, των γραμμάτων και της επιστήμης του αναγεννημένου έθνους μέσα στα 200 χρόνια που μεσολάβησαν από το 1821 έως και σήμερα. Επί σκηνής εξελίσσεται ένα σύγχρονο μουσικό δράμα, όπου ο τραγουδιστής ο ηθοποιός και οκτώ φωνές σαν «χορός» αρχαίας τραγωδίας, μεταφέρουν το οικουμενικό πάθος για την ελευθερία και το κοινό αίσθημα ενός ολόκληρου λαού, ερμηνεύοντας μελοποιημένα εμβληματικά ποιητικά έργα, εμπνευσμένα από την Επανάσταση. Η δομή της σύνθεσης διανθίζεται από κείμενα στην πρωτότυπη μελοποίηση του συνθέτη, όπως: ο «Θούριος» του Ρήγα, ο «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» του Διονύσιου Σολωμού, ποιήματα των Ανδρέα Κάλβου, Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, Ιωάννη Πολέμη, Κώστα Καρυωτάκη αλλά και δημοτική Ποίηση. Μεταξύ των μερών μελοποιημένου λόγου θα παρεμβαίνει με κινηματογραφικό τρόπο, ροή κινούμενων γραφικών (graphicmotion), τα οποία θα συμπληρώνουν το μουσικό δρώμενο ως ένα επιγραμματικού χαρακτήρα ιστορικό ντοκιμαντέρ των σημαντικότερων γεγονότων της Επανάστασης στη Ρούμελη. Το έργο εικαστικά, και με τη χρήση των νέων ψηφιακών μέσων, τοποθετείται σε έναν σύγχρονο χωροχρόνο, χωρίς συγκεκριμένη αναφορά εκτός από την ιστορική καταγραφή των γεγονότων, καθώς το πλαίσιο θα είναι πάντα το αίσθημα, η ιδέα, ο λόγος και η μουσική. Το δρώμενο θα παρουσιαστεί σε ανοιχτούς χώρους την περίοδο από τον Ιούλιο έως και το Σεπτέμβριο του 2021. Παραθέτουμε ένα απόσπασμα από την ομιλία του συνθέτη Δημήτρη Μαραμή: «Η ιδιοσυγκρασία του σύγχρονου Έλληνα είναι περισσότερο κοντά στην ιδιοσυγκρασία του Έλληνα της περιόδου του 1821, παρά της περιόδου της αρχαιότητας, των ελληνιστικών χρόνων, των ρωμαϊκών χρόνων ή του Βυζαντίου. Συνεπώς η βαθιά ιστορική γνώση του θαύματος της ελληνικής επανάστασης, με τον υπερβατικό αγώνα από τη μία πλευρά, αλλά και με τις σκοτεινές παθογένειες από την άλλη, αποτελεί το σοβαρότερο βοήθημα για την αυτογνωσία του Έλληνα που ζει στο σήμερα κι επιθυμεί να πορευτεί σε παρόν και μέλλον με αυτοπεποίθηση, θάρρος και χωρίς συμπλέγματα και ψευδαισθήσεις».

ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet