Πορτρέτο της Γουλφ που φιλοτέχνησε η αδελφή της Βανέσα Μπελ.

 

 

 

«“Θεέ μου, πώς γράφει κάποιος μια βιογραφία;” Το ερώτημα της Βιρτζίνια Γουλφ στοιχειώνει και τους δικούς της βιογράφους. Πώς αρχίζουν; “H Βιρτζίνια Γουλφ ήταν η δίδα Στίβεν”. “Η Βιρτζίνια Γουλφ είχε κακοποιηθεί σεξουαλικά όταν ήταν παιδί”. “Η Βιρτζίνια Γουλφ είχε το ακαταλόγιστο;” “Η Βιρτζίνια Γουλφ είπε ότι, αν η ζωή έχει έναν πυρήνα, αυτός είναι η μνήμη”. ΄Η: “Κι άλλο βιβλίο για το Μπλούμσμπερι;”». Αυτά τα ερωτήματα επιλέγει ως εισαγωγή η Hermione Lee, η ιδανική, όπως έχει χαρακτηριστεί, βιογράφος της Βιρτζίνια Γουλφ στο βιβλίο της για τη βρετανίδα συγγραφέα. Οι διαφορετικές εισαγωγές, επισημαίνει, υποδηλώνουν μερικές επιλογές των βιογράφων της Γουλφ.

 

Μπορούν να ξεκινήσουν με την οικογενειακή ιστορία και να μελετήσουν τη συγγραφέα με συγκείμενο τη γενεαλογία και την τάξη. Να ξεκινήσουν με το Μπλούμσμπερι και τον κύκλο των διανοούμενων, να προσεγγίσουν τη συγγραφέα ως θύμα ή μπορεί να αρχίσουν με τις δικές της λέξεις και τη δική της αίσθηση του παρελθόντος… Δεν υπάρχει αυτό που ονομάζουμε αντικειμενική βιογραφία, και σίγουρα είναι αδύνατον πια να ξεκινά έτσι: Η Αντελάιν Βιρτζίνια Στίβεν γεννήθηκε στις 25 Ιανουαρίου 1882, … Η ενασχόληση της Γουλφ με τις βιογραφίες ξεκίνησε από πολύ νωρίς, καθώς ο πατέρας της, του οποίου έργο ζωής υπήρξε το Dictionary of National Biography, κληροδότησε στην κόρη του την παρόρμηση να καταγράφει την ομιλία και τη συμπεριφορά των «σπουδαίων αντρών» του περιβάλλοντός τους και τον παραδοσιακό τρόπο απόδοσης της εμπειρίας. Αλλά επιχειρώντας η ίδια να περιγράψει με συντομία «σπουδαίους άντρες», όπως ο Γέιτς ή ο Χ. Τζ. Γουέλς, δημιουργεί πορτρέτα στον αντίποδα των παραδοσιακών. Αμφισβητεί τη «σπουδαιότητά» τους, διαπερνά το δημόσιο προσωπείο, τα σχεδιάσματά της είναι αυθάδικα και προσωπικά.

 

Αναπαράσταση και πραγματικότητα

 

Στα ημερολόγιά της, στα δοκίμια, στα μυθιστορήματά της, οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στη βιογραφία και τη μυθοπλασία είναι θαμπές. Γι’ αυτήν η μυθοπλασία είναι μια εκδοχή της αυτοβιογραφίας. Εξερευνώντας, τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, τι είδους μυθιστοριογράφος θέλει η ίδια να γίνει και πώς θα γράψει μοντέρνα μυθοπλασία, επινοώντας διαρκώς φανταστικές βιογραφίες, δεν διατυπώνει τίποτα άλλο παρά την επιθυμία της να ανακαλύψει την ουσία της δικής της προσωπικότητας. Εκείνες οι μεταβατικές δεκαετίες είχαν χαραχτεί από τους πολέμους, τις κοινωνικές αλλαγές, ενώ η ψυχανάλυση έβαλε σε κρίση τις αξίες του 19ου αιώνα μεταβάλλοντας έτσι την προσωπική ματιά, τη σεξουαλικότητα, τον τρόπο πρόσληψης των βιωμάτων, άρα και το ίδιο το γράψιμο. Γιατί η αναπαράσταση σε μια βιογραφία είναι τόσο διαφορετική από την πραγματικότητα; αναρωτιέται η Γουλφ. H ζωή των «σπουδαίων αντρών» παρουσιαζόταν λογοκριμένη, από τις γυναίκες τους, τα παιδιά, τους φίλους, χωρίς στοιχεία για την καθημερινή συμπεριφορά τους. Βιβλία/μαυσωλεία, τα αποκαλεί η συγγραφέας, που διακατέχονταν από την ιδέα ότι πρέπει να εξαίρεται η «αγαθότητα» των αντρών, ενώ τούτοι έμοιαζαν με κέρινα ομοιώματα σαν εκείνα που συνόδευαν την εκφορά του νεκρού στο χώρο της ταφής του. Γι’ αυτήν, η σύγκρουση ανάμεσα στα γεγονότα και τη μυθοπλασία αποτελεί κεντρικό πρόβλημα των βιογράφων. Τα συμβάντα δεν μπορούν να αγνοηθούν, πρέπει με ακρίβεια και επιμέλεια να παρατεθούν χωρίς σχόλια. Αποτελούν το κέλυφος μια βιογραφίας. Αλλά αυτό πρέπει να γεμίζει με τη ζωή, δηλαδή την προσωπική ματιά, δηλαδή τη μυθοπλασία.

 

Χιλιάδες χρωματιστές κηλίδες

 

Αντιμετώπιζε σχεδόν ανταγωνιστικά τους ζωγράφους για την ικανότητά τους να ισορροπούν τα σχήματα με τις υφές και τα επίπεδα των χρωμάτων. Πώς μπορώ να κάνω το ίδιο στο μυθιστόρημά μου; αναρωτιόταν η Γουλφ, παραβάλλοντας γραπτά της με έργα των κοντινών της ζωγράφων, της αδελφής της Βανέσα Μπελ, του Ντάνκαν Γκραντ, της Ντόρα Κάρινγκτον. Σε ένα δοκίμιό της μεταφέρει μια αυθαίρετα κατασκευασμένη, από την ίδια, βιογραφία με αφορμή τον πίνακα Ennui1 του μεταϊμπρεσιονιστή ζωγράφου Γουόλτερ Σίκερτ που απεικονίζει έναν άντρα και μια γυναίκα που μοιάζουν αποξενωμένοι, παγιδευμένοι στο εσωτερικό ενός σπιτιού, παρά τη φυσική εγγύτητα. Πίστευε ότι υπάρχει ένας σιωπηλός τόπος στον οποίο έχουν πρόσβαση μόνο οι ζωγράφοι και που οι συγγραφείς αδυνατούν να προσεγγίσουν. Μελετητές της πάντως έχουν παραβάλει το γράψιμό της με τον πουαντιγισμό. Όπως οι νεοϊμπρεσιονιστές καλλιτέχνες επέλεγαν να απορρίψουν τα ακαδημαϊκά στιλ, φιλοτεχνώντας επιφάνειες χιλιάδων χρωματιστών κηλίδων, έτσι η συγγραφέας μάς κατακλύζει με θρυμματισμένες λαμπερές εικόνες και αισθήσεις.

 

Πάθος για τις δυσδιάκριτες ζωές

 

Η Hermione Lee επισημαίνει το πάθος της Γουλφ «για τις δυσδιάκριτες ζωές όπως και για τα υποτιμημένα λογοτεχνικά είδη: αυτοβιογραφίες, επιστολικά κείμενα, ημερολόγια. Αυτές οι ζωές, οι περισσότερες, είναι γυναικών. Κι όταν αναφέρεται στις βιογραφίες, γράφει για τον φεμινισμό. “Πώς θα ριζοσπαστικοποιήσω τις βιογραφίες;” αναρωτιέται. “Η ιδέα ξεπήδησε από μέσα μου σε μια νύχτα. Έτσι, ο Ορλάντο είναι ο ήρωας που μεταμορφώνεται σε ηρωίδα, σε μια βιογραφία που τελικά μεταστοιχειώνεται σε μυθοπλασία”, είχε ομολογήσει στην επίσης συγγραφέα Βίτα Σάκβιλ-Γουέστ, καθώς το βιβλίο αποτελούσε ένα κρυφό μήνυμα γι’ αυτήν. Για τη Βιρτζίνια Γουλφ η αναζήτηση νέων μορφών αφήγησης της ζωής των γυναικών ταυτίζεται και με τη σεξουαλική επανάσταση. Ενθάρρυνε τις φίλες της να γράψουν για τη ζωή τους, υποστηρίζοντας ότι «ποτέ δεν έχει κυκλοφορήσει μια γυναικεία αυτοβιογραφία. Τίποτα που να συγκρίνεται με αυτήν του Ζαν Ζακ Ρουσώ. Η αγνότητα και η μετριοπάθεια, υποθέτω είναι οι αιτίες».

 

To σπασμένο κάτοπτρο

 

Οι αναστολές και η αυτολογοκρισία είναι τα ζητήματα που για τη Γουλφ είχαν άμεση προτεραιότητα καθώς τότε πολύ λίγα ήταν γνωστά για τις γυναίκες. Άλλωστε σε ένα από τα νεανικά βιβλία της, τη συλλογή Memoirs of a novelist, που έγραψε σε ηλικία 24 ετών, η ομώνυμη ιστορία αποτελεί σπουδή της φύσης της βιογραφίας, που θα την διερευνά μέχρι το τέλος. Τα ημερολόγιά της αποτελούσαν έργο ζωής γι’ αυτή, καθώς καθημερινά, μετά την ώρα του τσαγιού, κατέγραφε τις μύχιες σκέψεις της για τους ανθρώπους που γνώριζε, για τη δημιουργική διαδικασία και τα προσχέδια των βιβλίων της, αλλά και για τον ίδιο τον ρόλο του ημερολογίου.

Ωστόσο, όπως επισημαίνει η Lee, η «δημόσια» ζωή της έχει πολλά κενά. Είχε διδαχθεί κατ’ οίκον, δεν εργάστηκε ποτέ σε γραφείο, σπανίως έδινε διαλέξεις ή συνεντεύξεις, δεν είχε παιδιά, ούτε ηχηρή προσωπική ζωή. Κι αν οι άλλοι θεωρούσαν ότι ανήκει σε μια οικογένεια και σε μια ομάδα, η ίδια αισθανόταν ξένη. Η αυτοβιογραφία της Γουλφ αποτελείται από συναισθήματα, μυστικές σκέψεις, ανακλήσεις της παιδικής ηλικίας. Οι οικογενειακές ιστορίες δίνουν σχήμα στα μυθιστορήματα και τα δοκίμιά της. Όπως η μορφή της πρόωρα χαμένης μητέρας της, που κυριαρχεί σε δύο από τα ωραιότερα και πιο γνωστά μυθιστορήματά της Τα κύματα και Στο φάρο.

Μεταπολεμικά η Βιρτζίνια Γουλφ χαρακτηρίστηκε ήσσονος σημασίας συγγραφέας, από τους άρρενες κριτικούς της εποχής. Η σπουδαιότητα της γραφής της εκτιμήθηκε και αναδείχτηκε πλήρως από τις φεμινίστριες της δεκαετίας του ’60 που αναγνώρισαν σε αυτή μια πολύτιμη «οδηγό» και εμπνεύστρια για να αφηγηθούν τις δικές τους ιστορίες και εμπειρίες με τη δική τους φωνή, χωρίς την αντρική διαμεσολάβηση. Στο Ένα δικό σου δωμάτιο (1929), που μαζί με τις Τρεις Γκινέες (1938) αποτελούν τα πιο διαβασμένα φεμινιστικά δοκίμιά της, γράφει: «Όλους αυτούς τους αιώνες οι γυναίκες χρησίμευαν σαν καθρέφτες που είχαν τη μαγική και υπέροχη δύναμη να αντανακλούν τη μορφή ενός άντρα δυο φορές μεγαλύτερη από το φυσικό της μέγεθος. [...] Όποια κι αν είναι η χρήση τους στις πολιτισμένες κοινωνίες, τα κάτοπτρα είναι κάτι βασικό σε κάθε βάναυση και βίαιη πράξη. [...] Γιατί αν η γυναίκα αρχίσει να λέει την αλήθεια, τότε η μορφή στον καθρέφτη αρχίζει να μικραίνει. [...] Το όραμα του καθρέφτη έχει μεγάλη σημασία γιατί φορτίζει τη ζωτικότητα. Αν του το πάρει κανείς ο άντρας μπορεί να πεθάνει, σαν τον ναρκομανή που του στερούν την κοκαΐνη του».

 

Πηγή: Hermione Lee, «Virginia Woolf», Vintage, 1997

 

Βιβλιογραφική αναφορά: Βιρτζίνια Γουλφ, «Ένα δικό σου δωμάτιο», μτφ: Μίνα Δαλαμάγκα, εκδόσεις Οδυσσέας, 2015

 

Σημείωση

1. www.tate.org.uk/art/artworks/sickert-ennui-n03846

ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet