Αλέξης Πολίτης «1821-1831. Μαζί με την ελευθερία γεννιέται και η καινούρια λογοτεχνία», Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2021

 

Η έννοια του λογοτέχνη δεν υπήρχε πριν από το 1821, γράφει ο Αλέξης Πολίτης. Υπήρχε η έννοια της ποίησης όχι όμως και η έννοια του ποιητή, «ως δημιουργού με κεντρικό στοίχημα της ζωής του την ποίηση». Και αυτό παρά το γεγονός ότι κυκλοφορούσαν ήδη έντυπα, ότι γράφονταν θούριοι, ότι μεταφράζονταν βιβλία, ότι τα σχολεία είχαν πολλαπλασιαστεί, ότι ιδρύονταν φιλόμουσες εταιρείες. Όλα αυτά σήμαιναν ότι από το 1790 και μετά η πνευματική ζωή άλλαζε, ένας νέος κόσμος διαμορφωνόταν. Εντούτοις είναι αρκετά σαφές ότι ο Αθανάσιος Χριστόπουλος και ο Γιάννης Βηλαράς, βασικοί εκπρόσωποι της προεπαναστατικής ποίησης, δεν θεωρούσαν τους εαυτούς τους ποιητές με τη σημερινή έννοια του όρου. Η λογοτεχνία δεν είχε ακόμα αποσπαστεί από τη λογιοσύνη.

Αυτό θα γίνει με τον Σολωμό. «Με τον Σολωμό η λογοτεχνία αποκτά την απόλυτη αυταξία, αποσυνδέεται τελείως από τη γνώση ή τη λογιοσύνη – λειτουργεί αυτή καθεαυτή», λέει ο Αλέξης Πολίτης. Αυτό είναι ακριβώς το στοιχείο που, ενώ η Επανάσταση και ο Αγώνας παραμένουν σταθερά στο μυαλό του, ο Σολωμός οδηγείται και σε άλλους δρόμους, κοινωνικής ευαισθησίας και πλούτου στοχασμών, με έργα όπως η «Φαρμακωμένη», οι «Νεκρικές Ωδές», το «Εις Μοναχήν» .

Στον κύκλο του Σολωμού ανήκαν και άλλοι σημαντικοί ποιητές που έμειναν στη σκιά του. Ο Τερτσέτης, ο Πελεκάσης, ο Ταγιαπιέρας και, βέβαια, ο Αντώνιος Μάτεσης. Πειραματίστηκαν με το δημοτικό τραγούδι, υπήρξαν οπαδοί της καθημερινής, λαϊκής γλώσσας. Αλλά δεν εξέδωσαν οι ίδιοι τα έργα τους, επισημαίνει ο Αλέξης Πολίτης, γεγονός που εμπόδισε το να παίξουν ρόλο οι απόψεις τους στην πρώιμη εμφάνιση του γλωσσικού ζητήματος. Ήταν καλοί δημιουργοί, τα κείμενα ωστόσο του Σολωμού (ο οποίος ενδιαφερόταν για το δημοτικό τραγούδι μόνο ως γλωσσική πηγή) ήταν μιας ποιότητας που στην ελληνική γλώσσα μπορούσε να συγκριθεί μόνο με τα κείμενα των χρόνων της κρητικής άνθησης. Γι’ αυτό και θεωρείται ιδρυτής της νέας ελληνικής λογοτεχνίας. Ο Αλέξης Πολίτης περιγράφει όλο το κλίμα που οδήγησε στη συγγραφή του «Ύμνου», τον Μάιο του 1823, μαζί και τη μεγάλη και πολυδιάστατη, καθώς φαίνεται, αν και όχι πολύ τονισμένη ως τώρα, συμβολή στη διαμόρφωση αυτού του κλίματος, του Σπυρίδωνος Τρικούπη – που είχε επικοινωνία με τον Σολωμό και με τη Ζάκυνθο.

Το βιβλίο καλύπτει όλη τη δεκαετία του Αγώνα, κάνει εκτενείς αναφορές στον Μπάιρον, στο αναιμικό θέατρο –οι πρώτες παραστάσεις προεπαναστατικά πραγματοποιούνται δειλά δειλά στο Βουκουρέστι και το Ιάσιο–, στον Τύπο, τις εκδόσεις, τη λογιοσύνη των Φαναριωτών. Τη δεκαετία του 1820 ο Κοραής στρέφεται σε εκδόσεις των πιο πολιτικών από τα αρχαία κείμενα, ενώ η γενικότερη εκδοτική δραστηριότητα μειώνεται μεν, λόγω εμπόλεμης κατάστασης, αλλάζει χαρακτηριστικά δε. Μια πολύ χρήσιμη παρατήρηση του συγγραφέα είναι ότι το δεύτερο μισό της δεκαετίας αυτής, μετά δηλαδή το 1826, οι περισσότερες συνδρομές και πωλήσεις γίνονται από τις επαναστατημένες περιοχές που πριν είχαν ανύπαρκτη αναγνωστική παρουσία – προηγουμένως οι περισσότεροι αναγνώστες ήταν σε παροικίες εκτός ελληνικού χώρου. Μέσα σ’ όλα αυτά, στην Ερμούπολη το 1828 μεταφράζεται από τα ιταλικά και η πρώτη Μαγειρική. Ανάμεσα στους συνδρομητές, γεγονός πρωτόγνωρο για την εποχή, ήταν και 35 γυναίκες.

Το βιβλίο του Αλέξη Πολίτη είναι πολύτιμο από πολλές απόψεις. Για τις ιστορικές σπουδές, για τη φιλολογία αλλά και για τον καθένα μας, αφού καταφέρνει και ανοίγει το βλέμμα και τους ορίζοντες της αυτογνωσίας μας. Ημών των νεοελλήνων που, όπως λέει στην πρώτη φράση του έργου του, όλοι μας «είμαστε τέκνα του 1821».

 

 

Στρατής Πασχάλης (ανθολόγηση), «Είναι παντού. 12 ποιητές του 20ού αιώνα», εκδόσεις Μεταίχμιο, 2021

 

Μια πολύ ενδιαφέρουσα νέα ανθολογία ποίησης προτείνουν ο Στρατής Πασχάλης και οι εκδόσεις Μεταίχμιο. Οι ανθολογίες, που συχνά πυκνά παράγονται είναι, φυσικά, πρώτα απ’ όλα μια εικόνα των επιλογών του ανθολόγου. Δεν είναι, δηλαδή, μια αντικειμενική εικόνα της ελληνικής ποίησης, γιατί τέτοια απόλυτη αντικειμενικότητα δεν υπάρχει. Είναι, μάλλον, ένας συνδυασμός επιλογής ποιητών που έχουν επηρεάσει τον ίδιο τον ανθολόγο και επιλογής των ποιητών που ο ίδιος θεωρεί «αντικειμενικά» ότι αξίζουν να ανθολογηθούν, έστω και αν δεν είναι της δικής του αυστηρής προτίμησης. Ταυτόχρονα, βέβαια, και αναπόφευκτα, εφόσον ο ανθολόγος είναι ο ίδιος ένας σημαντικός ποιητής του καιρού του, οι επιλογές αντανακλούν και μια ορισμένη ιδέα που έχει η συγκεκριμένη εποχή για την ποιητική της ιστορία.

Από αυτή την άποψη η ανθολόγηση που κάνει ο Στρατής Πασχάλης είναι σημαντική. Τα περισσότερα ποιήματα (περί τα 30) είναι του Κωνσταντίνου Καβάφη, ο οποίος ανθολογείται και πρώτος – αυτό και λόγω χρονολόγησης. Περί τα 20 ποιήματα έχουν στη συλλογή οι Παλαμάς, Σικελιανός, Καρυωτάκης, Λαπαθιώτης, Σεφέρης, Ελύτης, Ρίτσος, ενώ περί τα 10 ο καθένας ποιήματα έχουν οι υπόλοιποι ανθολογούμενοι: Βάρναλης, Πολυδούρη, Εμπειρίκος, Εγγονόπουλος. Αυτοί είναι οι «12 ποιητές του 20ού αιώνα» που επιλέγει ο Στρατής Πασχάλης. Εύλογα θα σκεφτεί κανείς ότι ο αιώνας κλείνει νωρίς με αυτές τις επιλογές, ωστόσο ο ανθολόγος έχει προσθέσει ένα άλλο κριτήριο που δικαιολογεί εν μέρει το χρονολογικό όριο της γενιάς του ’30, κριτήριο που αναλύει εκτενώς στον πρόλογό του.

Θέμα του, λέει ο Στρατής Πασχάλης, δεν είναι η ποίηση αλλά το ποίημα. «Πολλοί έγραψαν ποίηση. Λίγοι γράφουν ποιήματα, γερά και ξεκάθαρα, που να καρφώνονται στη μνήμη και να μας καλούν στον γοητευτικό τους κόσμο, κόσμο συμπυκνωμένης γλωσσικής ενέργειας, αντίστοιχο σε κύρος και στερεότητα μ’ ένα διήγημα, ένα μυθιστόρημα, ένα δράμα».

Η γενιά του ’30 έγινε λοιπόν ένα όριο, με την έννοια ότι εκεί «η νεωτερικότητα άρχισε να ευνοεί περισσότερο τις συνθέσεις ποιητικής ύλης, ή τα ποιήματα αόριστων και γενικευμένων θεματικών πυρήνων, (…) με κύριο εισηγητή τον Ελύτη και δευτερευόντως τον Σεφέρη. Το ήθελε η εποχή που είχε κουραστεί πια να ταυτίζει το ποίημα με την έννοια του λόγιου τραγουδιού κι απαιτούσε από την ποίηση ριζοσπαστική πρωτοτυπία. Ωστόσο, παραδόξως, οι δύο μεγάλοι Έλληνες υπερρεαλιστές μας, ο Εμπειρίκος και ο Εγγονόπουλος, υπηρέτησαν περισσότερο την ποιητική μονάδα έναντι της ύλης των ποιητικών συνθέσεων», συμπληρώνει, παρουσιάζοντας τους λόγους που συμπεριλήφθηκαν και οι δύο τελευταίοι στο εν λόγω σκεπτικό. Με μια σε βάθος θεωρητική τοποθέτηση υπέρ του ποιήματος έναντι της ποίησης, που ξεκινάει από τον Σολωμό και φτάνει στο Έλιοτ, τον Βαλερί και τον Γκαστόν Μπασελάρ, ο Στρατής Πασχάλης μας προσφέρει εντέλει την πρωτότυπη οπτική όχι μιας ανθολογίας ποίησης, ούτε κάποιων ποιητών, αλλά μιας ανθολογίας ποιημάτων. Και ανοίγει και μια συζήτηση για το αν οι «συνθέσεις ποιητικής ύλης» έχουν κουράσει κι αυτές.

ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet