«Καθαρότατον ήλιο επρομηνούσε

Της αυγής το δροσάτο ύστατο αστέρι

Σύγνεφο, καταχνιά, δεν απερνούσε

Τ’ ουρανού σε κανένα από τα μέρη∙

Και από κει κινημένο αργοφυσούσε

Τόσο γλυκό στο πρόσωπο τ’ αέρι

Που λες και λέει μες στης καρδιάς τα φύλλα

Γλυκιά η ζωή και ο θάνατος μαυρίλα.»

απόσπασμα από το ποίημα του Διονυσίου Σολωμού «Η ημέρα της Λαμπρής»

[www.youtube.com/watch?v=BO7zpEwnfFQ]

 

Θυσία και Ομορφιά, Μητέρα και Υιός, Θρήνος και Ανάσταση. Εδώ στα νότια μέρη της Ευρώπης, στην Ελλάδα και σ’ όλη τη λεκάνη της Μεσογείου, η γιορτή του Πάσχα φέρνει μέσα της αρώματα πολύ παλιά κι όμως παντοτινά. Ακριβώς όπως η Άνοιξη κι αυτή η αβάσταχτη Χαρμολύπη της: η «Αισθηματική Αγωγή» του Πάσχα, τόσο κεντρική στην ψυχοσύνθεση των μεσογειακών ανθρώπων.

Δεν θα μπούμε στα μυστήρια της πίστης και του θείου που κάθε πολιτισμός αλλά και κάθε άνθρωπος ξεχωριστά προσεγγίζει με τον δικό του τρόπο, κι είναι απολύτως σεβαστός. Θα δείξουμε, ωστόσο, πτυχές που από τα βάθη της ιστορίας, μεταμορφωμένες με το μαγικό ραβδί των ποιητών, μπλέκονται η μια με την άλλη και μοιάζει να αφηγούνται, τελικά, τον ίδιο μύθο. Ένα μύθο για τον κύκλο της ζωής, του θανάτου και της αναγέννησης, γεννημένου και ριζωμένου σ’ αυτή τη γωνιά του κόσμου.

 

Η θυσία

 

«Ω γλυκύ μου έαρ,

γλυκύτατον μου τέκνον

πού έδυ σου το κάλλος;»

[www.youtube.com/watch?v=GOBoRbbTXLc]

 

Ο νέος και όμορφος άνδρας πεθαίνει μαρτυρικά τη στιγμή που η φύση βρίσκεται στο απόγειο της ανθοφορίας της. Η θυσία του είναι σπαραχτική και όμως αναγκαία. Η Μητέρα θρηνεί τον Υιό της. Στη συνέχεια Αυτός θ’ αναστηθεί και η σωτηρία του Ανθρώπου θα διασφαλιστεί. Κι αυτό το μέγα μυστήριο, με μια έννοια αναβιώνει, κάθε χρόνο, την ίδια εποχή, αενάως.

Το μοτίβο της ανοιξιάτικης θυσίας είναι πανάρχαιο στη λεκάνη της Μεσογείου. Το βρίσκουμε στον ελληνικό μύθο της αρπαγής της Περσεφόνης ή Κόρης από τον άρχοντα του κάτω κόσμου, στο ανοιξιάτικο λιβάδι. Στη λατρεία του πανέμορφου και κάπως αμφίφυλου Άδωνι, γιου και εραστή θεϊκών ενσαρκώσεων της Μεγάλης Μητέρας, διαδεδομένη κυρίως σε περιοχές της Μικράς Ασίας. Στις υπόρρητες υπομνήσεις της βακχικής μυθολογίας, όπου ο νεαρός γιος του βασιλιά πεθαίνει κατασπαραγμένος από τις ιέρειες του Διόνυσου-Βάκχου, που επίσης συμβολίζει τις δυνάμεις της φύσης. Κι όλ’ αυτά συμβαίνουν προκειμένου η φύση, η γη, η Μεγάλη Μητέρα να γονιμοποιηθεί και να δώσει τους καρπούς της, την ευλογία της στους ανθρώπους.

Στο χριστιανικό Πάσχα οι συμβολισμοί παραπέμπουν σ’ ένα άλλο πνευματικό σύμπαν, αφού ο Υιός του Θεού θυσιάζεται για τη σωτηρία της ψυχής των ανθρώπων, γεγονός που επιστέφεται και διασφαλίζεται ταυτόχρονα με την Ανάστασή του. Εντούτοις, από τα πρωτοχριστιανικά κιόλας χρόνια, ο λόγος των υμνωδών και τα λαϊκά έθιμα που διαμορφώθηκαν μέσα στους αιώνες, συνειδητά ή ασυνείδητα φέρνουν στην επιφάνεια τα αρχαϊκά συναισθήματα. Όπως όταν, λόγου χάρη, για να πανηγυρίσουμε την ανάσταση του «αμνού του Θεού» θυσιάζουμε πραγματικά αρνάκια και τα τρώμε, όπως ακριβώς έκαναν κι οι αρχαιότεροι κάτοικοι του τόπου μας σε αντίστοιχες περιπτώσεις!

Αυτά τα συναισθήματα που συνδέουν την Άνοιξη με τη Θυσία για τη Σωτηρία και τη Συνέχιση της Ζωής μέσα από τον μαρτυρικό κι εν τέλει μυστηριακό Θάνατο ζωντανεύουν αβίαστα στην τέχνη. Οι δημιουργοί, ανώνυμοι λαϊκοί και επώνυμοι κλασικοί συγγραφείς και ποιητές βλέπουν το μυστήριο να επαναλαμβάνεται, ταυτίζοντας τους ήρωες των λαϊκών αγώνων με το νεαρό θυσιαζόμενο Θεό.

Ο Αθανάσιος Διάκος, ωραίος και ιερός (ως ιερωμένος, αφού ήταν όντως διάκονος) στην ακμή της νεότητάς του, θυσιάζεται για την ελευθερία την άνοιξη, στο πασίγνωστο δημοτικό τραγούδι:

 

«Για ιδές καιρό που διάλεξεν ο Χάρος να με πάρει.

Τώρα π’ ανθίζουν τα κλαριά και βγάζει η γης χορτάρι»

 

Ενώ ο Γιάννης Ρίτσος στον «Επιτάφιο» υπαινίσσεται την ταύτιση της μάνας του νεκρού αγωνιστή της εργατικής πρωτομαγιάς του 1936, με την Παναγία, την Οικουμενική Μητέρα, ο Υιός της οποίας είν’ εκείνος που ακτινοβολεί «το φως της οικουμένης» και κηρύσσει την ευτυχία των ανθρώπων:

 

«Μέρα Μαγιού μου μίσεψες, μέρα Μαγιού σε χάνω,

Άνοιξη, γιε, που αγάπαγες κι ανέβαινες απάνω.

Στο λιακωτό και κοίταζες και δίχως να χορταίνεις

άρμεγες με τα μάτια σου το φως της οικουμένης

Και μου ιστορούσες με φωνή γλυκιά ζεστή κι αντρίκεια

τόσα όσα μήτε του γιαλού δεν φτάνουν τα χαλίκια

Και μου 'λεγες πως όλ' αυτά τα ωραία θα ειν' δικά μας,

και τώρα εσβήστης κι έσβησε το φέγγος κι η φωτιά μας».

[www.youtube.com/watch?v=yIpCKsBE8qA]

 

Με πολύ ιδιαίτερο τρόπο αποδίδει την ατμόσφαιρα του ιερού θανάτου ο Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, από την άλλη άκρη της Μεσογείου. Εδώ ο Υιός νιώθει το θάνατό του να έρχεται “μέσα στη νύχτα και τη ζέστη”: Απόλυτα οικεία εικόνα για όλα τα μεσογειακά παράλια, η λιτή κάμαρα με τους λευκούς ασβεστωμένους τοίχους, ολόφωτη από τη λάμψη των φτωχικών μπακιρένιων σκευών! Ζητά παρηγοριά απ’ τη Μάνα που τον παραστέκει και στέλνει το μήνυμα της οικουμενικής αγάπης «σ’ όλη τη γη, σ’ όλους τους τόπους».

 

«Τι είναι κείνο που φωτά, Μάνα, στα δώματα ψηλά;
Κοιμήσου γιε μου κι ειν’ αργά, σήμανε η ώρα έντεκα.
Μάνα, στα μάτια μου για δες, λάμπουνε τέσσερις φωτιές.
Δεν είναι τίποτα, έλα πια, ειν’ τα μπακίρια αστραφτερά.

 

Μάνα μου, ευθύς που ξεψυχήσω

μηνύσετέ το στους ανθρώπους
σ’ όλη τη γη, σ’ όλους τους τόπους
κατά Βοριά κατά Νοτιά

μαντάτα στείλετε πικρά.

Μέσα στη νύχτα και στη ζέστη φέγγαν οι τοίχοι απ’ τον ασβέστη.
Τη φυσαρμόνικα γλυκά παίζανε Σεραφείμ γλυκά.
Κι οι πόρτες τ’ ουρανού χτυπούσαν κι όλα τα δάση αχολογούσαν
ψηλά δεν έβλεπες κανέναν κι οι φλόγες φούντωναν ολοένα.»


«Χαμός από Αγάπη», Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, μετάφραση Οδυσσέα Ελύτη

[www.youtube.com/watch?v=0XsXjuH_ww0]

 

Η γιορτή της κοινότητας

 

Όμως ο θρήνος δεν διαρκεί πολύ. Και η Μητέρα και όλος ο λαός που συμπάσχει ξέρει πως η θυσία δεν είναι ανώφελη κι ακόμη περισσότερο πως ακολουθείται από την Ανάσταση, την αναγέννηση της φύσης, τη νίκη της ζωής επί του θανάτου, του φωτός στο σκοτάδι, τη Λαμπρή. Το Πάσχα στην Ελλάδα και τη Νότια Ευρώπη είναι στην πραγματικότητα η μέγιστη των εορτών, όπως αντίστοιχα τα Χριστούγεννα στο Βορρά. Είναι η γιορτή του σμιξίματος, του μαζί, η γιορτή όπου οι άνθρωποι επανεπιβεβαιώνουν το συμβόλαιο της κοινότητας και των πρωταρχικών αξιών. Συμφιλιώνονται, συγχωρούν, ερωτεύονται:

 

«Ανοίξετε αγκαλιές ειρηνοφόρες

ομπροστά στους αγίους και φιληθείτε.

Φιληθήτε γλυκά χείλη με χείλη,

πέστε Χριστός Ανέστη, εχθροί και φίλοι.»

Απόσπασμα από το ποίημα του Διονυσίου Σολωμού «Η ημέρα της Λαμπρής»

[www.youtube.com/watch?v=R9R21Zl1EcI]

 

Και χορεύουν όλοι μαζί, όχι σε κλειστούς χώρους, αλλά έξω, μέσα στην ανθοφορούσα, καρποφορούσα φύση, όπως στο θρακιώτικο γαϊτάνι:

«Δω στα λιανοχορταρούδια, τι τρανός χορός θα γένει, σα γαϊτάνι θα παγαίνει»

 

Ξορκίζοντας την άλλη πλευρά της Μητέρας, τη σκοτεινή, που παραμένει συνειδητή, ακόμη και στο πιο οργιαστικό και ξέφρενο γλέντι;

«Τούτες οι μέρες το `χουνε
τούτες οι εβδομάδες
για να χορεύουν τα παιδιά
να χαίροντ’ οι μανάδες

Δώστε του χορού να πάει
τούτ’ η γη θα μας εφάει
τούτ’ η γη που την πατούμε
όλοι μέσα θε να μπούμε»

Δημοτικό τραγούδι, πολλές παραλλαγές σε διάφορα μέρη

[www.youtube.com/watch?v=3HN7hTTnE5I]

 

 

Η επιστροφή των ξενιτεμένων

 

Η άνοιξη είναι η εποχή που οι ξενιτεμένοι νιώθουν σφοδρή την επιθυμία να γυρίσουν σπίτι τους.

«Τώρα είναι Μάης κι' άνοιξη, τώρα είναι καλοκαίρι,
τώρα φουντώνουν τα κλαδιά κι' ανθίζουν τα λουλούδια.
Τώρα κι' ο ξένος βούλεται 'ς τον τόπο του να πάγη.»

Δημοτικό τραγούδι, της ξενιτιάς

[www.youtube.com/watch?v=HnbJUGxBRO0]

 

Κι επειδή πάντα ο ελλαδικός και ο βαλκανικός χώρος, λόγω φτώχιας και ιστορίας, κατατρεχόταν από τη μετανάστευση, την ξενιτιά, την προσφυγιά, τις μέρες αυτές περισσότερο απ’ όλες τις άλλες, οι ξένοι είναι ευπρόσδεκτοι στην πανάρχαιη ιερή φιλοξενία, για ν’ απαλυνθεί ο καημός της ξενιτιάς τους:

 

«Τούτες οι μέρες το 'χουνε, τούτες οι εβδομάδες,
να τραγουδούνε τα παιδιά, να χαίρονται οι μάνες,
πάντα 'ν’ οι πόρτες ανοιχτές κι οι τράπεζες στρωμένες,
και τα φανάρια αφτούμενα, να δουν οι ξένοι να μπουν.»

Δημοτικό, Μεστά Χίου και σε πολλές περιοχές της Ελλάδας

[www.youtube.com/watch?v=h_vXsnh5aWE]

 

Το δίκαιο της μητέρας είναι τρομερό: Δεν υπάρχει μεγαλύτερη κατάρα απ’ την εξορία του γιού της, με ορόσημο την ιδιαίτερη για τα Βαλκάνια γιορτή του Αγίου Γεωργίου!

 

 «Μάνα μου πικροκάταρη, πάψε να καταριέσαι!
Γιατί θα να ρτει τ’ Α-Γεργιού, πρώτη γιορτή του χρόνου,
θα πας μέσα στην εκκλησιά, που πάει όλος ο κόσμος,

θα δεις την πάντα μου αδειανή και το στασίδι μου άδειο,

θα βουρκωθούν τα μάτια σου, να σηκωθείς, να φύγεις,
 τότε τους ναύτες θα ρωτάς, μην είδατε το γιο μου.»
Δημοτικό, Μεστά Χίου, ο.π.

 

Ο Αη Γιώργης

 

Tο Πάσχα ακολουθεί τους δρόμους της σελήνης, σε ορισμένο χρόνο μετά την εαρινή ισημερία και η γιορτή του Αγίου Γεωργίου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη μαζί του ως γιορτή κινητή. Τι κάνει τον Αη Γιώργη ξεχωριστό;

Ίσως η ταύτισή του με τους πανάρχαιους ήρωες που σκοτώνουν δράκους και φίδια κοντά σε νερά και σώζουν τις κοινότητες από το φόρο αίματος που οφείλουν στη Σκοτεινή Μητέρα για την επιβίωσή τους. Ο Άη Γιώργης έχει μέσα του κάτι απ’ τον Περσέα που έσωσε την Ανδρομέδα απ’ το φριχτό θαλάσσιο τέρας, τον Απόλλωνα που εξόντωσε τον Πύθωνα, το τεράστιο φίδι στον ομφαλό της γης, στους Δελφούς με τη θαυματουργή κρήνη κι όλες τις επιβιώσεις τέτοιων μύθων στα χριστιανικά χρόνια. Κι αν ο δράκος ή ο Όφις συμβολίζουν το Κακό, τον Διάβολο, στην αρχαιότητα συμβόλιζαν την καταστροφική δύναμη της Γης, που άνδρες με υπερφυσικές ιδιότητες κατάφεραν να δαμάσουν!

Η αλληγορία της νίκης επί του θανάτου μέσα από την εξημέρωση της φύσης επαναλαμβάνεται, μόνο που αυτή τη φορά το θυσιαζόμενο σφάγιο γίνεται «επικίνδυνο», λυτρώνοντας τους ανθρώπους από τη Χαρμολύπη.

Στα Βαλκάνια ο Άγιος Γεώργιος είναι κορυφαίος άγιος για Σέρβους και Βουλγάρους. Οι Ρομά, όμως, των Βαλκανίων είναι εκείνοι που περισσότερο απ’ όλους διατηρούν την πανάρχαιη σημασία της γιορτής του, της μεγάλης γιορτής της Άνοιξης, το Εντερλέζι, στις 6 Μαΐου, σαράντα περίπου μέρες μετά την εαρινή ισημερία, με το παλιό ημερολόγιο. Μάλιστα, τότε τιμούν τον άγιο και οι μουσουλμάνοι, τσιγγάνοι και όχι μόνον. Η ονομασία άλλωστε αποτελεί παραλλαγή της τουρκικής λέξης Hıdırellez, που σημαίνει ακριβώς τη μουσουλμανική εορτή για τον ερχομό της άνοιξης!

[www.youtube.com/watch?v=EZf00ad3G6o]

Αγγέλικα Σαπουνά Η Αγγέλικα Σαπουνά είναι δημοτική σύμβουλος Γαλατσίου, επικεφαλής της παράταξης «Γαλάτσι Από Κοινού». Περισσότερα Άρθρα
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet