«Η μητρόπολη είναι για το ‘‘πλήθος’’ (multitude)

ότι ήταν το εργοστάσιο για την εργατική τάξη»
Μάικλ Χαρντ και Αντόνιο Νέγκρι

 

Όταν μιλάμε για τον κοινό χώρο της πόλης και την «παραγωγή» του εννοούμε κάτι διαφορετικό από τον δημόσιο χώρο και την ανοιχτή πρόσβαση σε αυτόν. Ο κοινός χώρος, σε αντίθεση με τον δημόσιο, δεν είναι κάποιο αγαθό που προσφέρεται από το κράτος, την Περιφέρεια ή τον Δήμο, αλλά είναι χώρος που δημιουργείται από μια ή περισσότερες κοινότητες. Λέμε ότι ο χώρος «δημιουργείται» ή «παράγεται» γιατί, σε αντίθεση με την ευρεία αντίληψη που αντιλαμβάνεται τον χώρο ως μία απλή συνάθροιση υλικών που αποτελεί το «σκηνικό» της ανθρώπινης δραστηριότητας, τις τελευταίες δεκαετίες προάγεται μία πιο δυναμική αντίληψη του χώρου που τον αντιλαμβάνεται ως ένα ενεργό παράγοντα της διαμόρφωσης της κοινωνικής ζωής και όχι ως ακόμα ένα παθητικό και «ουδέτερο» στοιχείο ή αποτέλεσμά της. Άρα, ο χωρός θα πρέπει να νοείται πάντα σε συνάρτηση με τις κοινωνικές σχέσεις που τον παράγουν και συνεπακόλουθα σε σχέση με τις γεωμετρίες δύναμης που διατρέχουν τις κοινωνικές σχέσεις αυτές.

Εάν, λοιπόν, ο χώρος παράγεται, οι σύγχρονες μητροπόλεις μπορούν να θεωρηθούν ως τα εργοστάσια παραγωγής των αστικών κοινών. Το κοινά της πόλης «εκκρίνονται» μέσα από τις δράσεις διαφόρων ομάδων και κοινοτήτων οι οποίες αποφασίζουν για τους θεσμούς, τις μορφές, και τις λειτουργίες τους μέσα από οριζόντιες (τυπικές και άτυπες) διαδικασίες αλλά και μέσα από αόρατες και άρρητες καθημερινές πρακτικές. Έτσι, τα αστικά κοινά μπορούν να «προκύψουν» παντού: σε δημόσιες πλατείες και πάρκα, σε δρόμους και σε σχολεία, εντός της αθηναϊκής πολυκατοικίας, σε χώρους εργασίας, στα πανεπιστήμια, ακόμα και στις φυλακές. Αυτό ίσως ακούγεται περίεργο, αλλά συμβαίνει κυρίως επειδή έχουμε συνηθίσει να κατανοούμε τον αστικό χώρο με όρους ιδιοκτησίας και όχι με όρους (συν)δημιουργίας.

 

Δημόσιος και ιδιωτικός χώρος

 

Στον διάλογο πάνω σε αυτά τα ζητήματα κυριαρχούν δύο εναλλακτικές: ο δημόσιος και ο ιδιωτικός χώρος. Ο ιδιωτικός χώρος είναι αυτός του οποίου τα δικαιώματα παραγωγής, δηλαδή χρήσης, διαμόρφωσης, και θεσμοθέτησης, ανήκουν αποκλειστικά σε κάποιο πρόσωπο (φυσικό ή νομικό) το οποίο έχει το δικαίωμα να πράττει κατά βούληση εντός των συγκεκριμένων ορίων του, ακολουθώντας βέβαια κάποιες γενικές αρχές όπως αυτές ορίζονται από το νόμο. Ο ιδιωτικός χώρος αποκτά, δηλαδή, το νόημά του μόνο μέσα από τον αποκλεισμό όλων, πλην των ιδιοκτητών του, από τις διαδικασίες παραγωγής του.

Ο δημόσιος χώρος, από την άλλη, είναι χώρος ο οποίος παράγεται από κάποια αρχή και παραδίδεται στους πολίτες μόνο για χρήση. Δηλαδή, είναι η αρχή που καθορίζει το τι είναι επιτρεπτό και επιθυμητό να λαμβάνει χώρα στο δημόσιο χώρο και επίσης, είναι η αρχή που καλείται να επιβάλλει κυρώσεις σε όσους/ες δεν συμμορφώνονται με αυτούς τους θεσμούς. Αυτό δηλαδή που νοηματοδοτεί τον δημόσιο χώρο σε σχέση με τον ιδιωτικό είναι η ελεύθερη πρόσβαση των πολιτών, παρόλο που το δικαίωμα της παραγωγής και θέσμισής του, παραμένει αντικείμενο μίας ανώτερης αρχής και όχι δικαίωμα όσων τον χρησιμοποιούν. Για το λόγο αυτό, ο δημόσιος χώρος πολλές φορές σχεδιάζεται και οργανώνεται βάσει του τι θεωρείται κυρίαρχο σε κάθε κοινωνία και ως εκ τούτου αντανακλά και τις συγκεκριμένες σχέσεις δύναμης που τη διατρέχουν.

 

Ο χώρος της μητρόπολης

 

Η στροφή του ενδιαφέροντος προς τα αστικά κοινά αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην προσπάθεια κατανόησης αλλά και μεταμόρφωσης της μητροπολιτικής εμπειρίας για μια σειρά από λόγους. Ο χώρος της μητρόπολης είναι το κατεξοχήν πεδίο των «συναντήσεων» των πολλαπλών πολυεθνικών και πολυπολιτισμικών υποκειμένων που την κατοικούν. Ταυτόχρονα, είναι το πεδίο όπου συντελείται η ίδια η διαμόρφωση των διαδικασιών υποκειμενοποίησης, δηλαδή είναι ο τόπος που καθορίζει το τι άνθρωπολογικοί τύποι θα γεννηθούν, διαμορφωθούν, και ίσως, κυριαρχήσουν. Οι διαδικασίες λοιπόν παραγωγής του αστικού χώρου είναι ένα καθοριστικό πεδίο για το τί κοινωνικές αξίες, καθημερινές πρακτικές, σχέσεις, και νοοτροπίες θα καλλιεργηθούν σε μια κοινωνία. Σε μια πολυκατοικία, για παράδειγμα, στην οποία κυριαρχεί η λογική του ιδιωτικού πάνω στο κοινό, οι κοινόχρηστοι χώροι παραμένουν συνεχώς κλειστοί και κενοί, οι κάτοικοί της χωρίζονται σε ένοικους και ιδιοκτήτες, και από την καθημερινότητα απουσιάζει πλήρως το στοιχείο του μοιράσματος και της αλληλεγγύης. Αντίστοιχα, ένας δημόσιος χώρος αυστηρά ρυθμισμένος από το κράτος, συνήθως γίνεται ένας χώρος απλής προσπέλασης τον οποίο οι πολίτες δεν μπορούν εύκολα να οικειοποιηθούν και να νιώσουν μέρος του.

Τα αστικά κοινά είναι χώροι υπό συνεχή διαμόρφωση και οι κανόνες χρήσης τους, ο χαρακτήρας τους, και η μορφή τους μεταβάλλονται ανάλογα με τις δυναμικές που αναπτύσσονται. Με άλλα λόγια, ο κοινός χώρος προκύπτει μέσα από την ώσμωση, αλληλεπίδραση, επικοινωνία, πάλη, και συμβιβασμό των διαφορετικών ατομικών και συλλογικών υποκειμένων που αξιώνουν τη χρήση του για τους δικούς τους λόγους το καθένα. Ένα πλεονέκτημα των αστικών κοινών είναι ότι μιας και παράγονται από τα ίδια τα υποκείμενα που τα χρησιμοποιούν, μπορούν να αντανακλούν καλύτερα τις ιδιαίτερες ανάγκες τους. Ίσως ακόμα πιο σημαντικό, η ίδια η διαδικασία παραγωγής του κοινού χώρου μπορεί πολλές φορές να λειτουργήσει ως εφαλτήριο για διάφορες υπερβάσεις και συνδέσεις μεταξύ προηγουμένως ασύνδετων και αγνώστων μεταξύ τους υποκειμένων, καθώς μέσω της συνδημιουργίας μπορούν να να αναπτυχθούν νέοι κοινωνικοί δεσμοί καθώς και μια αίσθηση κοινού μέλλοντος και αλληλεγγύης. Τα αστικά κοινά, έτσι, ταυτόχρονα με την αναδιαμόρφωση του αστικού χώρου, επιδιώκουν να αλλάξουν και τη συμβολική σχέση με τον αστικό χώρο, καθώς και να δημιουργήσουν μια νέα ποικιλία θεσμών για τη μητρόπολη.

Άγγελος Βαρβαρούσης O Άγγελος Βαρβαρούσης είναι διδάσκων στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο και μεταδιδάκτορας στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Βαρκελόνης. Περισσότερα Άρθρα
Πρόσφατα άρθρα ( Περιβάλλον )
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2021 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet