Σε μια μεγάλη πρόσφατη συνέντευξη στην εφημερίδα La Repubblica, o φιλόσοφος Εντγκάρ Μορέν, με την εμπειρία των 100 του χρόνων, αναλύει γεγονότα περασμένα και σύγχρονα. Μιλά για την κρίση σκέψης που διαπερνά τις ευρωπαϊκές κοινωνίες και την ανάγκη διαμόρφωσης κριτικού πνεύματος στις νέες γενιές, ενώ, ξεδιπλώνοντας τον στοχασμό του, ανοίγει δρόμους για εμάς τους υπόλοιπους. Το τελευταίο του βιβλίο, Leçons d’un siècle de vie (Μαθήματα ενός αιώνα ζωής) έχει ακριβώς αυτόν τον ρόλο.

 

Διαδικασία οπισθοδρομησης

 

«Το μεγαλύτερο μάθημα που πήρα στη ζωή μου είναι αυτό της μόνιμης αυτοκριτικής, δηλαδή της αντίστασης σε αυτή την αυθόρμητη διαδικασία που υπάρχει εντός μας, την οποία οι Άγγλοι ονομάζουν self-deception, μια διαδικασία που τροφοδοτεί μέσα μας μια αυταπάτη, που επιδιώκει να ξεχάσει τα αρνητικά μας στοιχεία». «Είναι πιο σημαντικό», μας λέει ο Μορέν, «να προσπαθήσει κάποιος να διατηρήσει την ικανότητα να αντισταθεί στις στιγμές συλλογικής υστερίας, συλλογικού μίσους, σχεδόν συλλογικής τρέλας, που εμφανίζονται συνεχώς στη ζωή των κοινωνιών, ιδιαίτερα σε όλους τους πολέμους ή τις πολιτικές συγκρούσεις. Σήμερα το βλέπουμε στην πανδημία».

Σύμφωνα με τον γάλλο φιλόσοφο, η σημερινή κρίση δημιουργεί, με διαφορετικό τρόπο, τις ίδιες ανησυχίες που υπήρξαν στην Γαλλία την εποχή της ανόδου του Χίτλερ στην εξουσία. Με λίγα λόγια, η σημερινή κρίση, παρόλο που προκλήθηκε από διαφορετικές συνθήκες, είναι τόσο σοβαρή και τόσο έντονη, ώστε να καθίσταται δύσκολο να αμφισβητηθούν οι αναιτιολόγητες δηλώσεις, μέχρι και οι εκδηλώσεις μίσους. Όλα αυτά είναι στοιχεία που αναπτύσσονται κατά τη διάρκεια των κρίσεων, μαζί με αντίθετα στοιχεία, αλλά σήμερα φαίνονται ισχυρότερα.

Γιατί, όμως, φαίνονται ισχυρότερα; «Γιατί», μας εξηγεί ο Μορέν, «από τις αρχές του 21ου αιώνα αναπτύχθηκε μια διαδικασία οπισθοδρόμησης: Η γενική κρίση των δημοκρατιών και η επανεμφάνιση ενός αυταρχικού συστήματος με ημι-δημοκρατική πρόσοψη, που ονομάζεται λανθασμένα λαϊκιστικό, ενώ είναι δημαγωγικό. Βλέπουμε να υπερισχύει σε όλο τον πλανήτη η φρενίτιδα του άμεσου κέρδους, με ανώνυμες εταιρείες να υλοποιούν τεράστια έσοδα λόγω οικονομικής κρίσης. Από τη μια πλευρά υπάρχει η εξουσία του χρήματος και των αυταρχικών καθεστώτων, παράγοντες που συχνά συνδέονται, ενώ από την άλλη υπάρχουν οι αντιστάσεις, με τις εκρήξεις της λαϊκής οργής, στην Αλγερία, στην Χιλή, στην Γαλλία με τα κίτρινα γιλέκα. Αυτές οι αντιστάσεις καταστέλλονται πάντα, παρόλο που εκφράζουν μεγάλες προσδοκίες του πληθυσμού, γιατί δεν έχουν μια σκέψη, μια οργάνωση. Και πρέπει να θυμηθούμε ότι για δεκαετίες μια καλά οργανωμένη σκέψη υπήρξε. Ήταν η μαρξιστική, με τα όριά της, με τις ελπίδες της, με τις αλήθειες της, με τις ιδέες της». Ο Μορέν συνεχίζει: «Σήμερα ζούμε σε μια εποχή κενού σκέψης. Για όλη μου τη ζωή, μέχρι τα τελευταία χρόνια, προσπάθησα να προωθήσω ένα μήνυμα, μια σκέψη, που να είναι σε θέση να οργανώσει ένα όραμα, μια ανθρωπιστική πολιτική, μολονότι έχω την εντύπωση ότι κηρύσσω στην έρημο».

 

Η τρομακτική κρίση σκέψης

 

Σύμφωνα με τον φιλόσοφο, σήμερα βιώνουμε μια τρομακτική κρίση σκέψης. Ακόμη και οι οικονομολόγοι δεν αντιλαμβάνονται ότι οι υπολογισμοί δεν είναι αρκετοί για να κατανοηθούν τα ανθρώπινα προβλήματα. Οι στατιστικές και οι δημοσκοπήσεις είναι βοηθητικά εργαλεία, αλλά το θέμα είναι πως πρόκειται για βοηθητικά εργαλεία μιας απούσας σκέψης ή ενταγμένης σε μια σειρά δογμάτων, σαν αυτά του νεοφιλελευθερισμού. «Η εποχή μας αρχίζει με μια απειλή για όλη την ανθρωπότητα», λέει ο Μορέν, «με τη βόμβα στη Χιροσίμα, μια απειλή που πολλαπλασιάζεται λόγω τρέλας και ανοησίας. Οι κατάσταση του πλανήτη μας είχε υποβαθμιστεί σε τρομακτικό βαθμό όταν ήρθε η πανδημία. Βρισκόμαστε μπροστά σε φοβερούς κινδύνους, αλλά και σε τόσο θαυμάσιες υποσχέσεις της επιστήμης και της τεχνολογίας, ώστε να αναρωτιόμαστε μήπως θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να βελτιώσουν τις ανθρώπινες σχέσεις, αντί να αυξήσουν την ανθρώπινη εξουσία».

«Ζούσαμε σε μια ψευδο-αναζήτηση βεβαιοτήτων: σχεδιάζαμε πώς θα είναι η Ευρώπη το 2040, το 2050, σαν να ήταν δυνατό να προβλέψουμε μηχανικά το μέλλον όταν η ιστορία είναι το ξεδίπλωμα του απροσδόκητου, όπως ήταν απροσδόκητη η πανδημία». Κατά τον Μορέν «πρέπει να προσπαθήσουμε να συμβιβαστούμε με την πολυπλοκότητα, ενώ η ιθύνουσα τάξη, σε όλα τα επίπεδα, δεν το έχει καθόλου συνειδητοποιήσει».

Μα πώς θα μπορούσαν οι δημοκρατικοί θεσμοί να βελτιώσουν τη ζωή των πολιτών; Η απάντηση του Μορέν είναι ότι «πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι με τη δυνατότητα ποσοτικής αύξησης της υλικής ευημερίας αναπτύχθηκε και μια υποβάθμιση της ποιότητας ζωής, με την υποβάθμιση της παραδοσιακής αλληλεγγύης, με απώλεια της αίσθησης της κοινότητας, με τις συνθήκες απομόνωσης που βιώνουμε, ή με την κυριαρχία μιας οικονομικής εξουσίας που φροντίζει, για παράδειγμα, η βιομηχανική γεωργία να παράγει ανθυγιεινά και άνοστα προϊόντα, να καταστρέφει το έδαφος και να εξακολουθεί να αναπτύσσεται σε βάρος της οικολογικής γεωργίας. Άρα, η ανάκτηση της ποιότητας ζωής είναι πρώτα απ’ όλα μια προσωπική κατάκτηση, αλλά έχει ανάγκη από μια σταθερή πολιτική βοήθεια. Η ποιότητα ζωής, εκτός από την υλική ευημερία, έχει κεντρική σημασία, συνδέεται όμως και με τις ανθρώπινες σχέσεις. Αν οι πολιτικοί δεν το βλέπουν αυτό, αν βλέπουν μόνο τους υπολογισμούς, τους δείκτες μεγέθυνσης, το κατά κεφαλήν εισόδημα, δεν βλέπουν την ουσία».

 

Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση

 

Οι ευρωπαϊκοί δημοκρατικοί θεσμοί, άραγε, μπορούν να αντιμετωπίσουν αυτά τα ζητήματα; Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, απαντά ο Μορέν, κινδυνεύει να μεταβληθεί σε ευρωπαϊκή διάλυση. Δεν υπάρχει μόνο το Brexit, αλλά και η Πολωνία και η Ουγγαρία, ενώ, ακόμη και στη Γαλλία και στην Ιταλία υπάρχουν εθνικιστικά ρεύματα. Άρα, «πρέπει να αναγεννηθεί η Ευρώπη», αρχής γενομένης από ένα κοινό πεπρωμένο, που έγινε αντιληπτό με την πανδημία, όταν η Ευρώπη κατάλαβε ότι δεν παρήγε αυτό που χρειαζόταν για τη θεραπεία της πανδημίας. «Αντιληφθήκαμε ότι η παγκοσμιοποίηση δημιούργησε διασυνδέσεις, αλλά χωρίς πραγματική αλληλεγγύη. Η πανδημία φανέρωσε πόσο τα έθνη είναι κλεισμένα στον εαυτό τους, αμετακίνητα μέσα στον εγωισμό τους. Άρα, θα πρέπει να αναρωτηθούμε με ποιον τρόπο οι κοινοβουλευτικές δημοκρατίες θα μπορούσαν να πλαισιωθούν με συμμετοχική δημοκρατία, στην οποία οι πολίτες να έχουν ένα μόνιμο ρόλο, τόσο σε οργανισμούς όπως οι δήμοι και οι περιφέρειες, όσο και σε εθνικό επίπεδο. Ιδιαίτερα, πρέπει να αναζωογονηθεί η πολιτική σκέψη. Σήμερα, η πολιτική σκέψη, αριστερή και δεξιά, περιορίζεται σε προβλήματα ασφάλειας, μετανάστευσης ή παρόμοια, και για τα υπόλοιπα βασιλεύει ο νεοφιλελευθερισμός».

Με αφορμή τη δίκη για την επίθεση στο Bataclan, ο Μορέν αναλύει τη σκέψη του σχετικά με τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό: «Βλέπουμε ότι μετά από την εξαφάνιση του κομμουνισμού ως σχήμα, για πολλούς, επίγειας θρησκείας, θρησκείας επίγειας σωτηρίας, ενισχύθηκαν κάποιες επουράνιες, οι οποίες, σε κάποιες περιπτώσεις, εμφανίζουν πλευρές φανατισμού, όπως οι Αμερικανοί ευαγγελιστές ή ο τζιχαντισμός ενός τμήματος του μουσουλμανικού πληθυσμού». Η λύση που προτείνει ο Μορέν είναι η «εκπαίδευση στον προβληματισμό», δηλαδή η διδασκαλία απόκτησης κριτικού πνεύματος. «Αν αναπτύξουμε», μας λέει, «την ικανότητα προβληματισμού για τη γνώση, τη θρησκεία, τον Θεό και όλες τις οντότητες αυτού του τύπου, όχι μόνο θα αποκτήσουμε κριτικό πνεύμα, αλλά, ταυτόχρονα, θα δώσουμε ώθηση και στο αυτοκριτικό πνεύμα».

 

Η Ευρώπη μετά από 100 χρόνια


Ο Μορέν θεωρεί ότι «Η Ευρώπη πρέπει να στηριχθεί στην ιδέα ενός κοινού πεπρωμένου. Η Ευρώπη κατέχει έναν θησαυρό, που προέρχεται από την κοινή της κουλτούρα. Σήμερα πρέπει να οικοδομήσουμε μια κοινότητα με κοινό πεπρωμένο, και να κατανοήσουμε ότι ο άξονας πάνω στον οποίο περιστρέφεται ο κόσμος έχει μετατοπιστεί: σήμερα όλα παίζονται ανάμεσα σε δύο γιγάντιες δυνάμεις, τις ΗΠΑ και την Κίνα. Βλέπουμε την Ευρώπη να έχει μεταβληθεί σε ένα φρούριο με διάφορες μορφές οπισθοδρόμησης, θρησκευτικής και πολιτικής». «Άρα, η Ευρώπη που φαντάζομαι» λέει ο γάλλος φιλόσοφος, «πρέπει να είναι αλληλέγγυα, αντί να είναι ενάντια σε όλο τον υπόλοιπο κόσμο, αλλά για να μην βυθιστεί ο υπόλοιπος κόσμος στο χάος ή στους εξτρεμισμούς των φανατικών, πρέπει να ξέρει να διατηρεί, σαν να πρόκειται για μια αποστολή, τον πολιτισμικό της θησαυρό οικουμενικής αξίας, έτσι ώστε αυτός ο θησαυρός να είναι χρήσιμος στην υπόλοιπη ανθρωπότητα, την κατάλληλη στιγμή».

Τόνια Τσίτσοβιτς Περισσότερα Άρθρα
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2022 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet