Το ταξίδι από το Αγρίνιο στη Λάρισα με έβγαλε Κυριακή βράδυ, μέσα Οκτωβρίου του δύο χιλιάδες είκοσι, στην πλατεία Ταχυδρομείου της θεσσαλικής πρωτεύουσας. Μέσα από βουνά, κάμπους, χωριά, θάλασσες και ποτάμια έφτασα στον προορισμό Θεσσαλία, για να συνδράμω στο έργο της καταγραφής των σημαντικών αρνητικών επιπτώσεων στην αγροτική οικονομία και των αποζημιώσεων των πληγωμένων καλλιεργειών φυτικής παραγωγής από το μεσογειακό κυκλώνα Ιανό –πάγιες και διαρκείς ανάγκες του οργανισμού ελληνικών γεωργικών ασφαλίσεων που παγίως και διαρκώς καλούμαστε να καλύψουμε ως γεωπονικό επιστημονικό προσωπικό με πάγιες συμβάσεις ορισμένου χρόνου εργασίας.

Πεδίο εργασίας θα αποτελούσαν οικοσυστήματα κοινοτήτων του δήμου Καρδίτσας, καθώς επρόκειτο να ζήσω στην περιοχή 48 ημέρες με τις περισσότερες από αυτές υπό συνθήκες απαγόρευσης κυκλοφορίας λόγω της πανδημίας. Περπάτησα μερικές χιλιάδες στρέμματα γης στον πυρήνα της καταστροφής μελετώντας το αποτύπωμα του περάσματος του Ιανού και ήρθα αντιμέτωπος με νέες σημαντικές όψεις ενός ανθρωπογενούς φαινομένου που ήρθε για να μείνει ως κλιματική επείγουσα ανάγκη. Όσο έζησα εκεί αφουγκράστηκα τον κόσμο της υπαίθρου εργαζόμενος μαζί του, για την αποτίμηση των αρνητικών επιπτώσεων στις καλλιέργειές του που με σφοδρότητα απείλησαν τη βιωσιμότητα της ευρύτερης γεωγραφικής ζώνης.

 

Γεωμορφολογία

 

Τα εδάφη του νομού Καρδίτσας, κατά το ήμισυ περίπου είναι ορεινής γεωμορφολογίας, ενώ το υπόλοιπο μισό αφορά σε πεδινές εκτάσεις – που εκτείνονται βόρεια και ανατολικά σχηματίζοντας την εκτεταμένη πεδιάδα της Καρδίτσας. Η ορεινή γεωμορφολογία της περιοχής διαμορφώνεται από τις οροσειρές της βόρειας Πίνδου και των Αγράφων. Οι οροσειρές αυτές έχουν διεύθυνση βορειοδυτική προς νοτιοανατολική και διατρέχουν το νομό Τρικάλων σε τρεις δέσμες, ενώ νοτιότερα εισέρχονται στο νομό Ευρυτανίας. Οι δέσμες διαχωρίζονται μεταξύ τους από χαράδρες που λειτουργούν ως κοίτες μικρών ποταμών. Οι σημαντικότεροι ποταμοί που διαρρέουν το νομό Καρδίτσας είναι ο Αχελώος, ο Πηνειός με τον παραπόταμό του Ενιπέα, ο Ταυρωπός κ.α., στους οποίους διοχετεύονται όμβρια ύδατα και ατμοσφαιρικά κατακρημνίσματα της περιοχής καθώς πολλά ρέματα και μικρά ποτάμια διαρρέουν τον κάμπο. Η γεωγραφική θέση του νομού στο κέντρο σχεδόν της ηπειρωτικής χώρας και το φράγμα που δημιουργούν στα δυτικά οι οροσειρές της Πίνδου δεν επιτρέπουν να φτάσει η επίδραση των θαλάσσιων ανέμων από το Ιόνιο πέλαγος, με συνέπεια να διαμορφώνεται κλίμα μεταβατικό από το μεσογειακό προς το ηπειρωτικό.

 

Η επέλαση του Ιανού

 

Την Παρασκευή 18 και το Σάββατο 19 Σεπτεμβρίου 2020, η παρατεταμένη διάρκεια των πολύ ισχυρών βροχοπτώσεων σε Θεσσαλία και Στερεά Ελλάδα οφείλονταν άμεσα στην αργή κίνηση του κυκλώνα. Ο Ιανός λειτούργησε όπως μια αντλία εξαγωγής υδρατμών από τα θερμά νερά της Μεσογείου μεταφέροντας ακραίες ποσότητες υδρατμών ψηλά στην ατμόσφαιρα και δημιουργώντας έτσι τον κορεσμό της σε υδρατμούς με αποτέλεσμα την εκδήλωση ραγδαίων βροχοπτώσεων πρωτοφανούς έντασης και σημαντικής διάρκειας. Επιπλέον, ο συνδυασμός με υψηλότερες ατμοσφαιρικές πιέσεις γύρω από τον Ιανό στην Ανατολική Μεσόγειο αύξησε σημαντικά την ταχύτητα των ανέμων, ακόμη και μακριά από το κέντρο του. Οι συγκλίσεις των αερίων μαζών που κινήθηκαν με μεγάλη ταχύτητα πάνω στο ορεινό ανάγλυφο της κεντρικής ηπειρωτικής χώρας δημιούργησαν τις συνθήκες για το σχηματισμό βροχοφόρων νεφών και της παραμονής τους στις περιοχές αυτές για μεγάλο χρονικό διάστημα με ολέθριες επιπτώσεις για τα οικοσυστήματα, την οργάνωση και οικονομία των τοπικών κοινωνιών.1

 

Προτάσεις

 

Κατά τη διάρκεια της καθημερινής επικοινωνίας με τους παραγωγούς στο Θεσσαλικό κάμπο, στη γη του νομού Καρδίτσας με μελέτη και φωτογράφιση των ενδιαιτημάτων προέκυψαν ορισμένες αναζητήσεις σχετικά με την τοπική κι ευρύτερη αγροτική παραγωγή:

 

1. Από τις πρώτες ώρες εκδήλωσης των προθέσεων του Ιανού στη Θεσσαλία δημιουργήθηκε μια μεγάλη πλημμύρα, η οποία κατέκλυσε ορμητικά αγροτικές και αστικές περιοχές. Η υδάτινη μάζα που δημιουργήθηκε, μετακινήθηκε λόγω βαρύτητας από τη μία γεωγραφική ζώνη στην άλλη προκαλώντας τεράστιες απώλειες στην παραγωγή λόγω των επιχωματώσεων με φερτά υλικά. Οι απώλειες αυτές εμφανίζουν μεγάλη παραλλακτικότητα αναλόγως της έντονης ή ήπιας γεωμορφολογίας κάθε περιοχής.

Τα οικοσυστήματα που διατρέχονταν από ποτάμια κατακλύστηκαν από φερτά υλικά. Ορισμένες γέφυρες έφραξαν και όταν έσπασαν από την πίεση των χειμάρρων κατέστρεψαν ολοσχερώς τις αγροτικές εκμεταλλεύσεις, φυτικής και ζωικής παραγωγής. Μία ενδεχόμενη παράλειψη καθαρισμού του δικτύου αποστράγγισης ανά τμήματα επέτεινε τις συνθήκες πλημμύρας. Οι εξαιρετικά σημαντικές ζημιές στις δημόσιες υποδομές αγροτικής παραγωγής, όπως είναι τα δίκτυα αποστράγγισης, αναδεικνύουν τη σπουδαιότητα της γνώσης ότι τις πλημμύρες τις σταματάς στο βουνό. Συνεπώς, σύγχρονα έργα ορεινής υδρονομίας, διαχείρισης του νερού, καθαρισμού των ρεμάτων και των δασών που πραγματοποιούσε κατά το παρελθόν η Δασική Υπηρεσία (έως τη δεκαετία 1990) – αποτελεί αδήριτη πλέον ανάγκη να ενεργοποιηθούν ξανά λόγω της σπουδαιότητας τους στην πρόληψη ανάλογων φαινομένων. Παράλληλα, το πλημμυρικό φαινόμενο σε ορισμένες περιοχές κατέστρεψε τις υποδομές του αρδευτικού δικτύου και πολλών αγροτικών δρόμων. Η αποκατάσταση των λειτουργιών τους στα χρόνια της κλιματικής αλλαγής χρειάζεται να είναι άμεση, καθώς ο κίνδυνος εγκατάλειψής τους ουσιαστικά υποβαθμίζει τις παραγωγικές δυνατότητες ενός οικοσυστήματος και μπορεί να εξαναγκάζει τους παραγωγούς σε αλλαγή καλλιεργειών με βίαιο τρόπο. Αυτό έχει ως συνέπεια τη σταδιακή υποβάθμιση του αγροτοδιατροφικού τομέα δια της εγκατάλειψης της υπαίθρου, την απίσχναση της αγροτικής οικονομίας με ολέθρια αποτελέσματα στις επιδόσεις της εθνικής οικονομίας και τη σταδιακή απομείωση των δυνατοτήτων ενίσχυσης του εμπορικού ισοζυγίου αγροτικών προϊόντων μέσω των εξαγωγών.

 

2. Χρειάζεται ανοιχτός δημόσιος διάλογος, ψύχραιμος κι επιστημονικά τεκμηριωμένος για την αναδιάρθρωση με οικολογικό προσανατολισμό ορισμένων καλλιεργειών της χώρας λαμβάνοντας σοβαρά υπόψη την κλιματική επείγουσα ανάγκη που βιώνουμε.

Ο διάλογος αυτός μπορεί να γίνει τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, με τις υπόλοιπες μεσογειακές χώρες για τη συ-διαμόρφωση ενός κοινού πλαισίου αντιμετώπισης των επιπτώσεων στον αγροτοδιατροφικό τομέα και στο φυσικό περιβάλλον. Η περιοχή της Μεσογείου άλλωστε, σύμφωνα με τις πρώτες, αλλά σαφείς ενδείξεις, συγκαταλέγεται στις πλέον ευαίσθητες περιοχές απέναντι στην κλιματική απορρύθμιση του πλανήτη. Η διαχείριση και διατήρηση των φυσικών ενδιαιτημάτων χρειάζεται να πραγματοποιείται με ολιστική προοπτική, έχοντας ως πρωτεύον κριτήριο την οριοθέτηση προστατευόμενων κι ευαίσθητων περιοχών με απώτερο σκοπό την αποτροπή απώλειας φυτικού και ζωικού γενετικού αποθέματος ειδών, όπως επίσης και την ενδυνάμωση των οικολογικών διεργασιών εμπλουτισμού της ενδημικής βιοποικιλότητας.

Η κάνναβη για παράδειγμα, μια σύγχρονη καλλιέργεια, η οποία έρχεται από το απώτερο αλλά και το πιο πρόσφατο, γεωτεχνικό, ιστορικό παρελθόν της μεσογειακής λεκάνης μπορεί πλέον να χρησιμοποιηθεί ως φυτό για τη σύνθεση βιο-αποικοδομήσιμων υλικών αντικαταστατών του πλαστικού, για την παραγωγή χαρτιού από μονοετή καλλιέργεια που προστατεύει τα δένδρα και τα δάση του πλανήτη, για την εξαγωγή φαρμακευτικών αγαθών και προϊόντων αναδημιουργίας, για την υποστήριξη και αναζωογόνηση και των τοπικών αγροτικών οικονομιών. Μία καλλιέργεια, η οποία θα μπορούσε να αποτελέσει ευκταία και πρωτεύουσα επιλογή αντικατάστασης υφιστάμενων υδροβόρων καλλιεργειών στην αναθεώρηση της κοινής αγροτικής πολιτικής της Ευρώπης. Είναι ένα φυτό που με κατάλληλη οργάνωση παραγωγής και σαφή χρονοδιαγράμματα μπορεί σύντομα να εκπληρώσει σημαντικές θετικές αλλαγές στην αγροτική οικονομία, με ευοίωνα αποτελέσματα για το σύνολο της ελληνικής οικονομίας.

 

3. Παρατεταμένοι καύσωνες, ξηρασία, καταστροφικές πυρκαγιές, ισχυρές βροχοπτώσεις με εκτεταμένες πλημμύρες, κυκλώνες κι έντονα μετεωρολογικά φαινόμενα προκαλούν ολέθριες επιπτώσεις ήδη στα οικοσυστήματα της Μεσογείου. Οι οικολογικές τραγωδίες που εντείνονται στην πάροδο των ετών, αναδεικνύουν ένα κενό στον κρατικό μηχανισμό διαχείρισης και πρόληψης των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Στην αντιμετώπιση του φαινομένου θα μπορούσε να διαδραματίσει πρωταγωνιστικά θετικό ρόλο η δημιουργία μιας νέας αυτοδύναμης υπηρεσίας· με συγκεκριμένο οργανόγραμμα και χρονοδιάγραμμα εργασιών – δημοσίου φορέα με επιστημονική και τεχνολογική επάρκεια, προσωπικό όλων των σχετιζόμενων ειδικοτήτων, με ερευνητικό πρόσημο, άμεσο έργο κι αρμοδιότητες στα πεδία:

 

Α. Πρόληψης των επιπτώσεων των μετεωρολογικών προκλήσεων από το φαινόμενο του Θερμοκηπίου με ορθολογική διαχείριση των Δασών, με απομάκρυνση της συσσωρεύσιμης καύσιμης και πλαστικής ύλης από την ύπαιθρο, με βιώσιμη διαχείριση των ανθρωπογενών αποβλήτων, με καθαρισμό και φροντίδα αποστραγγιστικών δικτύων, ρεμάτων, ποταμών, ακτών και θαλασσών, με ανάπτυξη τοπικών δραστηριοτήτων κυκλικής οικονομίας που αφορούν στην αειφορία των οικοσυστημάτων.

Β. Προστασίας, αποκατάστασης και αναζωογόνησης του περιβάλλοντος στις πληγείσες περιοχές, σεβόμενη τη αυτόχθονη βιοποικιλότητα των ενδιαιτημάτων, τη χλωρίδα και την πανίδα, την τοπική παραγωγή και αγροτική οικονομία. Οι αγροτικές και δασικές γαίες, γεωργικές και κτηνοτροφικές, καλλιεργούμενες ή μη, είναι πολύτιμες πηγές τροφής και βιοποικιλότητας για την κοινωνία.

Γ. Περιβαλλοντολογικής εκπαίδευσης και κατάρτισης για παιδιά, νέους/-ες κι ενήλικες. Στην εποχή της βιο-τεχνολογικής επανάστασης που ζούμε η σύνδεση των παιδιών με τη φύση φαίνεται δυσκολότερη από ποτέ. Αναδεικνύεται δηλαδή, η σπουδαιότητα της εκπαίδευσης παιδιών και ενηλίκων για το πώς μεγαλώνουν και μαθαίνουν να συγκομίζουν τα δικά τους τρόφιμα, πώς θα μπορούσε η προαναφερόμενη αλληλεπίδραση ανθρώπων, φυτών και ζώων να βελτιώσει τις κοινωνικές δεξιότητες με ομαδική εργασία, ενθάρρυνση της αυτοεκτίμησης και προώθηση ενός διαφορετικού προτύπου ζωής, το οποίο δε βασίζεται στα πήλινα πόδια μιας αόριστης “αναπτυξιολογίας”. Αλλά σε μια νέα κοινωνική και πολιτική αντίληψη που καλλιεργείται με πνεύμα αειφορίας, ως πραγμάτωση της πολιτικής μας πρόθεσης και πράξης να φέρουμε παραγωγή εις το διηνεκές με τρόπο τέτοιο που δεν αντλεί βάναυσα τους φυσικούς πόρους.

Δ. Διαφύλαξης των δικαιωμάτων των ζώων και της φύσης με τη διασφάλιση της ευημερίας τους, τη ρύθμιση της αναγνώρισης και προστασίας της αξιοπρέπειας των ζώων από την κοινωνία. Ζώα και φυσικό περιβάλλον, όχι ως δύο ακόμη στοιχεία οικονομικής δραστηριότητας κι επεκτατικότητας του ανθρώπινου είδους εις βάρος τους, αλλά καταλύτες ρύθμισης της συμπεριφοράς μας απέναντι τους ως αυθύπαρκτων όντων μέσα στο κοινό περιβάλλον συνύπαρξής μας.

Παράλληλα, η προτεινόμενη σύγχρονη δημόσια υπηρεσία προστασίας του περιβάλλοντος, θα μπορούσε να βοηθήσει αποτελεσματικά, ώστε να προχωρήσει η χώρα με γρηγορότερους ρυθμούς στην επίτευξη των σκοπών της Ατζέντας 2030.

 

4. Τα ποτάμια λειτουργούν ως φυσικοί υποδοχείς απορροής των επιφανειακών υδάτων κι εκτόνωσης των πλημμυρικών φαινομένων. Αν είχε ολοκληρωθεί η εκτροπή του Αχελώου, τότε η ποσότητα των νερών που θα έφεραν τα ποτάμια της περιοχής θα ήταν σημαντικά μεγαλύτερη. Το γεγονός αυτό θα λειτουργούσε πολλαπλά επιβαρυντικά για την εκτόνωση του Ιανού, με ολέθριες συνέπειες στις ανθρώπινες ζωές, στα ζώα και στα οικοσυστήματα. Σημαντικές επιπτώσεις όμως, από μια ενδεχόμενη εκτροπή συνδέονται και με άλλες πτυχές του έργου. Μία τέτοιου είδους πτυχή είναι η έλλειψη σύγχρονων δικτύων άρδευσης και αποστράγγισης, ικανών να εξασφαλίσουν τη διανομή του νερού που επρόκειτο να εκτραπεί στη θεσσαλική αγροτική παραγωγή. Ενδεχόμενη διοχέτευση του νερού σε υπάρχουσες αποστραγγιστικές τάφρους και χρησιμοποίηση τους για την άρδευση των καλλιεργειών σημαίνει τεράστια σπατάλη νερού και πλημμύρες ανάλογες αυτής που προκάλεσε ο Ιανός, δηλαδή ανθρωπογενείς περιβαλλοντικές καταστροφές, με ανυπολόγιστες οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις.

Σήμερα, το υδατικό ζήτημα της Θεσσαλίας ουσιαστικά αφορά στη διαχείριση των υφιστάμενων υδροφόρων οριζόντων εκεί σε συνάρτηση με την καλλιεργήσιμη γη. Η μελετημένη, βαθμιαία και σταδιακή αντικατάσταση ορισμένων ενεργοβόρων, ρυπογόνων κι εν τέλει μη βιώσιμων καλλιεργειών στο θεσσαλικό κάμπο, χρειάζεται να προκύψει μέσα από ευρύτερη συζήτηση που μπορεί να αφορά

  • στις κατευθύνσεις παραγωγής και κοινωνικής οργάνωσης που θέλουμε να ακολουθούμε ως κοινότητα,
  • στον προσανατολισμό την νεοελληνικής αγροτικής οικονομίας και παραγωγής με εξαγωγές ή όχι, αναλόγως των ενδοχώριων διατροφικών αναγκών.

Οπωσδήποτε, η επιλογή μετασχηματισμού του μοντέλου παραγωγής στο θεσσαλικό κάμπο χρειάζεται να μεριμνά για την ορθολογική διαχείριση των υπόγειων και υπέργειων υδατικών πόρων, την ταχεία και αποτελεσματική απορρύπανσή τους, την αειφορία του περιβάλλοντος και την υγεία των κοινοτήτων.

Όλο αυτό το χρονικό διάστημα στη Θεσσαλία, και όχι μόνο, ζήσαμε τις επιπτώσεις της πανδημίας να προκαλούν μια μεγαλύτερη συνειδητοποίηση της στρατηγικής αξίας που αντιπροσωπεύει η αγροτική παραγωγή για την εξασφάλιση των τροφίμων, την προστασία του περιβάλλοντος και την υγεία των πολιτών. Οι μεσογειακές χώρες στο μέλλον μπορεί να ωφεληθούν από τις αγροτικές τους παραδόσεις. Προκειμένου όμως κάτι τέτοιο να είναι εφικτό, χρειάζεται αναδιοργάνωση της παραγωγής με τρόπο που αντιστρέφει την τάση συγκεκριμένων πολιτικών, οι οποίες υποτιμούν τις τοπικές αγροτικές κληρονομιές τεχνογνωσίας και παραγωγής. Μία κατάσταση υπεύθυνη για την απώλεια μεγάλης έκτασης εύφορων γαιών και φέρουσας τεχνογνωσίας, λόγω της ευρείας μετακίνησης του αγροτικού κόσμου προς τα αστικά κέντρα, με τη ραγδαία πολιτισμική και πληθυσμιακή συρρίκνωση της υπαίθρου που συνέβη παράλληλα. Για πολλές δεκαετίες, ως αποτέλεσμα της στροφής από τον πρωτογενή στον τριτογενή τομέα, οι άνθρωποι μετοίκησαν από τις αγροτικές κοινότητες στα άστεα, αφήνοντας μεγάλες εκτάσεις αραιοκατοικημένες με σταδιακή απόσυρση από τις αγροτικές κοινότητες. Οι άνθρωποι άλλαξαν τρόπο ζωής, εγκατέλειψαν την ύπαιθρο και τα τοπία μεταβλήθηκαν.

 

Νέα φιλοσοφία διαχείρισης

 

Στα χιλιόμετρα που διένυσα στους νομούς Καρδίτσας, Λάρισας και Τρικάλων αναρωτήθηκα για την αναγκαιότητα μετασχηματισμού του τρόπου οργάνωσης των κοινωνιών μας με συνεπή αποκέντρωση των επιβαρυμένων μητροπόλεων και παράλληλη αναζωογόνηση της υπαίθρου. Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης και το κλείσιμο των συνόρων από τις χώρες για να εμποδιστεί η εξάπλωση της πανδημίας στις επικράτειές τους, ενεργοποίησε μία επείγουσα υποστήριξη αφενός των διατροφικών αποθεμάτων σε κάθε μία από αυτές, αφετέρου της εργασίας στην αγροτική παραγωγή. Η υπαρξιακή αυτή ανάγκη της νεοελληνικής κοινωνίας αλλά και των υπολοίπων μεσογειακών, μπορεί να βοηθηθεί από μια νέα φιλοσοφία διαχείρισης στη δημόσια διοίκηση, που ενστερνίζεται το κοινωνικό κράτος ως πρωτεύουσα προτεραιότητα. Άλλωστε, η προστασία δημόσιων αγαθών – όπως για παράδειγμα είναι τα δάση μας, τα οικοσυστήματα και οι τοπικές κοινωνίες στη χώρα που ζούμε – εναπόκειται στην εύρυθμη λειτουργία του αποτελεσματικού κοινωνικού κράτους και στην οικολογική αφύπνιση των πολιτών.

Παραδείγματα από δημόσιες υπηρεσίες ανάλογου προσανατολισμού υπάρχουν και σε άλλες σύγχρονες ευρωπαϊκές μεσογειακές χώρες, απ' όπου μπορούμε να αντλήσουμε πολύτιμη τεχνογνωσία για το πως διοικούν κι επεμβαίνουν σε ανάλογα συμβάντα. Λόγου χάρη στην Πορτογαλία, η δημιουργία του οργανισμού ολοκληρωμένης διαχείρισης πυρκαγιών υπαίθρου το 2019 [AGIF – Agencia para Gestao Integrada de Fogos rurais2] οδήγησε σε εξαιρετικά σημαντική μείωση του αριθμού των πυρκαγιών και των καμένων εκτάσεων. Ουσιαστικά δηλαδή, είναι ανάγκη να επαναπροσδιορισθεί το νεοελληνικό μοντέλο δημόσιας διοίκησης για την αντιμετώπιση των ανθρωπογενών οικολογικών καταστροφών και την προληπτική προστασία των Οικοσυστημάτων από την Κλιματική Αλλαγή. Διότι χωρίς την ύπαρξη και λειτουργία σύγχρονης, δημόσιας υπηρεσίας διαχείρισης κρίσεων τέτοιου τύπου – με προληπτικό, συστηματικό και συνεχές έργο προστασίας της Φύσης, καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, με συγκεκριμένα οργανογράμματα και χρονοδιαγράμματα για την επίτευξη σκοπών περιβαλλοντολογικής ευζωίας – η συζήτηση μοιάζει με φλυαρία περί αποτελεσματικού δημόσιου συστήματος υγείας χωρίς υγειονομικό προσωπικό.

 

Πηγές:

1. «Ιανός»: Ένας από τους πιο ισχυρούς μεσογειακούς κυκλώνες από το 1969

https://www.amna.gr/macedonia/article/489447/-IanosEnas-apo-tous-pio-ischurous-mesogeiakous-kuklones-apo-to-1969

2. Agencia para Gestao Integrada de Fogos rurais https://www.agif.pt/pt

Δημήτρης Γερονίκος Περισσότερα Άρθρα
Πρόσφατα άρθρα ( Περιβάλλον )
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2022 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet