Τα αποτελέσματα της μεταδιδακτορικής έρευνας για τη «Διαφθορά και το κρατικό-εταιρικό έγκλημα: Το παράδειγμα του τομέα της Υγείας» παρουσίασαν σε ημερίδα η ερευνητική ομάδα που αποτελείται από τους Ειρήνη Σταμούλη, επιστημονική υπεύθυνη της έρευνας, διδάσκουσα στο τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του ΔΠΘ, Μαργαρίτα Γασπαρινάτου, επίκουρη καθηγήτρια Εγκληματολογίας και Αντεγκληματικής Πολιτικής στο τμήμα κοινωνικής πολιτικής του ΔΠΘ και Χρήστο Κουρούτζα, πανεπιστημιακό υπότροφο στο τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου –και οι τρεις τους μέλη ΣΕΠ του Ανοιχτού Πανεπιστημίου. Το ερευνητικό πρόγραμμα υλοποιήθηκε στο τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και χρηματοδοτήθηκε από το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας & Καινοτομίας (ΕΛ.Ι.Δ.Ε.Κ), της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Τεχνολογίας. Η έρευνα κατέγραψε τις διαδικασίες, πρακτικές και μεθόδους της υψηλής διαφθοράς στον χώρο της υγείας και κυρίως στο σύστημα προμηθειών, μέσα από μια πολυμεθοδική προσέγγιση. Όπως διαπιστώθηκε η διαφθορά στον τομέα της Υγείας συνήθως δεν αποκαλύπτεται και όταν αυτό συμβεί, ακολουθεί μια ανακατανομή της αγοράς και των ενδιαφερόμενων μερών. Η συγκάλυψη αυτή ευνοείται και από τις ίδιες τις δομικές δυσλειτουργίες του συστήματος υγείας, όπως είναι το χαμηλό επίπεδο οργάνωσης και διαχείρισης στα νοσοκομεία, η χαμηλή επάρκεια και απαξίωση του ανθρώπινου δυναμικού, η πολυφαρμακία, καθώς και η εν γένει κακή λειτουργία και διοίκηση των διοικητικών μηχανισμών, όπως και η έλλειψη προγραμματισμού και ελέγχου.

 

Διαχρονικότητα

 

Η έρευνα κατέγραψε την πολύπλοκη δομή της διαφθοράς μέσα από άτυπα δίκτυα σχέσεων και εξαρτήσεων, τα οποία αναπτύσσονται σε κάθετο και οριζόντιο επίπεδο. «Πρόκειται επί της ουσίας για ένα πολυεπίπεδο δίκτυο άτυπων μεταβιβάσεων και χρηματοδοτήσεων με στόχο την αποκόμιση οφέλους», όπως τονίστηκε στην ημερίδα. Μάλιστα, εντοπίστηκε ο διαχρονικός χαρακτήρας των δικτύων αυτών, δηλαδή η σταθερή παρουσία τους στο χώρο της υγείας, γεγονός που καταδεικνύει ότι πρόκειται για ένα «φαινόμενο με πραγματοπαγή και όχι προσωποπαγή χαρακτήρα, καθώς τα πρόσωπα εναλλάσσονται αλλά η δομή, η διάρθρωση αυτού του πολυεπίπεδου σχήματος μένει σταθερή». 

 

Τα δίκτυα διαφθοράς

 

Πρώτον, καταγράφηκε το δίκτυο στην υπερσυνταγογράφηση. Σε αυτό μετέχουν γιατροί –ο ρόλος των οποίων είναι «ζωτικός», όπως τονίστηκε- φαρμακοποιοί και ιατρικοί επισκέπτες-αντιπρόσωποι φαρμακευτικών εταιρειών. Τα ωφελήματα για την κατευθυνόμενη συνταγογράφηση είναι είτε άμεσα με απευθείας χρηματισμό, είτε έμμεσα με συνδρομές σε συνέδρια, οικογενειακές διακοπές σε εξωτικά μέρη, κινητά, ηλεκτρονικούς υπολογιστές, συνοδούς συντροφιάς, επίπλωση και ανακαίνιση ιατρείου, πληρωμές οικογενειακών εξόδων (φροντιστήριο) κτλ. στο οποίο εντάσσονται και οι κατευθυνόμενες «κατ’επίφαση» ερευνητικές μελέτες, που λειτουργούν ως νομιμοφανής λόγος παροχής προμήθειας στους ιατρούς. Δεύτερον, καταγράφηκε ένα δίκτυο στο πεδίο προμηθειών των φαρμακευτικών σκευασμάτων στους φορείς υγείας. Μάλιστα, το συγκεκριμένο δίκτυο περιλαμβάνει περισσότερα παρακλάδια: διευθυντές κλινικών, νοσηλευτικό προσωπικό, διοικητικό προσωπικό, ιατρούς και εμπορικούς αντιπροσώπους. Οι δε αντιπρόσωποι των εταιρειών έχουν διασυνδέσεις με τις Επιτροπές Προμηθειών. Τρίτον καταγράφηκε ένα δίκτυο για την φαρμακευτική πολιτική και την τιμολόγηση των φαρμάκων. Το συγκεκριμένο δίκτυο κινείται ως επί το πλείστον σε γκρίζες ζώνες, «στο μεταίχμιο νομιμότητας/παρανομίας», ξεφεύγοντας από το πρίσμα και το φάσμα κάλυψης του ποινικού δικαίου.

Τέλος, το δίκτυο που σωρεύει τον κύριο όγκο περιπτώσεων υψηλής διαφθοράς εντοπίζεται στο σύστημα προμηθειών των δημόσιων δομών υγείας, το οποίο περιλαμβάνει προμήθειες ιατροτεχνολογικών προϊόντων και ιατρικών μηχανημάτων, φαρμάκων, ιατρικών και λοιπών αναλώσιμων αλλά και υπηρεσιών (καθαριότητα, φύλαξη κλπ.). Σε αυτό το σύστημα «εμφιλοχωρούν διάφορες μορφές διαφθοράς, οι οποίες σε μεγάλο βαθμό διευκολύνονται από τις θεσμικές ελλείψεις, τα κενά του κανονιστικού και θεσμικού πλαισίου και ενίοτε τις στρεβλώσεις και ανορθολογικότητες που δημιουργούνται από τη χρόνια αδράνεια της πολιτείας», όπως τονίστηκε. Τα θεσμικά κενά δημιουργούν ένα ευεπίφορο περιβάλλον επώασης της διαφθοράς, είτε στο πλαίσιο μίας διαδικασίας «bypass»,  εξεύρεσης άτυπων και εξωθεσμικών λύσεων για καθημερινά κατεπείγοντα ζητήματα, είτε στο πλαίσιο πράξεων κατάχρησης εξουσίας και αποκόμισης παράνομου οφέλους.

 

Κανονικοποίηση

 

Μέσα από τη μελέτη των δικτύων διαφθοράς διαπιστώθηκε η ανάπτυξη μίας υποκουλτούρας σε ατομικό και οργανωσιακό επίπεδο, η οποία κωδικοποιείται σ’ ένα σύστημα αξιών, πεποιθήσεων και στάσεων, οι οποίες λειτουργούν και ως τεχνικές εκλογίκευσης αλλά και κανονικοποίησης των παράνομων πρακτικών. Σε ορισμένες περιπτώσεις θεωρείται «αυτονόητο δικαίωμα η ‘επιπρόσθετη αμοιβή’, ακόμα και από φοιτητές της ιατρικής», όπως τονίστηκε.

Επιπλέον, αποκαλύφθηκε η συμβιωτική σχέση διαφθοράς, οικονομικού και οργανωμένου εγκλήματος. Πρόκειται για ένα σύνθετο σύστημα σχέσεων, που οδηγεί σε τεράστιους τζίρους, με το οικονομικό έγκλημα να εμφανίζει αμοιβαίες τεχνικές, υπηρεσίες και παροχές με το οργανωμένο έγκλημα, ενώ ενίοτε απολαμβάνει και προνομιακή ανοχή. Για να κατανοήσουμε πώς το οικονομικό έγκλημα υιοθετεί πρακτικές οργανωμένου εγκλήματος (μαφίας, με μία λέξη) αρκεί να δούμε την περίπτωση υπηρεσιών καθαρισμού και ασφάλειας στις μονάδες υγείας και να θυμηθούμε την επίθεση που δέχτηκε η Κωνσταντίνα Κούνεβα. Αθέμιτες, εκβιαστικές πρακτικές υιοθετούνται και από τους αντιπροσώπους των εταιρειών και από τους γιατρούς προς τους αντιπροσώπους.

 

Ελλείψει πολιτικής βούλησης

 

Το δίκτυο διαφθοράς στην Υγεία συντηρείται ελλείψει πολιτικής βούλησης αφενός και ενός μακροχρόνιου σχεδιασμού για την Υγεία, αφετέρου. Επιπλέον ελλείπει μια ολοκληρωμένη χαρτογράφηση και παρακολούθηση των αναγκών και δαπανών στο χώρο της υγείας. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι δεν υπάρχει κεντρική εποπτεία και αξιολόγηση των στατιστικών δεδομένων, τα οποία μάλιστα σε πολλές περιπτώσεις δεν είναι συγκρίσιμα και αξιοποιήσιμα, καθώς τηρούνται με τελείως διαφορετικό τρόπο. Μάλιστα, όπως τονίστηκε στην εποχή της τεχνολογίας θα αρκούσε ένα σύστημα με τη χρήση barcode, όπως στα σούπερ μάρκετ, να είχε εγκατασταθεί σε όλα τα νοσοκομεία για την καταγραφή των υλικών και φαρμάκων, το οποίο θα μπορούσε να συνδέεται με μία κεντρική βάση δεδομένων στο υπουργείο Υγείας

Ένα ακόμα γεγονός που ενισχύει το δίκτυο διαφθοράς είναι η απουσία ενός κεντρικού συστήματος προμηθειών στην υγεία για τα ιατροτεχνολογικά είδη, τα φάρμακα και τα αναλώσιμα. Έτσι, μετακυλίεται το βάρος των διαδικασιών στα νοσοκομεία, τις πρωτοβάθμιες και δευτεροβάθμιες δομές υγείες, που καταφεύγουν σε μεμονωμένους διαγωνισμούς, είτε σε απευθείας αναθέσεις, όπου παρατηρούνται κατατμήσεις ποσών, στήσιμο διαγωνισμών μέσω φωτογραφικών διατάξεων, κ.λπ. Επιπλέον, ελλείψει κεντρικών διαγωνισμών αλλά και λοιπών αδυναμιών και στρεβλώσεων στις δομές υγείας, συχνά κρίνεται αναγκαία η προσφυγή σε εξωσυμβατικές δαπάνες και αναθέσεις, οι οποίες επί δεκαετίες νομιμοποιούνται εκ των υστέρων με απόφαση του κοινοβουλίου.

Τα θεσμικά κενά αλλά και οι στρεβλωτικές συνέπειες θεσμών που αρχικά έφεραν σημαντικά θετικά αποτελέσματα, αλλά στη συνέχεια δεν εξελίχθηκαν και δεν επικαιροποιήθηκαν, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα το θεσμό του παρατηρητηρίου τιμών οδηγούν σε μία θεσμοποίηση της διαφθοράς, η οποία ελλείψει επαρκούς και λειτουργικού νομικού και θεσμικού πλαισίου καλύπτει τις ρωγμές και τα κενά του συστήματος.

Έτσι, όπως τονίστηκε, η διαφθορά αποκτά έναν λειτουργικό χαρακτήρα, με τα διάφορα παρασυστήματα εξουσίας να λειτουργούν σταθεροποιητικά για το ευρύτερο σύστημα. «Δεν το υπονομεύουν, δεν το αποσταθεροποιούν, αλλά συμβάλλουν στην αναπαραγωγή του. Και αφού οι υπάρχουσες δομές αναπαράγονται και συντηρούνται μέσω της διαφθοράς, δεν υπάρχει και λόγος να καταπολεμηθεί». Η πανδημία, μάλιστα, αποδείχθηκε ευκαιρία για το σύστημα διαφθοράς, αφού δημιουργήθηκαν τα περιθώρια για έκτακτη νομοθεσία, φωτογραφικές διατάξεις και απευθείας αναθέσεις.

 

Προτάσεις αντεγκληματικής πολιτικής

 

Οι συμμετέχοντες στην έρευνα διατύπωσαν μια σειρά από προτάσεις αντιμετώπισης του φαινομένου. Ανάμεσά τους είναι: 1) η θέσπιση και λειτουργία ενός κεντρικού συστήματος προμηθειών, η οποία προϋποθέτει την ορθολογική οργάνωση του συστήματος, αλλά και την κεντρικοποίηση των προδιαγραφών των υλικών, 2) η απλούστευση των διαδικασιών, 3) η εκπαίδευση των υπαλλήλων, 4) η αποκομματικοποίηση των κριτηρίων τοποθέτησης των διοικητών, 5) η εκπαίδευση του ιατρικού προσωπικού πάνω σε θέματα λειτουργίας του συστήματος υγείας και των οικονομικών της υγείας, 6) η διαμόρφωση ορθών και λογικών προϋπολογισμών των νοσοκομείων, βάσει συνολικής καταγραφής των αναγκών και σωστής διαχείρισης, 7) η ενίσχυση του θεσμικού πλαισίου για την προστασία μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος, 8) η αύξηση των μισθών του ιατρικού προσωπικού, 9) η ενίσχυση των προληπτικών ελέγχων.

Η ερευνητική ομάδα παρουσίασε ένα μέρος μόνο των δεδομένων και των συμπερασμάτων της. Από την παρουσίαση έγινε πασιφανές πως η έρευνα αυτή άνοιξε ένα νέο γνωστικό αντικείμενο, ένα πεδίο που ήταν αχαρτογράφητο. Οι επιστημονικές δημοσιεύσεις, που θα ακολουθήσουν, σίγουρα θα συζητηθούν.

ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2022 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet