Χριστίνα Φιλίου «Βιογραφία μιας Αυτοκρατορίας. Κυβερνώντας Οθωμανούς σε μια εποχή επαναστάσεων», εκδόσεις Αλεξάνδρεια, μετάφραση: Ν. Κιοσέογλου (από την αγγλική έκδοση του 2011), επιμ. Ά. Σπυράκου, 2021

 

Η περσινή επέτειος των 200 χρόνων από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης ανέδειξε εκ νέου στην ιστοριογραφία μας τον αγώνα που οδήγησε στην ίδρυση της Ελλάδας· τα πρόσωπα είχαν επίσης συχνά, και όχι άδικα, την τιμητική τους. Η μελέτη της Χριστίνας Φιλίου, βασισμένη στη διδακτορική διατριβή που υποστήριξε στο Πρίνστον το 2004, εστιάζει σε ένα πρόσωπο που, στη διάρκεια της οθωμανικής εποχής των επαναστάσεων, έμεινε πιστός στον σουλτάνο, τον Στέφανο Βογορίδη (1772-1859). Η Φιλίου χρησιμοποιεί τη βιογραφία του ως καμβά για να ανασυνθέσει την ιστορία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε εκείνη τη συναρπαστική εποχή ριζικών μεταβολών. Το παράδειγμά του είναι από ιστορική άποψη πολύ σημαντικό: μας δείχνει την άλλη πλευρά, την αντίπαλη πλευρά της Ελληνικής Επανάστασης, και μάλιστα με πρωταγωνιστή, απέναντι, έναν ορθόδοξο χριστιανό.

 

Μετά από 200 χρόνια ανάπτυξης αντίπαλων εθνικών λόγων, η περίπτωση του Βογορίδη μοιάζει παράταιρη. Αλλά παρομοίως παράταιρη είναι και η περίπτωση της στάσης του Πατριαρχείου απέναντι στην Ελληνική Επανάσταση, με την καταδίκη και τον αφορισμό των επαναστατών. Μας βοηθάνε όμως αυτές οι περιπτώσεις στην ιστορία να καταλάβουμε τη ρευστότητα των ταυτοτήτων σε μια εποχή ριζικών μετασχηματισμών.

Το βιβλίο της Φιλίου σκηνοθετεί με πρωτότυπο και ελκυστικό τρόπο γύρω από τη βιογραφία του Βογορίδη τη συναρπαστική ιστορία της ύστερης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η μελέτη ξεκινά τοποθετώντας τους Φαναριώτες στο οθωμανικό τους πλαίσιο, ως χριστιανική αριστοκρατία στο εσωτερικό των δομών της οθωμανικής διακυβέρνησης. Στη συνέχεια το βιβλίο εξετάζει το δραματικό «ξήλωμα» των Φαναριωτών στην Κωνσταντινούπολη το 1821: οι Οθωμανοί τους εκτέλεσαν παραδειγματικά ως προδότες της οθωμανικής τάξης από την Ελληνική Επανάσταση. Την τύχη τους ακολούθησαν λίγα χρόνια αργότερα, καθώς η Επανάσταση συνεχιζόταν και ο οθωμανικός στρατός αδυνατούσε να την καταστείλει, και οι Γενίτσαροι, που διαμεσολαβούσαν επίσης στο πλαίσιο των παραδοσιακών σχέσεων κράτους και κοινωνίας μεταξύ του μουσουλμανικού πληθυσμού των πόλεων και της εξουσίας: ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ κατάργησε τους Γενίτσαρους το 1826, σε ένα γεγονός που θεωρήθηκε «Αίσιο» για τη μεταρρύθμιση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, για την οποία δημιουργήθηκε ένας νέος στρατός σε δυτικοευρωπαϊκά πρότυπα.

Μέσα σε αυτές τις συνταρακτικές εξελίξεις, και ενώ ορισμένοι, στην πραγματικότητα πολύ λίγοι, από τους Φαναριώτες που διασώθηκαν από τις εκτελέσεις των Οθωμανών, όπως ο Θεόδωρος Νέγρης, πήγαν να συμμετάσχουν στην Ελληνική Επανάσταση, ο Στέφανος Βογορίδης, γεννημένος ως Στόικο Στόικοφ στο Κοτέλ της σημερινής Βουλγαρίας, για να σπουδάσει στη συνέχεια στην Ηγεμονική Ακαδημία του Βουκουρεστίου, παρέμεινε πιστός στους Οθωμανούς, που τον αποκαλούσαν Στεφανάκη Μπέη, διαβλέποντας ίσως, κατά τη Φιλίου, μια ευκαιρία ανόδου. «Εάν η θεία πρόνοια ηυδόκει να με πλάση η να γένωμαι Ρώσσος, είπετο να γεννηθώ εις την Ρωσίαν. Επειδή δε επλάσθην εν Τουρκία, μέγαν λόγον έχω να δώσω εις θεόν αν εξ αιτίας της φυγής μου εις την Ρωσσίαν ήθελον δώσει εις τον Χαλέτην εύλογον αφορμήν δια να φονεύσει πολλούς έτι χριστιανούς...» Με αυτό το επιχείρημα ο Βογορίδης δικαιολόγησε τη στάση του να παραμείνει πιστός στον σουλτάνο. Αφού αντιμετώπισε το 1821 στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες την εισβολή του Αλέξανδρου Υψηλάντη, το κίνημα του οποίου κατεστάλη, βρέθηκε στη συνέχεια, λόγω της θρησκευτικής του ταυτότητας ως Ρωμιός εκτοπισμένος από τους Οθωμανούς. Επανήλθε, μετά την εκτόπισή του, στην υπηρεσία των Οθωμανών, με χάρη που του δόθηκε, λόγω «της αφοσίωσης και της ηθικής ακεραιότητάς» του, στα 1828, για να συμμετάσχει στη συνέχεια το 1832, ως αναπληρωτής δραγουμάνος (με επίσημο τον Εσράρ Εφέντη) στις διαπραγματεύσεις των Οθωμανών με τις Μεγάλες Δυνάμεις, ειδικότερα για την επεξεργασία της Συνθήκης του Λονδίνου, στη μεταβατική περίοδο προς τη συγκρότηση ενός σύγχρονου διπλωματικού σώματος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στο πλαίσιο αυτών των διαπραγματεύσεων, ο Στέφανος Βογορίδης επελέγη το Δεκέμβριο του 1832 και διορίστηκε ηγεμόνας της Σάμου, νησιού στο οποίο είχε παραχωρηθεί από τους Οθωμανούς τοπική αυτονομία. Η Φιλίου επισημαίνει ότι το ζήτημα της Σάμου, όπως και το ζήτημα της Ελλάδας γενικότερα, αποτέλεσαν για τους Οθωμανούς ευκαιρίες για να ενσωματωθούν εκ νέου στο ευρωπαϊκό σύστημα διεθνών σχέσεων, νομιμοποιώντας έτσι και την εξουσία του Σουλτανάτου. Όταν μάλιστα, με αφορμή τη σύγκρουση της Υψηλής Πύλης με τον Μεχμέτ Αλή της Αιγύπτου, η αμυντική συμφωνία της Ρωσίας με την Οθωμανική Αυτοκρατορία οδήγησε στον συγκερασμό της οθωμανικής με την ευρωπαϊκή διπλωματία, ο Στέφανος Βογορίδης κατέλαβε θέση στο επίκεντρο των διαπραγματεύσεων: σύμφωνα με την αφήγηση της Φιλίου, «ο Βογορίδης ήταν παρών πρακτικώς σε όλους τους νέους τόπους άσκησης της διπλωματικής πολιτικής: στο παλάτι, στις δεξιώσεις για το διπλωματικό σώμα, στις επαύλεις του reis effendi και στις πρεσβευτικές κατοικίες: ακόμη και το ίδιο του το σπιτικό (στο Φανάρι) ήταν ένας από τους νέους τόπους άσκησης της πολιτικής.» Με αυτό τον τρόπο, όταν οι οθωμανικές μεταρρυθμίσεις (Τανζιμάτ) διακήρυξαν το 1839 την ισοτιμία των Οθωμανών υπηκόων ανεξαρτήτως θρησκεύματος, η σταδιοδρομία του Βογορίδη έφτασε στο απόγειό της.

Το Νοέμβριο του 1851, για πρώτη φορά, ένας Οθωμανός σουλτάνος, ο Αμπντουλμετζίτ, παρέστη στον χριστιανικό γάμο της κόρης του Βογορίδη Μαρίας με τον Ιωάννη Φωτιάδη. Τα αμέσως επόμενα έτη, εντούτοις, ο Βογορίδης θα βρεθεί στη δίνη της σύγκρουσης μεταξύ ορθοδόξων και καθολικών για το καθεστώς των Αγίων Τόπων, στην απαρχή του Κριμαϊκού Πολέμου, που έδωσε μια ανάσα ζωής στους Οθωμανούς έναντι της Ρωσίας. Σε αυτό το πλαίσιο, θα γράψει την Απολογία του, για να υπερασπιστεί την ιδεολογία ενός ορθόδοξου χριστιανού αριστοκράτη εντός της οθωμανικής πολιτείας απέναντι στην κατηγορία του φιλορωσισμού.

Διακόσια χρόνια μετά την Ελληνική Επανάσταση, αλλά και εκατό χρόνια από το 1922, ξεχνάμε σήμερα τα 100 χρόνια που μεσολάβησαν μεταξύ 1821-1922: οι πρόσφυγες που εγκατέλειψαν τη Μικρά Ασία μετά την Καταστροφή είχαν ζήσει μετά το 1821 μια εκατονταετία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αυτοί ήταν οι ορθόδοξοι χριστιανοί που διεκδικούσε να κυβερνά ο Στέφανος Βογορίδης. Δεν πρέπει να ξεχνάμε την ιστορία τους, στη σκιά των επαναστατών και του ελληνικού κράτους. Μια ιστορία ανάμεσα στον παλαιό κόσμο, πριν από την εποχή των επαναστάσεων, και στη νέα εποχή, που γνώρισαν στην απέναντι ακτή του Αιγαίου, για να διασχίσουν στη συνέχεια το πέλαγος και να εγκατασταθούν στην από εδώ πλευρά. Η Χριστίνα Φιλίου, καταγόμενη από τον κόσμο των Ρωμιών, των ορθόδοξων χριστιανών της Αυτοκρατορίας, εγκατεστημένη στην άλλη πλευρά του ωκεανού, στο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνιας, προσφέρει με αυτό το βιβλίο μια μελέτη που μας εισαγάγει σε αυτό τον περίπλοκο κόσμο που σάρωσαν οι πόλεμοι και οι καταστροφές του προηγούμενου αιώνα αλλά διαμορφώνει ακόμα ως ένα βαθμό τον σύγχρονό μας κόσμο.

 

Ηλίας Κολοβός Ο Ηλίας Κολοβός είναι αναπληρωτής καθηγητής Οθωμανικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Περισσότερα Άρθρα
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2022 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet