Με αφορμή το πρόσφατο χτύπημα στον πολιτισμό, με το Π.Δ. 85/2022, επέλεξα να συνομιλήσω με μια «απόφοιτη Λυκείου», την Ειρήνη Δασκαλάκη για τις επιπτώσεις που θα έχει αυτό στον μουσικό μας πολιτισμό και τους ανθρώπους του. Η Ειρήνη Δασκαλάκη σπούδασε πιάνο και φωνητική μουσική και από την ηλικία των 20 ετών μέχρι τώρα εμφανίζεται σε θέατρα, φεστιβάλ και μουσικές σκηνές. Όμως δεν είχα μόνο στο μυαλό μου την ιδιότητα της αυτή, αλλά και τις άλλες, όπως της πτυχιούχου της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Σαλέρνο της Ιταλίας στην Κοινωνιολογία, και με βαθμό άριστα στην πτυχιακή της εργασία με θέμα «Το ρεμπέτικο, ένα ελληνικό μουσικό είδος» και της διδακτόρισσας του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του ΕΚΠΑ (τομέας Εθνομουσικολογίας και Πολιτισμικής Ανθρωπολογίας). Η επιστημονική μελέτη της είναι πάνω στη λειτουργία των σχέσεων εξουσίας στο πεδίο της πολιτισμικής παραγωγής και ειδικά στο πεδίο της λαϊκής μουσικής στη σκηνή της Αθήνας. Για τα μουσικά πράγματα αλλά και για το μοναδικό πόνημα της μιλάει στην Εποχή και, πιστέψτε με, προκαλεί μεγάλο ενδιαφέρον.

 

 

Ως καλλιτέχνης αλλά και ως επιστήμων πώς εισπράττεις αυτό το γεγονός και τις επιπτώσεις του στον τομέα της τέχνης;

Ζούμε στην εποχή της εφησυχασμένης τέχνης, όπου η γενικότερη καταστολή του πολιτικού και οι ηγεμονικές προσδοκίες της αγοράς επιδιώκουν τη συναίνεση του πλήθους και όχι τη δύναμη της παλλόμενης ζωής για τη δημιουργία και τη λειτουργία των συλλογικών οραμάτων. Βιώνουμε μια πολιτισμική συνθήκη, όπου η δημόσια σφαίρα έχει αποικιστεί από κάθε λογής ανούσια στοιχεία, ενώ οι τέχνες έχουν απαξιωθεί πλήρως. Τολμώ να πω ότι οι τέχνες είναι υπό διωγμό. Ειδικά η μουσική είναι απαξιωμένη, σε βαθμό που να έχει γίνει πλέον μια απόκρυφη τέχνη. Η περιθωριοποίηση της έχει ξεκινήσει εδώ και αρκετά χρόνια. Τα πρόσφατα γεγονότα με το προεδρικό διάταγμα που αρνείται οποιαδήποτε τυπική αναγνώριση στις καλλιτεχνικές σπουδές είναι ενδεικτικά αυτής της απαξίωσης εκ μέρους της πολιτείας. Η κατάσταση είναι δύσκολη και βέβαια οι πρόσφατες εξελίξεις δεν είναι κεραυνός εν αιθρία.

 

Και γιατί ο στόχος τους η τέχνη;

Η τέχνη είναι η πολιτική και είναι πολιτική πράξη η αποκατάσταση της ζωής σε ένα πεδίο που έχει χάσει το ουσιαστικό νόημα και τη λειτουργία του. Η συνθήκη αυτή στοιχειοθετείται εδώ και καιρό και χαρακτηρίζεται από την ηγεμονία της αγοράς, η οποία έχει πλέον πολιτικό ρόλο στη ρύθμιση του πολιτισμικού πεδίου.

 

Τι εννοείς όταν λες πολιτισμική ηγεμονία;

Σε παλαιότερες περιόδους πολιτισμική ηγεμονία ασκούσαν οι σχετικά ανεξάρτητοι διανοούμενοι, όπως για παράδειγμα ο Μάνος Χατζιδάκις ή ο Μίκης Θεοδωράκης, οι οποίοι έχοντας πρόσβαση σε θεσμούς και δομές ήταν σε θέση να δημιουργήσουν αισθητική κουλτούρα, που χαρακτήρισε μια ολόκληρη γενιά. Επειδή βίωσα αυτή τη διαφορά και επειδή με απασχόλησαν σημαντικά ερωτήματα σχετικά με τις συμβολικές όψεις της μουσικής στη σκηνή της Αθήνας, μπήκα στη διαδικασία της εκπόνησης διδακτορικής διατριβής, η οποία με οδήγησε σε πολύ ενδιαφέροντα συμπεράσματα.

Η διατριβή μου με τίτλο «Η Αθήνα τραγουδάει ακόμη» είναι μια εθνογραφική μελέτη που εντάσσεται στους τομείς της αστικής εθνομουσικολογίας και της πολιτισμικής ανθρωπολογίας. Στο πλαίσιο της διατριβής, οριοθέτησα θεωρητικά την αθηναϊκή μουσική σκηνή, την οποία μελέτησα σε συνάρτηση με τη διαχρονική και συγχρονική κίνηση των μουσικών, τις μουσικές πρακτικές, τα ακροατήρια, τα διάφορα δίκτυα, την πολιτισμική παραγωγή και την ευρύτερη κοινωνικοπολιτική και ιστορική δυναμική της πόλης, με στόχο την ταυτοποίηση και την ανάλυση των συμβολικών δομών που τη συγκροτούν και των σχέσεων εξουσίας που ασκούνται στο πεδίο της.

 

Είχες πεδίο σύγκρισης;

Οι μεγάλες πόλεις έχουν συνήθως μουσικές σκηνές με διακριτά χαρακτηριστικά. Σκέψου για παράδειγμα τη μουσική σκηνή της Κωνσταντινούπολης ή του Λίβερπουλ που χαρακτηρίζονται από συγκεκριμένη αισθητική. Παρεμπιπτόντως αυτές οι δυο μουσικές σκηνές έχουν μελετηθεί από ανθρωπολόγους και εθνομουσικολόγους, αλλά σε γενικές γραμμές οι μελέτες για τη μουσική σκηνή μιας πόλης είναι ελάχιστες. Εν πάση περιπτώσει, εγώ αποφάσισα να μπω σε αυτή την περιπέτεια που μου κόστισε πολλά χρόνια κόπου, γιατί κινήθηκα σε ένα εντελώς αχαρτογράφητο πεδίο. 

 

Ποια είναι τα βασικά σου συμπεράσματα;

Συνοπτικά η αθηναϊκή σκηνή είναι ένας -διαχpovικά- δομημένος, δυναμικός πολιτισμικός χώρος. Η σημειολογία των χώρων (ας πούμε το συμβολικό κεφάλαιο με το οποίο επενδύεται ο χώρος όπου επιτελούνται οι μουσικές πρακτικές, σκέψου π.χ. τη διαφορά ανάμεσα στο Ηρώδειο και σε ένα μαγαζί της παραλιακής) λειτουργεί σε σχέση με εξουσιαστικές δομές και συστήματα συμβολικής οικονομίας. Αυτό το σύστημα εκφράζεται σε ηγεμονικά παραδείγματα που επικρατούν κατά καιρούς και ταξινομούν τις μουσικές πρακτικές και τα υλικά τους, τα οποία αφoρoύv τόσο μουσικές ιδεολογίες, όσο και κοινωνικές και πολιτικές αντιλήψεις και τρόπους ζωής. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αφορά στην αναβίωση του ρεμπέτικου κατά τις προηγούμενες δεκαετίες, που χαρακτήρισε το βίωμα μιας ολόκληρης γενιάς. Εξάλλου γνωρίζουμε όλοι μας ότι η μουσική ταξινομεί τους ακροατές της. Πες μου τι ακούς να σου πω ποιος είσαι.

 

Τι εννοείς η μουσική ταξινομεί τους ακροατές της;

Για παράδειγμα μουσικές που χαρακτηρίζονται ως «εθνικές» και «λαϊκές» γίνονται αντικείμενο διαφόρων πολιτισμικών πολιτικών, ενώ έτσι όπως οριοθετούνται, συχνά αναδρομικά, στο πλαίσιο της επιλεκτικής παράδοσης αντανακλούν τις ιστορικές συμβολικές συγκροτήσεις για τις «εποχές» και την «ψυχή» του ελληνικού λαού. Για τη δημιουργία του μουσικού corpus της «εθνικής» παράδοσης χρησιμοποιήθηκαν, κατόπιν επεξεργασίας, πρωτογενή υλικά που προήλθαν από τη μουσική της περιφέρειας, τα οποία αντιστοιχούσαν στο ποικιλόμορφο δημογραφικό μωσαϊκό της πόλης.

Όσον αφορά τη λαϊκή μουσική, η αναλυτική διαδικασία ανέδειξε τη δυναμική της μεταβολής του περιεχομένου του όρου «λαϊκή μουσική», σε ιστορικό βάθος. Η πολιτισμική οριοθέτηση της λαϊκότητας και μαζί της οι διάφορες συμβολικές κατασκευές του «λαού». Σκέψου ποιος ήταν ο λαός και η λαϊκή μουσική της πρώτης περιόδου της μεταπολίτευσης, όπου ο Θεοδωράκης γέμιζε στάδια και ποιος είναι ο λαός και η λαϊκή μουσική σήμερα και ποιους χώρους γεμίζουν τα τάργκετ γκρουπς της μετανεοτερικότητας που ορίζονται και παράγονται στη βάση της ποσοτικοποίησης, της δημοφιλίας και του βιοτικού ύφους. 

Παράλληλα, η «λαϊκότητα» ως εννοιολογικός και πρακτικός προσδιορισμός της μουσικής στην αθηναϊκή μουσική σκηνή, λειτουργεί σαν ένα διαφοροποιημένο πολιτισμικό σχήμα πολιτικού προσδιορισμού του λαού και σαν ταξινομικό συμβολικό πεδίο, για την παραγωγή ταυτοτήτων και κοινωνικής διαφοροποίησης.

Επίσης το «παγκοσμιοποημένο» μoυσικó πεδίο, το οποίο εκφράζεται σε δυο συστημικούς άξονες, την popular music και τη world music, εισάγει νέες πολιτικές σχέσεις στην αθηναϊκή σκηνή με τη μορφή πολιτισμικών εμπορευμάτων.

 

Όμως δεν θα έπρεπε να έχει δημιουργηθεί μια αντίσταση σε όλα αυτά;

Η αντικουλτούρα εντάσσεται στον ελεγχόμενο εξορθολογισμό του συστήματος και μετατρέπεται σε επαγγελματική και επιτηρούμενη πρακτική. Κατά τα άλλα, σίγουρα υπάρχει αντίσταση, αλλά δεν επιτυγχάνει αποτελέσματα αφενός γιατί είναι κατακερματισμένη, αφετέρου γιατί το σύστημα έχει τρομερές ικανότητες αφομοίωσης της όποιας αντίπαλης πρακτικής. Δεν παράγουμε ούτε βιώνουμε, αλλά αγοράζουμε. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο η καθαρτήρια ενέργεια της μουσικής ακυρώνεται, η αληθινή μουσική τέχνη δεν αποκτά ποτέ ορατότητα, ενώ προωθούνται ευπώλητα και εύπεπτα μουσικά προϊόντα που, συνεπικουρούμενα από τα ΜΜΕ, αποικίζουν το πολιτισμικό πεδίο και καθορίζουν τη δημόσια αισθητική καθώς και το πολιτικό και κοινωνικό ήθος.

Όλα βέβαια όσα αναφέρω, δεν οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η μουσική έχει πεθάνει, αλλά ότι σίγουρα πρέπει να αλλάξει ο κόσμος. Τα φαινόμενα αυτά μπορούν να αναγνωριστούν και σε άλλα πεδία της ζωής , όπως σε αυτό της πολιτικής που έχει γίνει όψη του συστήματος και έχει λησμονήσει τη λειτουργία της ως οντολογική θεμελίωση του ανθρώπου. Η μουσική πάντως αργά ή γρήγορα θα ξεφύγει από τα δεσμά του συστήματος. Μην ξεχνάμε ότι είναι η μόνη τέχνη που έχει τη δυνατότητα να γκρεμίζει τείχη. Γιατί ο κόσμος μας δεν χάνεται, υπάρχει στην κιβωτό του παρελθόντος και μέσα μας, σαν ανάγκη και σαν θέληση. Ας τον αναζητήσουμε…

 

Λιάνα Μαλανδρενιώτη Περισσότερα Άρθρα
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2023 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet