Μεταπολεμικά, οι πελατειακές σχέσεις συγκαταλέγονταν στα κεντρικά θέματα των κοινωνικών επιστημών, ιδιαίτερα στη νότια Ευρώπη και τη Λατινική Αμερική: αναλύονταν ως μείζων παράγοντας πολιτικής, πολιτιτισμικής και οικονομικής υπανάπτυξης. Ακυρώνουν θεμελιώδεις αξίες της φιλελεύθερης αστικής δημοκρατίας, μετατρέπουν τα κόμματα σε μηχανισμούς συναλλαγής και τους πολίτες σε εξαρτημένους, υπηκόους. Μέσο για τη γενίκευσή τους είναι ο αποικισμός του κράτους και η εργαλειοποίησή του. Από το 2019 βρισκόμαστε σε ένα πρωτόγνωρο φαινόμενο αποικισμού του κράτους από την κυβέρνηση Κ. Μητσοτάκη, επικεφαλής ενός νεοπαγούς πολιτικού μορφώματος, μιας νεοδεξιάς, με στόχο να καταστεί καθεστώς.

 

Το κράτος της δεξιάς

 

Στα ερείπια του Εμφυλίου χτίστηκε το κράτος της δεξιάς. Ένας συνδυασμός εκτεταμένων πελατειακών σχέσεων με ένα κράτος που δίωκε αντιπάλους. Η νομική πτυχή περιλάμβανε μια φαρέτρα από διατάξεις, όπως η απαγόρευση του ΚΚΕ και ο αποκλεισμός των μη εθνικοφρόνων, μέσω του πιστοποιητικου κοινωνικών φρονημάτων, από το δημόσιο και από στοιχείωδη ατομικά δικαιώματα όπως η πρόσβαση στα ΑΕΙ και η δυνατότητα ξενιτεμού.

Αντίστροφα, οι δημόσιες θέσεις ήταν για τους εθνικόφρονες. Καλύτερα, ελλείψει κανόνων, για τους εθνικόφρονες με πρόσβαση στο κόμμα. Έτσι συγκροτήθηκαν πελατειακά δίκτυα με γνώμονα την άνιση σχέση πάτρωνα/πελάτη και την προσβαση του πρώτου στα κέντρα εξουσίας. Στη σύσφιξη της σχέσης συνέβαλε η διαπλοκή δημόσιου και ιδιωτικού. Καθώς το κράτος όριζε σημαντικά την οικονομία και συγκροτούσε επιχειρηματίες, οι πολιτικοί πάτρωνες είχαν στενούς δεσμούς με ιδιώτες, προωθούσαν εκεί ανθρώπους τους.

Στη Μεταπολίτευση, 1974, καταργήθηκε το νομικό οπλοστάσιο των πελατειακών σχέσεων. Το ΚΚΕ νόμιμο, τέλος τα πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων. Ο εκδημοκρατισμός μείωσε τις πελατειακές πρακτικές, δεν τις κατάργησε. Το κράτος της δεξιάς, με το πανοπτικόν της εποχής, ήταν εμπεδωμένο, μπορούσε, σε μικρότερη κλίμακα, να αναπαραχθεί.

 

Από τον Παπανδρέου στο Σημίτη

 

Από τους βασικούς στόχους της Αλλαγής του ΠΑΣΟΚ, το 1981, ήταν ο «εκδημοκρατισμός του κράτους». Η νομοθεσία εκσυγχρονίστηκε σε πλείστους τομείς (δικαιώματα, γάμοι, διαζύγιο, συνδικαλισμός, μαθητικές κοινότητες), ένας αέρας δημοκρατίας έπνευσε στους εργασιακούς χώρους, την εκπαίδευση, τα σώματα ασφαλείας. Ο εκδημοκρατισμός συνοδεύτηκε από τη στόχευση να «βάλουμε δικούς μας, δημοκρατικούς» ως αντιστάθμισμα στο κράτος της δεξιάς. Βοηθούσης της διεύρυνσης του κράτους μπήκαν στο δημόσιο πολλοί, κάθε ηλικίας. Το εγχείρημα οδήγησε στη δημοσιουπαλληλία κομματικών, συχνά με αδιαφανείς διαδικασίες, των αποκαλούμενων αργοτερα πρασινοφρουρών.

Με το χρόνο και όσο η κρατική λειτουργία αποδεικνυόταν δυσλειτουργική κρυσταλώθηκαν στο δημόσιο δύο νέα φαινόμενα: διευρύνθηκαν οι μισθολογικές ανισότητες μεταξύ υπαλλήμων και αυτονομήθηκαν συνδικαλιστικές ομάδες από το πολιτικό και κομματικό κέντρο. Οι μισθολογικές ανισότητες κράτησαν καιρό, αμβλύνθηκαν είτε μέσω της ιδωτικοποίησης δημοσίων επιχειρήσεων και υπηρεσιών είτε της καθήλωσης των μισθών ιδιαίτερα με τα μνημόνια.

Ο «εκσυγχρονισμός» του Σημίτη επι της αρχής αντίκειτο τόσο στις πρακτικές του κράτους της δεξιάς όσο και σ’ αυτές του «εκδημοκρατισμού» του κράτους. Ήταν ένας τυπικός φιλελεύθερος λόγος περί κράτους: ουδετερότητα, αξιοκρατία, κοινό καλό. Αυτό αποτυπώθηκε στην υιοθέτηση θεσμών που υπηρετούν την αντίληψη: ΑΣΕΠ, λογοδοσία, αξιοκρατία. Ωστόσο, λίγα από αυτά έγιναν. Το κράτος λειτούργησε λιγότερο εργαλειακά, περισσότερο αξιοκρατικά αλλά όχι «ουδέτερα». Ισχυρά συμφέροντα σφιχταγκάλιασαν τις εκσυγχρονιστικές κυβερνήσεις. Ταυτόχρονα, η αποστασιοποίηση Σημίτη από το λαϊκό ακροατήριο του ΠΑΣΟΚ και η απώλεια του ελέγχου του κομματικού μηχανισμού επέτρεψαν την αυτονόμηση τμημάτων του ιδιαιτερα των εργαζομένων στο δημόσιο. Έτσι, οι πελατειακές πρακτικές διαχύθηκαν από την κορυφή στο κοινωνικό σώμα.

 

Κράτος της νεοδεξιάς;

 

Ενώ το διάστημα 1981-2004 κυριαρχεί το ΠΑΣΟΚ, την περίοδο 2004-2023 κυβερνά κυρίως η ΝΔ. Μέσω κρίσεων και μνημονίων κυβερνά, μόνη ή με συμμάχους, τα 12 από τα 19 τελευταία χρόνια. Τρεις πρωθυπουγοί, τρεις διαφορετικές Νέες Δημοκρατίες. Την περίοδο 2004-2009 η ΝΔ υπό τον Κ. Καραμανλή, πολιτεύτηκε ως κεντροδεξιό κόμμα με διακηρυγμένους στόχους την απεξάρτηση του πολιτικού από το οικονομικό και την «επανίδρυση του κράτους», θεωρούμενο πελατειακό και αναποτελεσματικό. Η κυβέρνηση Α. Σαμαρά, με λόγο πιο δεξιό, σε ορισμένα ζητήματα ακροδεξιό, πάσχισε να επιβιώσει μέσω κρίσης και μνημονίων.

Από το 2019 πολλά πράγματα είναι διαφορετικά. Η Νέα Νημοκρατία του Κ. Μητσοτάκη ήταν εξαρχής διαφορετική. Δύο κόμματα σε ένα, δύο παράλληλοι λόγοι, δύο ακροατήρια. Η εκλογική της βάση κυμαινόταν από τις παρυφές της ακροδεξιάς και αγκάλιαζε το «εκσυγχρονιστικό κέντρο». Αντίστοιχα, εξέπεμπε δύο λόγους· έναν εθνικιστικό, συχνά ακροδεξιό, εστιασμένο στην ασφάλεια και στην πατρίδα∙ κι έναν εκσυγχρονιστικό φιλοευρωπαϊκό και φιλελεύθερο που ανακαλούσε Σημίτη. Ανάλογα με τη συγκυρία πρόβαλε το λόγο που προσιδίαζε στο ακροατήριο. Τέλος, στην κορυφή, μακριά από τους άλλους, πρόβαλε ο ηγέτης, ο Κ. Μητσοτάκης ως οραματικός πολιτικός, ως Μωυσής που θα έβγαζε τη χώρα από τις άγονες αντιπαραθέσεις, θα τη μεταμόρφωνε.

Με αστοχίες η διπλή ταυτότητα λειτούργησε για κάποιο καιρό διασφαλίζοντας, χάρη στη μιντιακή υπεροπλία και τις αδυναμίες των ανταγωνιστών, στον Κ. Μητσοτάκη πολιτική υπεροχή. Με το χρόνο άρχισε να θολώνει η εκσυγχρονιστική πτυχή και να δεσπόζει η συντηρητική/ ακροδεξιά. Οι διεθνείς εκθέσεις για τα δικαιώματα και τις ελευθερίες ανέδειξαν ανελεύθερες πρακτικές. Το σκάνδαλο των υποκλοπών έδειξε πανηγυρικά ότι ο πρωθυπουργός και οι γύρω του ενεργούν με γνώμονα την πολιτική τους επιβίωση. Με δυο λόγια, το κυβερνών κόμμα δεν είναι η καραμανλική ΝΔ, ένα λαϊκό κεντροδεξιό κόμμα. Δεν είναι η ΝΔ του Σαμαρά, ένα δεξιό κόμμα, αλλά μία συμμαχία νεοφιλελεύθερων και δεξιών βλέπε ακροδεξιών. Ένα νεοδεξιό κόμμα που ενεργεί με γνώμονα την παραμονή στην εξουσία.

Κομβικές για την παραμονή στην εξουσία είναι οι πελατειακές σχέσεις. Ο μεγαλύτερος αριθμός μετακλητών σε υπουργεία. Μεταθέσεις, διορισμοί, απευθείας αναθέσεις δισεκατομμυρίων. Κρούσματα ακόμη και σε χώρους με άλλα ήθη όπως τα πανεπιστήμια. Γίνονται εσχάτως πανεπιστημιακοί κυβερνητικά/κομματικά στελέχη, χωρίς τα απαραίτητα προσόντα, ενίοτε και τα τυπικά. Βασικό χαρακτηριστικό του εν λόγω πελατειακού φαινομένου είναι η διάχυσή του από την κορυφή ως τις εσχατιές της εξουσίας. Όλα γίνονται αρκεί να είναι κάποιος στην κατάλληλη θέση για να μπορέσει να το κάνει. Στόχος ο έλεγχος του κράτους και η εξασφάλιση εκλογικής στήριξης για την παραμονή στην εξουσία.

Η διάχυση των πελατειακών πρακτικών είναι εφικτή χάρη στη σύμφυρση δημοσίου και ιδιωτικού. Τρία είναι τα θεμέλια της σύμφυρσης. Η ιδιωτικοποίηση τμημάτων του δημοσίου χωρίς να κοπεί ο ομφάλιος λώρος από αυτό, η αυξανόμενη λειτουργία τμημάτων του δημοσίου σαν να ήταν ιδιωτικά και η ιδεολογική απαξίωση του δημοσίου με την αναγωγή του σε ρίζα όλων των κακών. Και τα τρία οδήγησαν στο θόλωμα των ορίων δημοσίου και ιδιωτικού. Έτσι εργαλειοποιήθηκε το κράτος, εκχωρήθηκαν τμήματά του σε ιδιώτες και, τέλος, αποικιοποιήθηκε από ημέτερους που κάνουν μπίζνες με τα χρήματα των φορολογούμενων. Έτσι, τα συχνά κρούσματα κυβερνητικών που κάνουν δουλειές στο δημόσιο ή με το δημόσιο, η συνεχής ανταλλαγή ρόλων στελεχών του δημοσίου και ιδιωτών.

Αποικισμός του κράτους. Εγχείρημα συγκρότησης νεοδεξιού κράτους; Επιστρέψαμε στις δεκαετίες του 1950 και του 1960; Ευτυχώς έχουμε σήμερα θεσμούς (ΑΣΕΠ, Διαύγεια, κάποιες τελευταίες ανεξάρτητες αρχές) που λειτουργούν προφυλακτικά. Επιπλέον είμαστε στην ΕΕ και ως μέλη έχουμε πρόσθετους θεσμούς προφύλαξης και αντίδρασης. Εν κατακλείδι, δεν γυρνάμε στο 1960, αλλά η κατάσταση είναι σοβαρή. Έχουμε μπροστά μας και το πανοπτικόν και μία απόπειρα κατηγοριοποίησης των πολιτών σε φίλους και εχθρούς.

 

Παντελής Κυπριανός Ο Παντελής Κυπριανός είναι πανεπιστημιακός. Περισσότερα Άρθρα
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2024 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet