Ian Parker & David Pavón-Cuéllar «Ψυχανάλυση και επανάσταση: Κριτική ψυχολογία για τα κινήματα απελευθέρωσης», μετάφραση: Ισιδώρα Στανιμεράκη, πρόλογος: Μιχάλης Μεντίνης, Oposito, 2023

 

Μεταξύ ψυχανάλυσης και μαρξισμού υπάρχει, εδώ και έναν περίπου αιώνα, μια σχέση έντονη, που κυμαίνεται ανάμεσα σε πολεμικές για την αμοιβαία ασυμβατότητά τους και επιχειρήματα για τη δυνατότητα και την επιτακτική αναγκαιότητα της συνάντησης και της συμπόρευσής τους. Η τελευταία εμφορείται από την αγωνία για την αναζήτηση των τρόπων με τους οποίους η υποκειμενικότητα σχετίζεται και καθορίζεται από τις αντικειμενικές κοινωνικές συνθήκες και το πώς αυτή η σχέση μεσολαβεί στη συμμόρφωση ή την εξέγερση ενάντια στις καταπιεστικές και εκμεταλλευτικές κοινωνικές δομές.

 

Αν θα μπορούσαμε ενδεικτικά να σημειώσουμε ορισμένους σταθμούς αυτής της πορείας, θα ξεκινούσαμε από τη διάλεξη του Άλφρεντ Άντλερ με τίτλο «Σχετικά με την ψυχολογία του μαρξισμού», που δόθηκε στις 10 Μαρτίου 1909 στο σπίτι του Σίγκμουντ Φρόιντ κατά τη διάρκεια των περίφημων συναντήσεων της Τετάρτης. Θα περνούσαμε στη διάδοση της ψυχανάλυσης στους κομμουνιστικούς κύκλους (αρκετά έργα του Φρόιντ υπήρχαν στη βιβλιοθήκη του Λένιν), τη μετεπαναστατική Ρωσία μέσα από το έργο αρχικά δύο πολύ σημαντικών γυναικών, της Τατιάνα Ρόζενταλ και της Σαμπίνα Σπιλράιν, και την ίδρυση το 1925 του Κρατικού Ψυχαναλυτικού Ινστιτούτου στη Μόσχα. Επιστρέφοντας στη μεσοπολεμική Γερμανία, κομβικοί σταθμοί είναι αρχικά η δημοσίευση το 1933, έξι μήνες μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, του βιβλίου του Βίλχελμ Ράιχ, «Η μαζική ψυχολογία του φασισμού», και ακολούθως η παραγωγή της Σχολής της Φρανκφούρτης, μέσα από το έργο διανοητών όπως ο Μαξ Χορκχάιμερ, ο Τεοντόρ Αντόρνο, ο Έριχ Φρομ και ο Χέρμπερτ Μαρκούζε. Η συνάντηση αυτή αποκεντρώθηκε, γεωγραφικά, μέσα από τη δουλειά ψυχαναλυτών όπως της Μαρί Λάνγκερ στην Αργεντινή, αλλά και κινηματικά, συναντώντας τους αντιαποικιακούς αγώνες, όπως στην περίπτωση του έργου του Φραντς Φανόν στην Αλγερία και του Ιγκνάσιο Μαρτίν-Μπαρό στο Ελ Σαλβαντόρ.

 

Ο χαμένος ριζοσπαστικός χαρακτήρας της ψυχαναλυτικής πρακτικής

 

Το εν λόγω βιβλίο του βρετανού κριτικού ψυχολόγου και ψυχαναλυτή Ίαν Πάρκερ και του μεξικανού λακανικού μαρξιστή Νταβίντ Παβόν-Κουέγιαρ τοποθετείται σε αυτή την παράδοση, τόσο με όρους αναφορών όσο και βάσει του κειμενικού γένους του μανιφέστου που έχει επιλεγεί. Τα μανιφέστα είναι επιτελεστικά, μέσω μιας αγωνιστικής γραφής, στοχεύουν στη δημιουργία σημείων χωρίς επιστροφή. Μέσω της κριτικής του παρελθόντος και της δημιουργίας ρήξεων με αυτό, μέσω της αυτοπαρουσίασής τους ως συμπτωματικών μιας δυσφορίας για την πραγματικότητα του καιρού τους και της θεμελίωσης νέων τόπων άρθρωσης, ανοίγουν νέα πεδία εναντιωματικών πρακτικών και συλλογικής δράσης για την επαναστατική έλευση του μέλλοντος.

Αν θα μου επιτρεπόταν να συμπυκνώσω το βασικό επιχείρημα του βιβλίου, παραφράζοντας την ενδέκατη θέση για τον Φόιερμπαχ, η οποία ίσως βρίσκεται στο πυρήνα κάθε μανιφέστου, τότε αυτό που διακηρύσσεται είναι πως «οι ψυχαναλυτές έχουν επιχειρήσει, με διάφορους τρόπους, μόνο τη θεραπεία του κόσμου – η πραγματική πρόκληση είναι η μεταβολή του». Οι συγγραφείς επαναλαμβάνουν μια προσφιλή στην ψυχανάλυση επιστροφή σε έναν πραγματικό εαυτό της, επιδιώκοντας να φέρουν στο φως τον χαμένο ριζοσπαστικό χαρακτήρα της ψυχαναλυτικής πρακτικής που στοχεύει μέσω της αρθρωμένης επανάληψης του συμπτώματος να αντισταθεί στον καταναγκασμό της, να επεξεργαστεί ιστορικοποιώντας τις συγκρούσεις που την παράγουν και να διανοίξει νέες δυνατότητες απελευθέρωσης. H ιστορικοποίηση αποτελεί μια γενική μέθοδο που διατρέχει όλο το βιβλίο, μέσα από την επεξεργασία και ανανοηματοδότηση τεσσάρων θεμελιωδών εννοιών της ψυχανάλυσης, του ασυνειδήτου, της επανάληψης, της ενόρμησης και της μεταβίβασης.

Η ψυχανάλυση αντιμετωπίζεται ως σύμπτωμα της νεοτερικότητας και της δυσφορίας της, ως μια μη ουδέτερη ερμηνευτική συγκεκριμένων σχέσεων καταπίεσης και εκμετάλλευσης που παράγουν το ίδιο το ασυνείδητο εξαιτίας της αλλοτριωμένων σχέσεων που το κεφάλαιο, η πατριαρχία και η αποικιοκρατία καταναγκαστικά μάς ωθούν να επαναλαμβάνουμε. Καλούμαστε να αποστασιοποιηθούμε από την ψυχανάλυση της «προσαρμογής» που φυσικοποιεί την κυρίαρχη τάξη πραγμάτων, ψυχολογικοποιώντας και εξατομικεύοντας το σύμπτωμα, προς μια ψυχανάλυση, όπως γράφουν, «απροσάρμοστη», όπου οι αναλυόμενοι παίρνουν τη θεραπεία στα χέρια τους, παράγοντας από την επανάληψη διαφορά και μετατρέποντας τη δυσφορία σε αντίσταση.

 

Ανανοηματοδότηση της ψυχανάλυσης

 

Η ανανοηματοδότηση της ψυχανάλυσης ως μια θεωρία και πρακτική της απελευθέρωσης γίνεται στον ορίζοντα του επείγοντος των συνεπειών σε παγκόσμιο επίπεδο που προκαλεί ο καπιταλισμός του σοκ. Πρόκειται για ένα μανιφέστο γραμμένο στον αγώνα, γραμμένο στο πλαίσιο μιας συλλογικής διαδικασίας μεταξύ συντρόφων ανά τον κόσμο στο πλαίσιο των λοκ-ντάουν, όπως αναφέρεται στον πρόλογο του βιβλίου. Η γεωγραφία της συγγραφής του, όπως και η μέριμνα για τη μετάδοση και τη διάχυσή του, μιας και ήδη έχει μεταφραστεί σε εννέα γλώσσες μαζί με την ελληνική, χαρτογραφούν την ύπαρξη, αλλά και την επιθυμία για διεύρυνση και επινόηση, κόμβων αγώνα και μετασχηματισμού σε διαρκή αναδημιουργία. Το μανιφέστο των Πάρκερ και Παβόν-Κουέγιαρ αποτελεί κομμάτι αυτού του συνεχώς μετατοπιζόμενου και χωρίς κέντρο δικτύου αγώνων και χρησιμοποιεί αυτή την έλλειψη ενός σημείου μηδέν για το άνοιγμα της ψυχανάλυσης, για τη δημιουργία μιας εναλλακτικής ριζοσπαστικής ψυχανάλυσης στην υπηρεσία των κινημάτων, ως μέσο για τον αγώνα. Μια μετατόπιση της ίδιας της ψυχανάλυσης από τη θέση της μέσα στο σύνολο των σχέσεων εξουσίας και των συστημάτων καταπίεσης που την παρήγαγαν, σε ένα εργαλείο στη διάθεση των συλλογικοτήτων και των υποκειμένων ενάντια ακριβώς στο κεφάλαιο, την πατριαρχία και την αποικιοκρατία. Μια ψυχανάλυση που, έχοντας εγκαταλείψει την προσποίηση της αντικειμενικότητας και της ουδετερότητας, μπορεί να αποτελέσει μέσο για την παραγωγή ριζοσπαστικών, μετασχηματιστικών υποκειμενικοτήτων που βραχυκυκλώνουν την επαναληπτική λειτουργία του καπιταλιστικού, ετεροκανονικού, αποικιακού συστήματος. Υποκειμενικότητες ανοικτές και ανοιγόμενες στις πιθανότητες νέων μορφών ύπαρξης και δημιουργίας κόσμων.

Η ίδια η γραφή του βιβλίου, χωρίς βιβλιογραφικές αναφορές, με μία εισαγωγή, τέσσερα βασικά κεφάλαια, αφιερωμένα το καθένα σε μία ψυχαναλυτική έννοια, των οποίων η σύνθεση επιχειρείται στο τελευταίο έκτο κεφάλαιο, επιτρέπει την απεύθυνσή του σε πολλαπλά κοινά με ποικίλους βαθμούς οικείωσης με την ψυχαναλυτική ιδιόλεκτο και σκέψη. Η διαπραγμάτευση των εννοιών είναι βατή, αν και κάπως αφηρημένη, καθιστώντας αναγκαία την αναζήτηση και εντρύφηση σε περαιτέρω ανάλογο υλικό για όποιο άτομο επιθυμεί μια επαρκέστερη κατανόηση. Οι συγγραφείς για τον σκοπό αυτό προσφέρουν στο τέλος μια οργανωμένη λίστα αναφορών και πηγών διαδικτυακά ελεύθερα προσβάσιμων.

 

Στάθης Παπασταθόπουλος Ο Στάθης Παπασταθόπουλος είναι επίκουρος καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Περισσότερα Άρθρα
ΓΙΑ ΤΗΝ 
ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ, 
ΓΙΑ ΤΟ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ
ΜΕΛΟΣ ΤΟΥ

Copyright © 2024 - All rights reserved

 | 

Developed by © Jetnet